Taraz qalasynan shyǵyp Jambyl aýdanynyń ortalyǵy Asa aýylyna baratyn «Taraz-Asa» baǵytyndaǵy tasjoldyń boıynda taý-taý bolyp úıilgen fosfogıps qaldyqtary bar. Buǵan jurttyń kózi de úırenip ketken. Al bul aýmaq Taraz qalasymen irgeles, sondaı-aq mańynda Jambyl aýdanyna qaraıtyn birneshe aýyl ornalasqan. Osy aýmaqta «Qazfosfat» jaýapkershiligi shekteýli seriktestigine qarasty Mıneraldy tyńaıtqyshtar zaýyty jumys isteıdi.
Jalpy, óńirdegi iri óndiris orny elimizge ǵana emes, birqatar shet memleketke de tanymal. Kúnine myńdaǵan tonna ónim óndiretin kásiporyn el ekonomıkasynyń damýyna aıtarlyqtaı úles qosýda. Alaıda Jambyl aýdany Shaıqoryq aýylynyń turǵyndary osy fosfogıps tógindilerine baılanysty shaǵymdanýda. Jel turǵan ýaqytta zaýyttan shyqqan álgi qaldyqtar ushyp, aýyldy shań basyp qalady eken. Sondaı-aq jergilikti jurt munyń adam densaýlyǵyna zııany bola ma dep te alańdaýly.
Qazirgi kezde bul jerde shamamen 13 mln tonnadan astam fosfor óniminiń qaldyǵy bar. Mıneraldy tyńaıtqyshtar zaýyty men odan ári ornalasqan Jańa Jambyl fosfor zaýytynan shyǵatyn qaldyqtar talaı jyldan beri osy jerge úıilip keledi. Al endi atalǵan kásiporyndarda jyl saıyn ónim kólemi artyp kele jatqandyqtan, odan shyǵatyn fosfogıps te kóbeıip otyr. Turǵyndar talaı ret dabyl qaǵyp, másele kótergenimen, onyń sheshiletin túri kórinbeıdi. Biz atalǵan másele boıynsha Shaıqoryq aýylyna arnaıy baryp, turǵyndarmen kezdeskenimizde, olar qaldyqtardyń aýylǵa keri áserin tıgizip otyrǵanyn, másele talaı ret kóterilse de tıisti oryndardan eshqandaı da sheshim qabyldanbaǵanyn aıtty.
«О́ńirde jaqynda ǵana qatty daýyl turǵanyn bárińiz bilesizder. Sol kezde fosfogıps qaldyqtarynyń shańy aýyldy basyp qaldy. Tipti shań úıdiń ishine deıin kirip ketti. Ári munyń adam densaýlyǵyna zııany bar ma dep qorqamyz. Sebebi osy ýaqytta maldyń birazy ish tastady. Jańa salynǵan alma baq qýrap qaldy. Jergilikti basshylar osy máseleni sheship berse eken deımiz», deıdi aýyl turǵyny Baqyt Imanalıev.
«Bul máseleniń týyndaǵanyna talaı jyl boldy. Jyl ótken saıyn qaldyqtardyń kólemi de artyp keledi. Osydan birneshe jyl buryn aýylda sıyrlardyń tisi ósip ketken, taldardyń japyraqtary ózdiginen qaraıyp ketken jaǵdaılar bolǵan. Munyń bári fosfogıps qaldyqtarynyń shańynan emes pe eken dep oılaımyn. Zaýyttyń basshylyǵy ony kóshirýge shamasynyń kelmeıtinin aıtýda. Máseleni qazir sheshý de qıyndyq týdyrýda. Eki ortada qarapaıym halyq qınalyp otyr. Tym qurysa jan-jaǵyna tal egip, ústin jaýyp bir áreket jasasa degen oıymyz bar. Odan keıin aýyl sazdy jerde ornalasqan. Álgi qaldyqtardyń zııany aýyz sý arqyly kele me dep te qorqamyz», deıdi taǵy bir aýyl turǵyny Serik Lesbaev.
Bul rette turǵyndardyń ýáji oryndy. Tipti, keıbir turǵyndar aýyldan kóship te ketipti. Biraq barlyq eldiń aýyldan kóshýge múmkindigi joq. Qazirgi kezde aýylda tórt myńǵa jýyq adam turady. Degenmen turǵyndardyń aıtýynsha, «Qazfosfat» jaýapkershiligi shekteýli seriktestiginiń bas dırektory, Qazaqstannyń Eńbek Eri Muqash Eskendirov aýylǵa gaz tartýǵa, sport alańdaryn salýǵa jáne ózge de sharýalaryna demeýshilik jasapty.
Aýyldyqtar fosfogıpstiń jeldi kúni kóz ashtyrmaıtyn shańy óz aldyna, qaýipsizdik máselesine de alańdap otyr. Bul másele – turǵyndardyń bárine ortaq. Aýyldyqtar qaldyqtardy kóshirmese de, onyń halyqqa bir zııany tımeıtin áreket jasalsa deıdi. Endi bul máseleniń qalaı sheshiletinin bilý maqsatynda biz Muqash Eskendirovtiń ózimen jolyqtyq. Eńbek Eri mundaı máseleniń bar ekenin aıtty.
«Atalǵan mıneraldy tyńaıtqyshtar zaýyty jetpis jyldan beri jumys istep keledi. Ol kezde qazirgi fosfogıps qaldyqtary ornalasqan aýmaq Taraz qalasynan da, aýyldardan da alys bolatyn. Qazir bul jerde 13 mln tonna qaldyq bar. Atalǵan kásiporyn kúnine 2 myń tonna ónim óndiredi. Ýaqyt ótken saıyn qaldyq kólemi de ulǵaıyp keledi. Árıne, munsha kólemdegi tógindilerdi kóshirý múmkin emes. Biraq biz qaldyqtardyń bir tonnasyn 1 myń teńgeden satamyz dep sheshtik. Alaıda ony da eshkim almaıdy. Elge kórsetip bereıik dep, ózimiz 5 myń tonna qaldyqty Jambyl aýdanynyń birqatar aýyldaryna tegin aparyp berdik. Fosfogıps negizinen jerdi tyńaıtýǵa kóp áser etedi. Aýyl sharýashylyǵy damyǵan bizdiń oblys úshin bul – taptyrmas nárse. El sonyń ózin almaı otyr ǵoı. Bul qaldyqtardy oblys aýmaǵynda saqtaǵany úshin zaýyt oblys bıýdjetine aqsha tóleıdi. Máselen, ótken jyly biz bıýdjetke 2,9 mlrd teńge tóledik. Bul – az aqsha emes. Endi jergilikti bılik sol qarajatqa máseleni sheshýdiń joldaryn qarastyrýy kerek qoı», deıdi M.Eskendirov.
Sondaı-aq kásiporyn basshysy fosfogıps qaldyqtarynyń jol salýǵa da jaraıtynyn, eger memleket tarapynan sol maqsatqa paıdalanýǵa suranys túsip jatsa, tegin beretinin jetkizdi. Biraq ázirge bul oryndala qoımaıtyn sııaqty.
Jambyl oblysy boıynsha ekologııa departamentiniń málimetine súıensek, Shaıqoryq aýyly fosfogıps tógindisinen 1300 metr qashyqtyqta ornalasqan eken. Eki aralyq bir shaqyrymnan sál ǵana asady. Biraq ótken jylǵa arnalǵan óndiristik baqylaý derekterine qarasaq, shań boıynsha artyq mólsher belgilenbegen. Departamenttiń jergilikti atqarýshy organdarmen birlesken jumys josparyna sáıkes, Shaıqoryq aýylynyń shekarasynda osy óndiristen shań men basqa zattarǵa 6 ret synamalar alynypty. Alaıda normadan asyp ketken jaǵdaı tirkelmegen. Qazirgi kezde Mıneraldy tyńaıtqyshtar zaýyty aýmaǵynda shańnyń paıda bolýyn azaıtý úshin birqatar alqapqa jasyl jelekter otyrǵyzyldy. Al fosfogıpstiń ekinshi qoqys salatyn aýmaǵyna ótken jyly 1500 aǵash kósheti egilgen.
«2021-2026 jyldarǵa arnalǵan is-sharalar jospary negizinde shyǵaryndylar kózine avtomattandyrylǵan júıeni engizý josparlanǵan. Onyń uńǵymalarynda jerasty sýlarynyń jaǵdaıyn baqylaý, sanıtarlyq-qorǵaý aımaǵynyń shekarasyndaǵy topyraqtyń jaı-kúıin baqylaý, aýmaǵy 8 gektar bolatyn sanıtarlyq-qorǵaý aımaǵyn qaraǵash kóshetterin otyrǵyzýmen kógaldandyrý, jylyna sanıtarlyq-qorǵaý aımaǵynda 1 myń jasyl jelekti sanıtarlyq kútip-ustaý men jylyna 30 myń tonna fosfogıps qaldyqtaryn kádege jaratý kózdelgen», deıdi oblys boıynsha ekologııa departamentiniń basshysy Marat Qurmanbaev.
Onyń aıtýynsha, fosfogıpsti aýyl sharýashylyǵynda sortań jáne qyshqyl topyraqty hımııalyq melıorasııa úshin qoldanýǵa bolady eken. Al ony jaratýdyń balamaly nusqasy jol qurylysyna qoldaný bolyp otyr. Alaıda óńirde munyń eshqaısysyna suranys joq. Qaldyqtar sol taý bolyp úıilgen kúıi áli tur.
«Úıindilerdegi fosfogıps kólemi – 14 mln 175 myń tonna. Fosfogıpstiń tutynýshylarǵa satylýy jylyna 0,032 mln tonnadan aspaıdy. Bul Taraz qalasy úshin ekologııalyq másele jáne qorshaǵan ortany qorǵaýdyń shuǵyl sharalaryna jatady. Bul másele boıynsha bizdiń departamentpen qolaısyz meteorologııalyq jaǵdaılar týyndaǵan jaǵdaıda «Qazgıdromet» mekemesiniń fılıaly jáne Mıneraldy tyńaıtqyshtar zaýyty arasyndaǵy yntymaqtastyq týraly úshjaqty memorandým jasalǵan», deıdi departament basshysy.
Biraq qujattar qabyldanǵanymen, mıllıondaǵan tonna tógindilerdi birjola qurtyp jiberýdiń múmkindigi joq bolyp tur. Máselen, fosfogıps kólemi 25 jáne 28 gektar bolatyn eki aýmaqta, kásiporynnyń qoqys úıindilerinde ornalasqan. Qazir aýdany 25 gektar bolatyn birinshi úıindi jobalyq deńgeıge deıin toltyrylǵan bolsa, búginde paıda bolǵan fosfogıps ekinshi qoqys úıindisinde ornalastyrylǵan. Bul úıindi burynǵy aınalma joldyń artynda tur. Munda 2013 jyldan bastap qaldyq tógilip keledi. Sol qaldyqtardyń bári de jergilikti jurtshylyqtyń janaıqaıyna sebep bolyp otyr. Shaıqoryq aýylynyń turǵyndary jergilikti bılikten osy máseleni sheship berýdi suraıdy. Eger zaýyt qaldyǵynan jurt zardap shekpesin desek, kúrdeli máseleniń kúrmeýin sheshetin bir joldyń qarastyrylǵany durys.
Jambyl oblysy