Zamanynda Eýrazııa keńistiginde túrkilerdiń atoı salǵany tarıhtan belgili. Shyǵysy Sibirden, Batysy Qara teńizge deıingi alyp aýmaqty mekendegen halyq myńdaǵan jylǵa sozylǵan Uly dala órkenıetin qalyptastyrdy. Búginde osy baı qundylyqtyń murageri – Túrkitildes memleketterdiń yntymaqtastyq keńesi desek, qatelespeımiz. Bıyl Túrki keńesiniń kezekti sammıti ótpek. Irgeli is-shara karantındik jaǵdaıǵa baılanysty beınekonferensııa rejiminde uıymdastyrylady. Osy oraıda, túgel túrkiniń basyn qosyp, tórge ozdyrǵan tulǵanyń biri hám biregeıi Elbasy Nursultan Nazarbaev ekenin aıta ketken abzal.
Barys-kelis osylaı bastalǵan
О́tken ǵasyrda birqatar túrkitildes halyq bodandyq qamytyn kıdi. Keıinirek Keńes ókimeti qulaǵan soń, Qazaqstan bastaǵan memleketter ańsaǵan azattyǵyna qol jetkizdi. Álemniń ekinshi polıýsi sanalǵan derjava tarqaǵan soń saıasat sahnasynda kúrdeli kezeń bastalatyny qısyndy. Elbasy Nursultan Nazarbaev egemen elderimiz etek-jeńin jıyp úlgermegen qıyn kezeńde jas memleketterdiń yntymaqtastyǵynyń qajettiligin jete ańǵara bildi. Sondyqtan shyǵar, túrki tektes halyqtar arasynda da yntymaqtasýdyń jańa satysyna jetý týraly jıi aıtyp júrdi.
Qazirgi tańda Túrki yntymaqtastyǵyna uıytqy bolyp otyrǵan ortaq uıymdardyń shyǵý tarıhyna kóz jibersek, olardyń kópshiliginiń qurylýyna Qazaqstannyń Tuńǵysh Prezıdenti bastamashy bolǵanyn kóremiz. Máselen, Elbasynyń usynysymen túrkitildes memleketterdiń mádenı-gýmanıtarlyq baılanystaryn damytýmen jáne túrki mádenıetin halyqaralyq deńgeıde tanytýmen nátıjeli túrde aınalysyp kele jatqan Halyqaralyq Túrki mádenıeti uıymy (TÚRKSOI) 1993 jyly quryldy.
Búginde atalǵan uıym baýyrlas jurttardyń mádenı-rýhanı jaqyndasýyna ólsheýsiz úles qosyp keledi.
Nursultan Nazarbaev bul oqıǵany «Táýelsizdik dáýiri» kitabynda bylaı eske alady: «Qazaqstan úshin Túrkııa, Ázerbaıjan, О́zbekstan, Túrikmenstan, Qyrǵyzstan tárizdi túrki álemi elderimen tyǵyz yntymaqtastyqta bolý erekshe mańyzǵa ıe. Tyǵyz qarym-qatynasta bolýymyzǵa tildik jáne konfessııalyq týystyq, tarıhı-mádenı muranyń uqsastyǵy negiz boldy. Sondyqtan 1993 jyly túrkitildes memleketter TÚRKSOI túrki mádenıetiniń halyqaralyq uıymyn qurǵan bolatyn. TÚRKSOI aıasynda mádenı yntymaqtastyq belsendi damydy. Qazaq jazýshylarynyń shyǵarmalary túrik tiline aýdaryldy, mádenıet kúnderi ótkizildi. TÚRKSOI túrki álemi úshin ózindik IýNESKO ispetti boldy».
Túrkitildes memleketterdiń yntymaqtastyǵyn nyǵaıtýǵa Elbasy bastamasymen ashylǵan Qoja Ahmet Iаsaýı atyndaǵy Halyqaralyq qazaq-túrik ýnıversıteti de eleýli úles qosyp otyr. Búginde irgeli oqý orny barlyq túrki halyqtarynyń jastary jınalatyn bilim ordasyna aınaldy. Al túrki áleminiń rýhanı ustazy Qoja Ahmet Iаsaýıdiń rýhy jaı tapqan, Qazaq handyǵynyń astanasy bolǵan Túrkistan qalasy tamyrlas jurttardyń rýhanı yntymaqtastyǵynyń temirqazyǵy sanalady.
Túrki ıntegrasııasy baǵytynda alǵashqy qadamdardy jasaýda Túrkııa Prezıdenti Turǵyt О́zaldyń da kórnekti ról atqarǵanyn atap ótken jón. Jalpy, Túrkitildes memleketterdiń basshylary 1991 jyldan bastap jıi-jıi kezdesip júretin. Sol kezdegi Túrkııa prezıdenti Turǵyt О́zaldyń Ortalyq Azııadaǵy túrki elderine jasaǵan áıgili saparynan keıin ózara alys-beris, barys-kelis aıryqsha qarqyn aldy. Keıinirek Turǵyt О́zaldyń bastamasymen túrkitildes memleketter basshylarynyń alǵashqy sammıti ótti.
Osylaısha, Túrkitildes memleketter basshylarynyń sammıtin ótkizý dástúrge aınaldy. Nursultan Nazarbaev 1998 jyly Almatyda ótken kezekti alqaly basqosýda kezdesýlerdiń naqty nátıje berýi úshin turaqty Hatshylyq qurýdy usyndy. Alaıda qubylmaly jahanda bul bastamany birden júzege asyrýdyń sáti túspedi. Áıtse de, Elbasy usynysy Túrki keńesiniń bastaýynda turdy.
Ázerbaıjan astanasynda 2005 jyldyń mamyrynda «Baký-Tbılısı-Jeıhan» munaı qubyrynyń iske qosylýyna baılanysty ótken joǵary deńgeıdegi kezdesý túrkitildes memleketter arasyndaǵy qatynastyń qarqyndy damyp kele jatqanyn kórsetti.
Bes jyl úzilisten keıin túrkitildes memleketterdiń VIII sammıti ótip, oǵan Ázerbaıjan, Qazaqstan, Qyrǵyzstan, Túrkııa basshylary qatysty. Túrki keńesin qurý týraly bastamany Nursultan Nazarbaev 2006 jyly Antalııada ótken túrkitildes memleketter basshylary sammıtinde taǵy da qaıtalap aıtty. Sondaı-aq kezdesýdegi basty oqıǵa – Túrkitildes memleketterdiń Parlamenttik Assambleıasyn qurý týraly bastama boldy. Keshikpeı ol da júzege asty. Jańa qurylymnyń alǵashqy jınalysy 2009 jyldyń qyrkúıeginde – Bakýde, ekinshisi 2011 jyldyń sáýirinde Astanada ótti.
Sýret «Egemen Qazaqstannyń» arhıvinen alyndy
Túgel túrki tórge ozǵan sát
Túrki yntymaqtastyǵynyń damýynda Nahchyvan sammıtiniń mańyzy joǵary. Túrkitildes memleketter basshylary 2009 jyldyń qazanynda Ázerbaıjannyń Nahchyvan qalasynda kezdesti. Túrki keńesin qurý turaly usynysty osy quryltaıda júzege asyrýdyń sáti tústi. Qazaqstannyń Tuńǵysh Prezıdenti irgeli jıynda óńirlik birlestik retinde – Túrkitildes memleketterdiń yntymaqtastyq keńesin jáne Túrki akademııasyn qurýdy usyndy. Osylaısha, Túrkitildes memleketter yntymaqtastyǵy keńesi quryldy. Nátıjesinde, túrki ıntegrasııasy jańa beleske kóterildi.
Túrkııa Prezıdenti Abdýllah Gúl sammıtten keıin Elbasy Nursultan Nazarbaevpen kezdesip, búkil túrki álemi týysqan túrki halyqtarynyń birligi, ortaq tarıhymyzdy zertteý, mádenı baılanystardy damytý isindegi Qazaqstannyń bastamalaryn joǵary baǵalaıtynyn aıtty.
Tuńǵysh Prezıdent óziniń «Táýelsizdik dáýiri» kitabynda túrkitildes memleketterdiń yntymaqtastyǵyn nyǵaıtý jolyndaǵy jemisti eńbekti tebirenispen eske alady. «2010 jyldyń mamyr aıynda Astanada Eýrazııalyq ǵylymı forým ótti. Forým barysynda Túrkııa prezıdenti A.Gúl ekeýimiz Túrki akademııasyn ashtyq. 2011 jyldyń qazanynda Almatyda Túrkitildes memleketterdiń yntymaqtastyq keńesiniń (Túrki keńesi) I sammıti ótip, oǵan men tóraǵalyq ettim. Sammıtte saýda-ekonomıkalyq jáne mádenı-gýmanıtarlyq yntymaqtastyqty keńeıtý máselesi talqylandy. Túrki keńesi sammıti jyl saıyn ótkizilip turatyn boldy. Túrkitildes memleketterdiń jemisti yntymaqtastyǵy – Qazaqstan Respýblıkasy dáıekti túrde júrgizip kele jatqan keń jáne jan-jaqty eýrazııalyq ózara yqpaldastyqtyń mańyzdy da qajetti faktory ekenine senimim zor», deıdi Elbasy.
«Táýelsizdik dáýirinde» sóz bolǵan, túgel túrkiniń arasynda TWESCO atanyp ketken Halyqaralyq Túrki akademııasy Qazaqstannyń Tuńǵysh Prezıdenti – Elbasy Nursultan Nazarbaevtyń esimimen tyǵyz baılanysty. Túrki dúnıesin zertteıtin halyqaralyq ǵylymı ortalyq qurý týraly usynysty Elbasy 2009 jyly Ázerbaıjannyń Nahchyvan qalasynda ótken Túrkitildes memleketter basshylarynyń IX sammıtinde kótergenin joǵaryda aıttyq.
Bul oqıǵany belgili memleket jáne qoǵam qaıratkeri Myrzataı Joldasbekov bylaı eske alady: «2009 jyly Ázerbaıjanda Túrkitildes memleketter basshylarynyń kezekti sammıti ótti. Sol jıynǵa Elbasymyzǵa erip men de bardym. Is-shara barysynda Nursultan Ábishuly eki másele kóterdi. Biri – bilim salasyndaǵy ıntegrasııany jetildiretin ortalyq, ekinshisi – Túrki álemi aqsaqaldar keńesin qurý. Sammıtke qatysýshylar eki usynysty da qoldady».
Nahchyvandaǵy kelisim túrkitildes halyqtardyń tarıhynda erekshe mańyzǵa ıe kezdesýge aınaldy desek, qatelespeımiz. Máselen, sol kelisimge sáıkes, Túrkitildes memleketterdiń yntymaqtastyq keńesi quryldy. Keıinirek, 2010 jylǵy 25 mamyrda qujatta aıtylǵan máselelerdi júzege asyrý aıasynda elordada Túrki akademııasy ashyldy.
Biregeı ǵylymı-zertteý ortalyǵynyń tusaýkeserine Qazaqstannyń Tuńǵysh Prezıdenti Nursultan Nazarbaev pen Túrkııa Prezıdenti Abdýllah Gúl, sondaı-aq Qazaqstan, Túrkııa, AQSh, Reseı (Tatarstan, Bashqurtstan, Chývash, Iаkýtııa), О́zbekstan, Qyrǵyzstan, Ýkraına memleketteriniń kórnekti túrkolog ǵalymdary qatysty.
«Bul – túrkitektes elderdiń mádenı-gýmanıtarlyq baılanysyn nyǵaıtýǵa ólsheýsiz úles qosatyn, tarıhı mańyzy bar oqıǵa», degen edi Elbasy Túrki akademııasynyń ashylý saltanatynda.
Túrki akademııasy kóne dáýirden búginge deıingi túrki áleminiń tarıhyn, tili men ádebıetin jáne mádenıetin zerttep, túrki memleketteriniń álemdik órkenıettegi orny men erekshe úlesin tóltýma derekter negizinde asha otyryp, jalpy túrki álemine qatysty ǵylymı zertteýlerdi úılestiretin biregeı ortalyqqa aınalýdy maqsat tutty.
Tarıh shańyna kómilgen ortaq muralarymyzdy arshyp, jas urpaqtyń sanasyna bizdiń ózara baýyr ekenimizdi sińirý baǵytynda bul uıymnyń atqaryp jatqan qyzmeti zor. Tek qana «Ortaq túrki tarıhy», «Ortaq túrki ádebıeti», «Ortaq túrki geografııasy» jobalaryn qarastyrǵannyń ózinde, ıntegrasııalyq prosesterge aıryqsha úles qosylǵanyn baıqaımyz. Bul jobalar jas urpaqtyń sanasyna baýyrlas halyqtar týraly málimetterdi sińirip, olardyń keıin bir-birine tileýles bolyp ósýin qamtamasyz etedi. Iаǵnı mádenı-gýmanıtarlyq jobalar aldaǵy jyldardaǵy túrki ıntegrasııasynyń irgetasyn qalap jatyr.
Yntymaqtastyq nyǵaıa tústi
Qazaqstan túrkitildes memlekettermen dostyq, tatý kórshilik, senimdi qarym-qatynasty júıeli túrde damytýǵa jáne nyǵaıtýǵa kúsh salyp keledi. Sonyń bir aıǵaǵy – «Jańa sınergııa» ekonomıkalyq baǵdarlamasy. 2012 jylǵy mamyrda elordaǵa Túrkııanyń sol kezdegi Premer-Mınıstri Rejep Taııp Erdoǵan resmı saparmen keldi. Qazaqstan men Túrkııa arasyndaǵy strategııalyq yntymaqtastyq keńesi quryldy. Joǵaryda atalǵan baǵdarlamaǵa da sol kezde qol qoıylǵan-dy.
Budan bólek, Qazaqstan – Túrikmenstan – Iran temir jolyn Túrkııa temir jol jelisimen túıistirý, sondaı-aq Ońtústik Qazaqstan oblysynda, Batys Eýropa – Batys Qytaı kúre jolynyń janynan Qazaqstan – Túrkııa ındýstrııalyq aımaǵyn qurý perspektıvasy talqylandy. Aıtpaqshy, osyndaı saparlardyń birinde Erdoǵan myrza «Biz Qazaqstanǵa kelgende ózimizdi ata-babamyzdyń otanynda júrgendeı sezinemiz», dep jyly lebizin bildirgeni esimizde.
2014 jyly Túrkııanyń Bodrým qalasynda Túrkitildes memleketter yntymaqtastyǵy keńesiniń IV sammıti ótti. Munda Qazaqstan Túrki keńesin nyǵaıtý jáne kólik kommýnıkasııasyn damytý máselelerin kóterdi. Osy jıynda Elbasy Eýrazııalyq ekonomıkalyq odaq týraly baıandap, EAEO-men yntymaqtastyqtyń bolashaǵy jaıynda jáne Túrki keńesi men Eýrazııalyq ekonomıkalyq odaqtyń arasynda qandaı da bir qarama-qaıshylyqtyń bolmaıtynyn atap ótti.
2015 jyly 11 qyrkúıekte Astana qalasynda aqparattyq saladaǵy ózara is-qımylǵa arnalǵan jáne Qazaqstannyń tóraǵalyq etýine jol ashqan Túrkitildes memleketter yntymaqtastyǵy keńesiniń V sammıti ótti.
Jıyn barysynda Elbasy bolashaqta Túrki keńesiniń BUU jáne IYU janyndaǵy baqylaýshy mártebesine ıe bolýy qatysýshylardyń múddesine sáıkes keletinine toqtaldy. Sonymen qatar Túrki keńesi elderiniń Qytaı, Reseı, Eýropa, Taıaý Shyǵys, Kavkaz ben Ortalyq Azııanyń ekonomıkalyq jáne kommýnıkatıvtik jelilerin baılanystyratyn kontınentaldy kópir bolýǵa tolyq múmkindigi bar ekenin jetkizdi.
Táýelsiz túrki memleketteri arasyndaǵy saýda-ekonomıkalyq ıntegrasııanyń maqsatqa saı jalǵasyn tabýy Eýrazııanyń geosaıası ortalyǵynda jańa ekonomıkalyq kúshtiń paıda bolýyna negiz bolady. Qazirgi tańda táýelsiz túrki memleketteriniń ishki jalpy ónimi shamamen 1,5 trıllıon dollarǵa teń. Bul kórsetkishtiń qarqyndy túrde artýy aldaǵy onjyldyqta Túrkitildes memleketterdiń yntymaqtastyq keńesiniń óńirdiń basty ekonomıkalyq kúshterimen básekelese alýyna jaǵdaı týǵyzady. Sonymen qatar basqa negizgi kúshterdi bir-birine baılanystyratyn Shyǵys-Batys jáne Soltústik-Ońtústik tasymaldaý dálizderiniń túrki aýmaǵynan ótýi – jan-jaqty damýǵa serpin beretin taǵy bir mańyzdy faktor. Túrki memleketteri arasynda ıntegrasııa úderisin arttyrý osy ekonomıkalyq kúshti odan ári kúsheıte túsýge, qalyptasqan geosaıası jaǵdaıdy ońtaıly paıdalanýǵa múmkindik beredi.
Qurmetti tóraǵa
Elbasynyń túrki álemine qatysty qyzmeti men qoldaýy tek yntymaqtastyq uıymdarymen, tıisti qurylymdarmen shektelmeıdi. Máselen, birneshe jyl buryn Túrkııa men Reseı arasyndaǵy saıası qarym-qatynas tyǵyryqqa tirelgeni de esimizde. 2016 jyly osy shıelenisti tarqatýǵa Nursultan Nazarbaev zor úles qosty. Sol sııaqty, Nur-Sultan qalasynda Sırııadaǵy ahýalǵa qatysty Túrkııa, Reseı jáne Iran arasyndaǵy, sondaı-aq basqa da birqatar memlekettiń ókilderiniń qatysýymen «Astana formaty» aıasyndaǵy kelissózder ótkizilip keledi.
Osyndaı alyp ıntegrasııany júzege asyrýǵa mol qajyr-qaırattyń qajeti túsinikti. Sondyqtan bolar, búgingi tańda Nursultan Nazarbaev barsha túrki áleminiń moıyndalǵan rýhanı jetekshisi sanalady. Ony «túrki ıntegrasııasynyń arhıtektory» dep ataıdy. Máselen, Qazaqstannyń Túrkııadaǵy Tótenshe jáne ókiletti elshisi Abzal Saparbekulynyń aıtýynsha, Anadolyda Elbasyny Túrki áleminiń eń yqpaldy saıasatkeri, memlekettik tulǵasy dep esepteıdi. Túrki álemi halyqtaryn jaqyndatýdaǵy Qazaq eli basshysynyń róli erekshe dep baǵalaıdy. Ony sóz júzinde ǵana emes, is júzinde de kórsetken iri saıası qaıratker dep biledi. Túrkııanyń saıası ısteblıshmenti, zııaly qaýymy, jalpy qarapaıym halqy arasynda Elbasynyń bedeli óte joǵary. Nursultan Nazarbaevty Túrki áleminiń kóshbasshysy, Túrki áleminiń aqsaqaly retinde qabyldaıdy. Bylaısha aıtqanda, eńbektegen baladan eńkeıgen kárige deıin Elbasyǵa qurmeti erekshe. Halyqaralyq Túrki akademııasynyń «Túrik barometr» dep atalatyn áleýmettik jobasy (2017 jáne 2018 jyldar) osyny rastady. Nazarbaevtyń esimi Atatúrikpen qatar, túrki elderine keńinen tanymal tulǵalardyń kóshin bastap tur. Saýaldamada Elbasy – túrki álemine ortaq lıder, Qazaqstan – túrki halyqtarynyń qarashańyraǵy, túpki ortaq otany retinde qabyldanǵanyn aıqyn ańǵaramyz.
Túrki áleminiń ıntegrasııasyna qosqan úlesi úshin 2019 jyly Baký qalasynda ótken Túrki keńesiniń VII Sammıtinde Nursultan Nazarbaevqa Túrki keńesiniń Qurmetti tóraǵasy mártebesi berildi. Bul bastamany Túrkııa Prezıdenti Rejep Taııp Erdoǵan kótergeni esimizde. Usynysty túrki elderiniń basshylary biraýyzdan qoldady.
Qoryta aıtqanda, ıntegrasııa aıtýǵa ǵana ońaı. Bul sózdiń astarynda talaı jyl júrgizilgen kelissózderdiń nátıjesi, tókken mańdaı terdiń jatqany baıqala bermeıdi. Bul, birinshiden. Ekinshiden, syrt kóz baýyrlas halyqtardyń birige túskenin ańǵarmaı otyrǵan joq. О́ıtkeni Baıkaldan Balqanǵa deıingi aýmaqty alyp jatqan 300 mıllıonǵa jýyq túrki urpaǵy tize qossa, álemdik saıasat sahnasynda qýatty oıynshy paıda bolatynyn bári de túsinedi. Endeshe, túgel túrkiniń tútini birge ushqanyna bótender múddeli emes. Mundaı jaǵdaıda Elbasy ustanǵan saıasat arqyly ıntegrasııany tereńdetýdiń mańyzy joǵary. Sonda ǵana keleshekte túrki halyqtarynyń yntymaǵy ábden bekip, qýatty ujymǵa aınalady.