Álemde óris alyp bara jatqan jahandanýdan qashyp qutylmaımyz. Jahandaný – elder ekonomıkasy, saıasaty men mádenıetiniń birigýin kúsheıtedi. Paıdasy da kóp, zııany da jeterlik. Kóp paıda ákeletin salasy – ekonomıka men ındýstrııalyq damý. Iаǵnı halyqaralyq básekelestikke jol ashady.
Jahandaný barysynda basqalarǵa jutylyp ketpeı, salt-dástúrdi damytyp, ulttyq múddeni saqtaý úshin kúresý kerek. Biz álemniń bir bólshegimiz. Alpaýyt álemge jutylyp ketpeı, az ǵana halyq ulttyq qundylyqtardy qalaı saqtap qalamyz? Prezıdent Q.Toqaev «Táýelsizdik bárinen qymbat» maqalasynda atalǵan máselege erekshe toqtaldy.
Jalpy, eski dástúrdiń ozyǵyn alyp, tozyǵynan arylý, ózgelerden qalyp qoımaı, damýdyń dańǵyl jolyna túsýge tıispiz. Qazir ınternet zamanynda bári aralasyp ketti. Ýaqyt kóz ilespes jyldamdyqpen ótýde. Sondyqtan zamanaýı ulttyq sanany kúsheıtý kerek. Bul – ózi kózge kórinbeıtin kúres, myltyqsyz maıdan. Ana tilimizdi damytý – paryz. Jahandanýǵa bilim, ǵylymmen ǵana qarsy tura alamyz. Búkil álemdi qamtyǵan odan biz qalys qala almaımyz. Biraq óz damý jolymyzben júrýge tıispiz. Memlekettik til Qazaqstanda turatyn barshaǵa ortaq bolýy qajet. О́tken otyz jylda qazaq tilin damytýda biraz kemshin tustar boldy. О́zgelerge qaraılap, saqtyq jasaǵan boldyq.
Jahandanýǵa kelsek, Japonııa, Túrkııa sekildi elderdiń óz baǵyty, ózindik joly bar. Aıtalyq, týystas Túrkııada túrik tilinde sóılemeseń, seni qurmetteı qoımaıdy. Qazir Qazaqstanda kóptegen dıaspora ókilderi «biz osy elde turamyz, qazaq halqy bizge qurmetpen qaraıdy, sondyqtan memlekettik tilde sóıleımiz» dep túsinistikpen qaraıtyndar qatary kóbeıip keledi. Qasym-Jomart Kemeluly «Qazaqstan azamaty bolý úshin bolashaqta memlekettik tildi bilýi kerek» degen sózdi aıtty.
Elimizdegi sany kóp aralas mektepterdi taza memlekettik tilge aýystyrýdy jedeldetip júzege asyrýdy qolǵa alǵan durys. Aralas mektepte kóbinde qazaq balalary oqıtyny tipti uıat. О́zge dıaspora ókilderinen buryn óz tilinen jerigen qazaq balalary orys tilinde sóıleýge áýes.
Elimizde basshylyq qyzmetti atqaratyndar kem degende eki tildi meńgergeni durys. Aldymen, árıne, memlekettik til! Keıde qarap otyrsań, bıik minberden ózge ulttyń ókili qazaq tilinde saırap turady, al laýazymdy qazaq sheneýnigi orys tilinde mińgirlep turǵanyn kórgende tipti uıalasyń. Osyndaı jaǵdaıdy tipti el Parlamentindegi basqosýda jıi kóremiz. Elimizdegi túrkitektes ózge aǵaıyndardyń deni qazaq tilin biledi. Munda eshqandaı másele joq. О́ıtkeni túp-tamyrymyz bir, tilderimiz uqsas. Sondaı-aq Elbasy N.Nazarbaev kótergen, Prezıdent Q.Toqaev tarapynan qoldaý taýyp, júzege asqaly otyrǵan latyn álipbıine kóshý arqyly týystas eldermen toptasýymyzǵa da múmkindik mol. Bul jahandanýǵa jutylyp ketpeı, birigýimizge jol ashady. Osylaısha, jahandanýdy ulttyq múddemizdiń damýyna da paıdalana alamyz. Álem elderiniń 80 paıyzy latyn álipbıin paıdalanatynyn eskerý kerek. Demek bul bolashaqta urpaǵymyzdyń aǵylshyn tilin jedel meńgerýine de septigin tıgizedi. Endigi jerde bizdegi iskerlik elıta ókilderi memlekettik tilde sóıleýi kerek. Bılikten sondaı talap qoıylýy tıis.
Qazir jastardyń kitap oqý máselesi de ózekti. Otyz jyl burynǵydaı jappaı makýlatýra ótkizip, taptyrmaıtyn kitaptardy izdep júrip satyp alyp oqıtyn zaman artta qaldy. Sondyqtan kitap dúkenderi de azaıdy. Onyń ústine qazaq tilindegi kitaptar tym az, barynyń ózi qymbat. Qazaq tilindegi balalar ádebıeti jetispeıdi de, taptyrmaıdy. Amal joq, balalar orys, aǵylshyn tilderindegi basylymdarǵa júginedi. Búginde jastardyń kóbi ǵalamtorǵa aýyp ketken. Kúni-túni gadjet, telefonǵa telmiredi. Al ondaǵy aqparat, málimettiń bári oryssha, ne aǵylshynsha. Osylaısha, «jahandaný» degeniń aldymen bizdi orys tilinde jutyp, jalmap qoıatyn túri bar. Bul da úlken saıasat! Sonyń bárin kórshi el jatpaı-turmaı orys tilinde taratyp, óz nasıhatyn júrgizýde. Jemqorlyq pen pandemııa sekildi indetten kem emes bul. Demek osyǵan qarsy turyp, ǵalamtorǵa shyǵatyn, syrttan keletinniń bárin jedeldetip memlekettik tilge aýdarmasa bolmaıdy. El bıýdjetinen bólinetin qyrýar qarjyny soǵan qaraı burý kerek.
Tildi damytý úshin ótken jyldardaǵydaı mıllıardtap qarjyny ysyrap etpeı, ár mekemede aýdarmashy ustap, bir-eki til mamanyna búkil qujatty, zańdardy aýdartyp qoıyp, basshylar jıyndarda solardyń jazǵanyn ejelep oqyp otyrmaı, birinshi basshyǵa memlekettik tildi biletin azamatty qoıatyn ýaqyt keldi. Bolashaqta qazaq tiliniń qajettiligin arttyrý úshin qazaq tilin jetik biletin azamattarǵa qosymsha aqy tóleý máselesi qaralsa...
Bıyl el táýelsizdigine – otyz jyl. El yntymaǵynan asqan bereke joq, qasıetti táýelsizdigimizdi toılaýdan asqan mereke joq. Endeshe, jahandanýǵa jutyla bermeı, ulttyq qudylyqtar men dástúr-salt, tilimiz arqyly tuǵyrymyzdy bıikteteıik.
Saıasat BEIISBAI,
Fılosofııa, saıasattaný jáne dintaný ınstıtýtynyń bólim jetekshisi