TOLASSYZ ǴYLYMI IZDENIS

Sonaý bir ashar­shylyq jyldary Syr eliniń ózbek jerine údere kóship jatqan zamanynda kindikten jal­ǵyz, týmasynan sózge sarań, eńbekqor eginshi Tóresh Qazan­taıulynyń otbasynda biz sóz etip otyrǵan Or­yn­bek aǵa dúnıe esigin ashty. Orekeńniń birge týǵan aǵasy Serdaly Uly Otan soǵysynda Lenıngrad qor-shaýynda qaldy, ke­ıingi aǵasy Qonysbek maıdannan aman-saý oralyp, Syr eline eń­begi sińgen, uzaq jyldar boıy par­tııa jáne keńes qyzmetterin atqaryp, el qurmetine ıe boldy. Teteles aǵasy Raıymbek tý­mysynan óte zerek, óziniń qysqa ómi­rinde Qyzylorda oblysynyń aýyl sharýashylyǵynyń órkendeýine óz úle­sin qosqan azamat edi. Týǵan je­rinde bas zootehnık, keńshar dı­rek­tory, oblystyq aýyl sha­rýashylyǵy bas­qarmasy bastyǵynyń orynbasary boldy, Aral aýdandyq aýyl sha­rýashylyǵy bólimin bas­qaryp, úlken abyroıǵa qol jetkizdi. Orynbek Tóreshev týyp-ósken aýyly Qyzyljarmadaǵy bastaýysh, Josalydaǵy orta mektepti bitiri­simen, 1945 jyly Almatyǵa kelip, Qa­zaq memlekettik aýyl sharýa­shy­lyǵy ınstıtýtyna agronom maman­dyǵy boıynsha oqýǵa tústi. 1950 jy­ly ǵalym-agronom maman­dyǵy bo­ıynsha dıplom alyp, týǵan jeri Qar­maqshy aýdanynyń Aqjar má­shıne-traktor stansasynda aǵa agro­nom, odan keıin aýdandyq aýyl sharýa­shy­lyǵy bóliminde bas agronom bolyp qyzmet atqardy. Az ýaqyttyń ishinde kózge túsip, aýdandyq atqarý ko­mıtetiniń depý­taty bolyp saılandy. Orekeńniń odan keıingi eńbek joly – tek ǵylym salasy boldy. 1951 jyly Qazaq eginshilik ǵylymı-zert­teý ınstıtýtynyń aspıra­n­tý­ra­synan bastaý alǵan ǵylymı zert­teýleri tolassyz 60 jyl boıy jal­ǵasýda. Sýarmaly eginshilik júıesin qa­­lyptastyrý jáne aýyl sharý­a­shy­lyq daqyldaryn ósirý teh­no­logııasyn jetildirý máseleleriniń ǵylymı ne­giz­derin qalaýshylardyń biri búginde 80  jastyń baspal­daǵyn attap otyr­ǵan qajyrly, tereń oıly, Oryn­bek aǵamyzdyń eńbek joly mine osyndaı. Búginde 75 jyldyq tarıhy bar aýyl sharýashylyǵy ǵylymynyń qara shańyraǵy – Qazaq eginshilik ǵy­lymı-zertteý ınstıtýtymen qosa ja­sasyp kele jatqan onyń aıtar sózi “bir mekemede alpys jyl eńbek etý tek qana qurmet emes, ol ja­ýap­ker­shilik. Ǵylymı tabystarǵa qýanasyń, bolmaı jatqan iske áttegen-aı deısiń. Men ne kórmedim, aýyl sharýa­shy­lyǵy ǵylymynyń qalyptasýy da, damýy da kóz aldym­da. Qyzmettes bolǵan iri ǵa­lymdar A.Janǵalıev, A.Baraev, G.Bııashev, M.Erlepesov, H.Arys­tanbekov, B.Basybekov, V.Jı­gaı­lov, I.Ábý­ǵalıev, E.Amantaev, O.She­­­gebaev jáne taǵy basqalary esh­qashan esten ketpeıdi, aldyńǵy bý­yn­nan qalǵan kóz tek men ǵana sııaq­tymyn. Keıingi jastarǵa meni syı­la­ǵan­dary úshin rahmet”, – dep oty­ra­dy. Sýarmaly jer – eginshiliktiń al­tyn qory, ony tıimdi paıdalaný, qunarlyǵyn arttyrý el basshy­larynyń árqashan nazarynda boldy. Ár kezeńdegi tapsyrmalarǵa sáıkes keń kólemde kendir, taýsaǵyz, maqta, qyzylsha, bıdaı, jońyshqa ósirý, sýarmaly jerlerdiń kólemin ulǵaıtý, sýdy tıimdi paıdalaný máse­leleri qoıylǵan kezde Orekeń tike­leı osy isterge ǵylymı ba­s­shylyq jasap, óz áriptesterin, as­pı­rant­taryn, izdený­shi­lerin nátıjeli zert­teýlerge ju­myl­dyra bildi. At­qarylyp jatqan ǵy­lymı-zert­teý­lerdiń nátıjelerin sol kezdegi Mınıstrler Keńesiniń Tóraǵasy, qazirgi Elbasymyz N.Á. Na­zar­baev­tyń, sonymen qatar D.A. Qo­­naev­tyń, A.A. Asqarovtyń, K.M. Aý­ha­dıev­tiń jáne aýyl sharýa­shy­ly­ǵy salasynyń basshy­lary aldynda egjeı-tegjeıli baıandaý sátteri de boldy. Sýarmaly eginshiliktiń júıesi bo­ıynsha 140-tan astam ǵylymı eńbek, onyń ishinde 3 monografııa, ón­diriske arnalǵan 30 usynys baspadan shyqty. Orynbek Tóreshevtiń kadr da­ıyndaý isine qosqan úlesi erekshe. Dıs­sertasııalyq keńestiń ǵylymı hat­shysy bolǵan kezinde 108 úmitker kan­dıdattyq dıssertasııa qorǵap, ǵylymı dárejeler aldy. Sýarmaly egin­shi­liktiń ǵy­lymı-ón­diristik máseleleri bo­ıyn­sha 18 shákirti ǵy­lym kandıdaty jáne 4 izdenýshi ǵylym dokto­ry ata­ǵyn qorǵady. Bú­ginde olardyń kóp­shi­ligi tulǵaly ǵalym­dar, óndiris maıtal­man­dary, bel­gili ustaz­dar bo­lyp qalyp­tas­ty. Qazaqstan Res­pýb­lı­­kasy Ulttyq ǵylym akade­mııa­synyń aka­de­mı­gi M.Súleımenov óziniń bir ǵylymı eńbegin Orekeńe usyna otyryp, “ǵylym jolyna joldama bergen aǵa­myzǵa estelik retinde”, al Qazaqstan Respýblıkasy Ulttyq ǵylym akade­mııasynyń akademıgi R.Eleshev óz eń­begin “Qazaqtyń sýarmaly egin­shiliginiń negizin qalaýshy Orynbekke, syı qurmetpen”, dep tabystaǵan. Orekeńniń jerlesi K. Sydyq: Asqar taýdaı alyp kúsh  qaıdan kelgen, Mundaı kúshti qasıetti adamǵa qudaı bergen. Adamgershilik, iltıpat jaqsylyq bir ózinde, Eńbektengen, erinbegen jandarǵa ózi kelgen. Aq kóńildi bárimizden aıamaıtyn bar kúshin, Qarap turyp, tańǵalamyz shalt basqan júrisin. Sizge uqsaıtyn iniler kóp aýylda, Alǵa tartyp qurmetteıtin bári isin, – dese, al shákirti E. Tólegenov ar­naýyn bylaı qaıyrady: Kún kúlip, kúı kúmbirlep júregińde, Pák kóńil, aq nıet bar júregińde, Adaldyq, qatal minez, jomarttyq bar, О́zgeshe qasıet kóp bir ózińde... Osy shákirtiniń óleń joldary Orekeńniń jan dúnıesin, ishki sy­ryn, syrt bolmysyn jete anyqtap turǵandaı. Orynbek Tóreshuly ul-qyz­da­rynyń da jáne Tóresh áýletiniń urpaqtaryna da joǵary bilim alýyna da aıanbaı kómegin berdi. Al, onyń otbasyn áńgime etsek, onyń qudaı qos­qan qosaǵy Maǵrıpa Qur­man­ǵalı­qyzy uzaq jyldar boıy Ál-Fa­ra­bı atyndaǵy Qazaq Ulttyq ýnı­ver­sı­tetinde hımııa páninen sabaq berdi, qazir qurmetti dema­lys­ta. Úlken qyzy Gúlmıra joǵaryda atalǵan ýnıver­sı­tettiń hımııa fa­kýltetinde dosent, hımııa ǵa­lym­da­rynyń kandıdaty. Álııa Almaty dárigerlik ınstıtýtyn bitirgen, me­dısına ǵylymdarynyń kandıdaty, On­kologııa jáne radıo­lo­gııa ıns­tıtýtynda bólim meńgerýshisi, uly Qanysh aýyl shar­ýa­shylyǵy ǵy­lymdarynyń kandıdaty, Eginshilik jáne ósimdik sharýashylyǵy ǵylymı ortalyǵynyń ǵylymı qyzymetkeri. Orynbek Tóreshulynyń ǵy­lym­daǵy qomaqty eńbegi joǵary ba­ǵa­lanyp, Qazaqstan Respýblıkasy Jo­ǵarǵy Keńesiniń Qurmet gra­mo­ta­symen, “Eńbektegi erligi úshin”, “Eń­bekte úzdik shyqqany úshin”, “Erlik eńbek úshin”, “Eńbek ardageri”, “Tyń jer­­lerdi ıgergen úshin” me­dal­da­rymen, bir­neshe márte odaqtyq jáne res­pýb­lıkalyq halyq sharýashylyǵy kór­­meleriniń medaldarymen jáne dıplom­da­ry­men, Aýyl sharýashylyǵy ǵylym aka­demııasynyń jáne Ulttyq aka­demııalyq agrarlyq zertteýler or­talyǵynyń qurmet gramo­ta­la­ry­men marapattaldy. Búginde seksenniń seńgirine shy­ǵyp otyrǵan otyrǵan, barlyq ómir jo­lyn tolyqtaı ǵylymǵa ar­naǵan, sýarmaly eginshiliktiń jáne ekolo­gııa­lyq taza ónim óndirý júıesiniń ǵy­lymı negiz­derin qa­lyp­tastyrýda aı­ryq­sha úles qosqan iri ǵalym, aýyl sha­rýa­shy­lyǵy ǵylym­darynyń dok­tory, professor Orynbek Tóreshevke zor den­saýlyq jáne tabys tileımiz. Ula­ǵatty ustaz­dyq quryp, jastardy bi­­limge, ǵylymǵa baýlýda atqara be­retin eńbegi árqashan jemisti bolǵaı. I.NURPEIISOV,  Qazaq eginshilik jáne ósimdik sharýashylyǵy ǵylymı-zertteý ınstıtýtynyń bas dırektory, bıologııa ǵylymdarynyń doktory.