REIHSTAG ShABÝYLYNYŃ MÁLIM DE BEIMÁLIM SOLDATY

Jeńis – 65 Alla taǵala bul maıdangerdiń mańdaıyna aty-jóni el-jurtqa belgili, ǵıb­raty mol qaharmandarmen bir­ge bolýdy jazypty. Shúý degen­de Raqymjan Qoshqarbaevpen Bishkektegi áskerı ýchılıshede oqyǵan. Dostyqtaryna sum soǵys ta syzat túsirmepti. Jeńis týyn tigip, attary ańyzǵa aınalǵan M.Egorov pen M.Kantarııaǵa qarsha boraǵan oqtan jol ashqany óz aldyna bir hıkaıa. Sol qandy qasap­qa tikeleı qatysyp, basshylyq jasaǵan polk komandıri Fedor Matveevıch Zınchenko óziniń “Reıhstag shabýylynyń qaharmandary” degen kitabynda bizdiń keıipkerimiz týraly: “Donbastyq pýlemetshi Nıkolaı Lavrentevıch Tereshenko, gomeldik jaýynger Ivan Kýprıanovıch Savchenko, ózbekstandyq Abdýlla Agashev jáne jam­byldyq kishi leıtenant Áset Kempirekov, mol­davııa­lyq jaýynger Mark Dmıtrevıch Oat, arme­nııa­lyq Vachık Davıdıan – bári baýyr ári dos edi. Olar jaýyn­ger­ler M.Egorov pen M.Kantarııa tikken Jeńis týyna jol saldy. Aýyr jaralan­ǵanyna qaramastan, kishi leıtenanttar, vzvod komandırleri Qabdolla Qus­kenov pen Áset Kempirekov maıdan alańynan ket­peı, jeńis úshin shaıqasty”, dep erekshe tolǵanady. F.M.Zınchenkonyń bul kitaby Máskeýdiń áskerı baspasynan 1983 jyly jaryq kóripti. Áset aǵanyń qarapaıymdylyǵy sol, “soǵys ke­zin­de men óıtip em, men búıtip em” dep keýde qaq­qan­­dy sýqany súımeıdi. “Ataq ber” dep te “aıqaı­la­ma­ǵan”, áskerı komıssarıattaǵylar men atqarýshy bıliktiń esikterin de qaqpaǵan. Oblys, aýdan orta­ly­ǵynan jaıly páter alýǵa da áreket jasamaǵan. Jam­byl aýdanyndaǵy Qarakemer aýylynda áýeli ustaz­dyq qyzmet atqaryp, keıin mektepke basshy bolǵan. Oqý isiniń úzdigi atanǵan. Sol abyroımen zeı­net dema­lysyna shyqqan. Qazir jasy – seksenniń segizinde. Qartqa sálem berý – paryz. Qarakemerge baryp, áńgimelese bastaǵanymda ústimizge aýdan ákimi Mahambet Dúısembaev pen oblys ákimdiginiń jumyspen qamtýdy úılestirý jáne áleýmettik baǵdarlama basqarmasynyń bastyǵy Qarjaýbaı Bekbolatov jáne oblystyq densaýlyq saqtaý sala­sy­nyń qyzmetkeri Tileýhan Shildebaev kelip kirdi. Meniń kelisimniń syry belgili – Jeńistiń 65 jyldyǵy qarsańynda Reıhstag shabýylynyń málim de beımálim qaharmany jaıly bir aýyz sóz aıtpaý kúná. Al myna qolynda azdy-kópti bıligi bar sheneýnikterdiki ne? Sóıtsek áńgime tórkini bylaı eken. Oblys ákimi Qanat Bozymbaevtyń tapsyr­masymen qart jaýyngerge Taraz qalasynan gazy, sýy bar páter bermekshi eken-daǵy, sonyń jaı-japsaryn ardager aǵamen aqyldasýǵa kelipti. Odan keıin Astanada bolatyn Jeńis sherýine qatysýǵa densaýlyǵy jaraı ma, joq pa – sony bilmek. Máskeýdegi sherý Ásekeńe tańsyq emes. Jeńis­tiń 40 jyldyǵynda ma, álde odan keıin be, bir baryp, kórip kelgen. Barǵany durys bolǵan eken, qyzyq oqıǵaǵa kýá boldy. Baıaǵy maıdandastar M.Egorov, M.Kantarııa, R.Qoshqarbaev bári áskerı sherýdi kórýge daıyndalyp qaz-qatar turmaı ma. Dıvızııa týy – M.Kantarııanyń qolynda. – Alqyn-julqyn minezi bar Raqymjan bir kezde bardy da “Tý ustaýdy senderdiń mańdaı­laryńa jazyp qoıyp pa osy?!.” dep M.Kantarııa­nyń qolyndaǵy týdy julyp alyp, meniń qasyma kelip turdy deıdi, – Áset aǵa. – Raqańnyń áreke­tin dıvızııa koman­dıri, maıdan ýaqytynda genaral-polkovnık bolǵan Shatılov pen Kantarııa qaljyń retinde túsinistikpen qabyldady. Ol 150-dıvızııanyń týyn sodan sherý bitkenshe eshkimge bermeı ustap turdy. Maqtanǵannan góri maıdandastary týraly syr shertkendi táýir kóretin Ásekeń osylaı degen. Áıtpese, ol Birinshi Belorýs maıdanynyń qura­myn­da soǵysqa qatysty. Polshany azat etýge atsalysty. Vzvodymen Oder ózeninen ótip, urysty odan ary óristetýge maı­dan alańyn daıyndady. Pomeranııa-Shneıdemıýl operasııasynyń sapynda bolyp, vzvodymen alǵy shepte júrdi. Berlın bekinisin talqandaýǵa jáne basyp alýǵa qatysyp, Joǵarǵy Bas qolbasshy I.V.Stalınniń 339-nómirli alǵys hatyna ıe boldy. 1945 jyldyń 26-30 sáýiri aralyǵynda óz vzvodymen Reıhstag shabýylyna qatysty. Onyń vzvody fashıs­terdiń uıasyn oqpen atqylap, Egorov pen Kantarııaǵa jol ashty. Reıhstag shabýyly týraly áńgimesin Áset aǵa bylaısha baıandaǵan. – Polk komandıri F.Zınchenko “Reıhstagqa tý tigý qurmetine ıe boldyq. Leıtenant Kempirekov, vzvodyńmen Jeńis týyna joldy ashasyń!” dep buıyrdy. Koman­dırdiń buıry­ǵy talqylaýǵa jatpaıdy. Reıhstag – jaýdyń sońǵy ordasy. Ońaılyqpen berilmeı jatqandary sondyqtan. “E-e, ne kórmedi Ásekeń”. 27 sáýir kúni basynan oq tıdi. Temir saýyt kas­ka­nyń syrtynan tıgen oq esinen tandyr­ǵanymen, jara­qaty aýyr emes eken. Áset Kempirekovke taǵy buı­ryq berildi. Bul joly ol Sıanovtyń avtomat­shy­larymen, Aqshıevtiń pýlemetshilerimen birge Reıhstagtyń joǵarǵy qabattaryna jol ashpaq. Naǵyz tozaq osy jerde. Qaraqurttyń uıasyndaı qaraýytqan ǵımaratqa bekinip alǵan jaý beriler emes. О́l, tiril – M.Egorov pen M.Kantarııany oqqa ushyrmaı, otqa jandyrmaı, Reıhstagtyń ushar basyna kóterilýine barlyq jaǵdaıdy jasaý kerek. Sóıtip, olar búkil halyq tórt jyl armandaǵan Jeńis týyn tigýi kerek. Áset buryn oılaıtyn, jaý apanyna kim buryn jetse, sol tý tigedi jáne sol jaýynger ǵana el aýzyn­daǵy batyr atanady dep. Sóıtse, munda da qaǵaz, munda da qaýly-qarar degendeı, arnaıy buıryq bolady eken. Týdy kim tigedi, olar qaı ulttan bolady degen saıasat ta birinshi orynda. Áıt­pese, sáýirdiń sońǵy kúnderi Reıhstagtyń ana jer, myna jerinde sandaǵan qyzyl jalaýlar jelbirep turdy. Sonyń bireýin jan dosy Raqymjan Qoshqar­­baev tikken bolatyn. Biraq Joǵarǵy Bas qolbas­shynyń buıryǵymen nómirlengen tý, tizimdelgen jaýynger bolmasa, basqasy esepke alynbady. Sonymen Jeńis týy tigildi. M.Egorov pen M.Kan­tarııanyń dańqy jaıyldy. Batyr atandy. Bul bastan tıgen oqtyń saldarynan gospıtalǵa tústi. I-dárejeli Otan soǵysy ordenimen marapat­talypty. Komandıri Zınchenkonyń rasııamen: “Reıhstagqa birinshi jetken jaýyngerlerdiń bárine Batyr ataǵy beriledi” degen sózi aıdalada qaldy. О́zin qoıshy, Keńes Odaǵynyń Batyry degen ataq Raqymjanǵa da buıyrmady. Abyroı bolǵanda, el táýelsizdik alǵannan keıin Raqymjanǵa Elbasy N. Nazarbaev “Halyq Qaharmany” ataǵyn berdi. * * * Jambyl oblysynyń ákimi Qanat Bozymbaev kúni keshe ǵana ardagerdiń úıine baryp, óńirine merekelik medal qadap, Taraz qalasyndaǵy jaıly páterdiń kiltin tapsyrdy. Kósemáli SÁTTIBAIULY, Jambyl oblysy, Jambyl aýdany,  Qarakemer aýyly. Sýrette: Jeńis týyna jol salǵan batyr qazaqtyń biri Áset Kempirekov pen Jambyl oblysynyń ákimi Qanat Bozymbaev.