О́ńirlik ýnıversıtet ınnovasııalyq ósýdiń ortalyǵy bolýy kerek

Jalpy ýnıversıtettiń birinshi, ekinshi mıssııasy bilim men ǵylym bolsa, úshinshi mıssııasy – qoǵam damýyna yqpal etý. Osy úshinshi mıssııany iske asyrý sheńberinde ýnıversıtet mańyzdy máselelerdi sheshýge tikeleı qatysady, ekonomıkalyq órken­deýge, oń áleýmettik ózgeristerge jáne máde­nı ósýge septigin tıgizedi.

Úshinshi mıssııa (mindet) úzdiksiz bilim berýdi, áleýmettik jáne mádenı damýdy, sıfr­landyrýdy, túlekterdi jumys­pen qamtýdy jáne jastar bastamalaryn júze­ge asyrýǵa járdemdesýdi qamtıdy. Ýnıver­sıtet qoǵam ómirindegi ózgeristerdiń ındıkatory retinde áreket etýi tıis.

Zaman talabyna saı maman daıarlaý ár ýnıversıtettiń negizgi mindeti. Al óńir­lik ýnıversıtet sol aımaqtyń negizgi prob­lemalarynyń sheshý joldaryn taýyp, su­ranysty qanaǵattandyrýy tıis. M.H.Dýlatı atyndaǵy Taraz óńirlik ýnıver­sıteti ońtústik óńirdegi iri ýnıversıtet bol­ǵandyqtan Jambyl oblysynyń ǵy­lymı qajettiligin qamtamasyz etip, kadr tap­shylyǵyn boldyrmaýdy maqsat etedi. Osy tusta bizdiń óńirge – Jambyl oblysyna ne qajet jáne ólkemizdi damytýǵa qandaı úles qosa alamyz, áleýmettik-ekonomıkalyq áleýetine qalaı áser ete alamyz degen zańdy saýal týyndaıdy. Bizdiń ýnıversıtetti jyl saıyn 4-5 myń stýdent tańdap, oqýǵa tússe, sonshalyqty jas oqýyn támamdap, eńbek jolyn bastaıdy. Iаǵnı olardyń basym kópshiligi oblys kóleminde óz salalary boıynsha jumysqa ornalasyp, maman atanady. Biz daıarlaıtyn tehnolog, ınjener, sý resýrstary, melıorasııa, hımııa, aqparattyq tehnologııalar, robototehnıka, nanotehnologııalar mamandary, ustaz, ekonomıst, zańger jáne basqa da mamandar óńirdiń órkendeýine óz úlesterin qosyp otyr. Qajetti kadrmen qam­týmen qatar, Dýlatı ýnıversıteti máselelerdiń, ekonomıkalyq, áleýmettik suraq­tardyń sheshimin tabýyna, ǵylymı áleýetti jaqsartýǵa aıtarlyqtaı qomaqty úles qosyp keledi.

Bizdiń ýnıversıtet bakalavrıat, magıstratýra jáne doktorantýradan 200-den astam bilim berý baǵdarlamalary bo­ıynsha maman daıarlaıtyn óńirdegi eń iri joǵary oqý orny. Bilim alýshylardy daıarlaý ınnovasııalyq bilim berý baǵdarlamalaryn, oqytýdyń zamanaýı tehnologııalaryn, ǵylymı zertteýlerdi iske asyrý negizinde júzege asyrylady. Bilim berý baǵdarlamalaryn jobalaý bitirýshiniń jumysqa ornalasý múmkindigin jáne jumys berýshilerdiń talaptaryna sáıkestigin qamtamasyz etetin kásiptik standarttar negizinde júzege asyrylady. Eńbek naryǵynda Dýlatı ýnıversıtetiniń túlekterine suranys joǵary. Bizdiń tú­lekterge memlekettik, jeke menshik mekemelerden, kásiporyndardan, qyzmet kórsetý salasy men bilim berý jáne ǵylym uıymdarynan jylda shaqyrtý túsedi. Ýnıversıtetimizde bilim alǵan jas mamandardy jumysqa ornalastyrý orta eseppen 75-95%-dy quraıdy.

Innovasııany damytý, óndiriste bilim men ǵylymdy ushtastyrý – ýnıversıtettiń negizgi strategııalyq mindetteriniń biri. Teorııalyq bilim men óndiristik tájirı­beni ushtastyrý maqsatynda oblys kásip­oryndary bazasynda ýnıversıtet kafedralary fılıaldaryn ashty. Búgingi tańda osyndaı 40-tan asa fılıal jumys istep tur. Bul fılıaldardyń atqaratyn negizgi jumysy – óndiristik tájirıbeni uı­ym­dastyrý, dýaldyq oqytýdyń element­terin tıimdi engizý, sonymen qatar stýdentterge dıplomdyq jumystaryn óndiris mekemelerinde oryndaýǵa jaǵdaı jasaý.

Dýlatı ýnıversıtetinde «Innovasııa jáne kásipkerlikti damytý» ortalyǵy jumys isteıdi. Bul ortalyq stýdent­teri­mizdi óz mamandyqtaryn ıgerýmen qatar, shaǵyn jáne orta bıznespen aınalysýǵa úıre­tedi. Búgingi tańda memleketimizde shaǵyn jáne orta bıznesti qoldaý maqsa­tynda kóptegen grant bólinip, ár tal­pynǵan adamnyń óz maqsatyna je­týine jaǵdaı jasalyp jatyr. Atalǵan ortalyqtan bizdiń stýdentter memlekettik granttar týraly aqparatpen tanysyp, jobalaryn usynyp, ony jetildire alady.

Aımaqtyq ýnıversıtet ınnovasııalyq ósýdiń ortalyǵy bolýy tıis. Iаǵnı óńirde qolǵa alynatyn tyń jobalardyń basy-qasynda bolý bizge júkteledi ári ony júzege asyrýda ǵalymdarymyz kúsh salýy kerek. Bul turǵyda ǵylymı-zertteý jumystary oqý ordamyzda júıeli júr­gi­zilip keledi. Solardyń birshamasyna toq­talyp ótsek.

Jambyl oblysy aýyl sharýashylyǵy men mal sharýashylyǵy damyǵan óńir ekeni belgili. Ýnıversıtet ǵalymdary osy sa­lalardy damytýǵa ózindik úlesterin qosyp keledi. Máselen, oqý ordasynyń jas ǵalymy, doktorant Dáýlet Egemberdıev topyraǵy tozǵan egistik alqaptary men sory shyqqan jerlerdi (tuzdy) qalpyna keltiretin tyńaıtqysh oılap tapty. Bul tyńaıtqysh aýyl sharýashylyǵy óni­min arttyrýǵa septigin tıgizedi. Ǵalym­nyń bul jobasy NURINTECH ınno­vasııalyq jobalar jarysynda, ózge de ǵylymı baıqaýlarda úzdik dep tanylǵan, Fınlıandııada 1-oryndy jeńip alǵan. Atalǵan tyńaıtqyshty suıyq jáne qur­ǵaq kúıinde qoldanýǵa bolady. Aýyl sharýashylyǵyna tyń serpilis ákeletin bul jańalyq Talas jáne Saryaǵash aýdandarynda tuzdy jerlerde synaldy. Nátıjesi mamandardy tańǵaldyryp otyr. О́nimmen qosa jerdiń qunarlyǵy da artqan. Ǵalymnyń oılap tapqan tyńaıtqyshy osy kúnge deıin Polsha men Reseıge jóneltilip, oń baǵasyn aldy.

Ýnıversıtetimizdiń taǵy bir ǵalymy PhD doktor Arman Qabdýshev Bilim jáne ǵylym mınıstrliginiń Ǵylym komıteti 2021-2023 jyldarǵa arnalǵan ǵylymı jáne ǵylymı-tehnıkalyq jobalar boıyn­sha granttyq qarjylandyrý konkýrsynan jeńiske jetti. «Dıfferensıaldy qasıetteri bar tamponajdy eritindiler ázirleý» taqyrybyndaǵy jobasy úzdik dep tanylyp, jobany júzege asyrý úshin 48,6 mln teńge arnaıy grant bólindi. Ǵalymnyń jobasy munaı-gaz uńǵymalarynyń (skvajına) sapasyn arttyrýǵa baǵyttalǵan. Búginde bul asa mańyzdy. Sebebi uńǵyma sapasynyń tómendigi gaz óndirý barysynda kóptegen problemaǵa alyp keledi. Aldaǵy ýaqytta Arman Arystanǵalıuly osy joba boıynsha zerthana ashyp, tájirıbe júrgizip jáne ashqan jańalyqty óndiriske engizýdi kózdep otyr.

Dýlatı ýnıversıtetiniń «Á.S.Ahmetov atyndaǵy nanoınjenerlik ádisteri» ǵylymı-zerthanasynyń jumysy aımaq damýyna ózindik úles qosyp kele jatqanyn aıryqsha atap ótkenimiz jón. Atalǵan zerthanada tamaq ónerkásibine qatysty birshama ǵylymı jańalyq ashyldy. Sonyń biri – bıe sútin qurǵaq sútke aınal­dyryp, tabletka kúıinde shyǵarý. Adam densaýlyǵy úshin asa qajet bıe súti – qymyzdy muzdatý tehnologııalary arqyly qurǵaq kúıge aınaldyrý keıbir elderde júzege asyryldy. Bizdiń elimizde qymyzdan qurǵaq untaq alý jáne ony porsııalyq tabletkalaý alǵash ret Taraz óńirlik ýnıversıtetinde iske asyryldy. Ýnıversıtette bıe sútin shaıqaý­dyń temperatýralyq rejiminiń ózgertý nátıjesinde saqtaý merzimin 2 aıǵa jetkizý tehnologııasy ázirlendi. Bul tehnologııa «Zań» JShS-da engizildi. «Han qymyzy» dep atalatyn bul paıdaly sýsyn tutynýshy suranysyna ıe. Ýnıversıtette qymyzdyń saqtaý merzimin arttyrý boıynsha ǵylymı-zertteý jumystary jalǵasýda.

Bilim ordasynyń oqytýshy quramymen qatar stýdent jastary da ǵylymda alǵa qadam basyp keledi. ENACTUS DULATY komandasynyń aýylsharýashylyqqa qa­tysty Soil jobasy respýblıkalyq deńgeıde úzdik dep tanyldy. Bul joba jerdi qunarlandyryp, eginniń bitik shyǵýyna baǵyttalǵan.

О́ńirlik ýnıversıtet aımaqtaǵy áleý­mettik problemanyń sheshilýine de úles qosyp keledi. Onyń naqty aıǵaǵy – arnaıy sanatqa jatatyn bilim alýshylardyń tólemaqysyna jasalatyn jeńildikter. 2020-2021 oqý jylynda ártúrli sanatqa jatatyn 2 253 stýdenttiń tólemaqysyna 100, 50, 40, 30, 20, 15%-na jeńildikter be­rildi. Olardyń qatarynda ata-ana qam­qorlyǵynsyz qalǵan balalar, I, II, III topqa jatatyn múmkindigi shekteýli jas­tar, kóp balaly otbasynan shyqqan balalar men túrli ıntellektýaldyq oıyndardyń, olımpıada konkýrstarynyń jeńimpazdary, sportshy jastar bar.

Dýlatı ýnıversıteti quramynda «Us­taz» ınstıtýty jumys isteıdi. Bola­shaq pedagog mamandardy daıarlaımyz. Qazir pedagog mamandarǵa memleket ta­rapynan jaqsy qoldaý kórsetilip jatyr. Osyǵan baılanysty ustaz bola­myn degen jastardyń qatary jyl saıyn artyp keledi. Instıtýtta istelip jat­qan ıgi jumystardyń biri – us­taz­­dardy qoldap, biliktiligin arttyrý maq­satynda uıymdastyrylatyn túrli kýrs­tar men aýqymdy konferensııalar. Bul is-sharalar alys aýyl-aımaqtaǵy ustazdardyń ózara tájirıbe almasýyna, bilimderin jetildirýge, ozyq mektepterdiń tájirıbesin ıgerýge múmkindik beredi. Jýyrda ǵana osy ınstıtýttyń eki bir­­deı ǵalymy QR BjǴM 2021-2023 jyl­darǵa arnalǵan ǵylymı jáne ǵy­lymı-tehnıkalyq jobalar boıynsha granttyq qarjylandyrýǵa arnalǵan konkýrsta jeńiske jetti. Professor Kla­ra Jaıdar­bekqyzy Buzaýbaqova men PhD doktor Gúlnur Bolatbekqyzy Isabe­kova jaqyn arada ózderiniń tyń jobalaryn júzege asyrýdy kózdep otyr. Ǵalymdarymyzdyń bul bastamasy da óńirdiń ósýine óz septigin tıgizerine senim mol.

Dýlatı ýnıversıteti elimizge sý sha­­rýa­shylyǵy mamandaryn daıarlaı­tyn birden bir joǵary oqý orny ekeni barshaǵa aıan. Gıdravlıka, gıdroteh­nıkalyq qurylymdar, sorǵylar jáne sý kóterý qondyrǵylary, gıdroenergetıka, gıdromelıorasııalyq jáne gıdro­tehnıkalyq jumystar tehnologııasy men uıymdastyrý, aýyl sharýashylyǵyn sýmen qamtamasyz etý máseleleri boıynsha oqý laboratorııa­larynda zertteýler júrgiziledi. Oqý ornynyń bastamasymen búgingi tańda aýylsharýashylyq salasynda tyń jobalar júzege asyrylyp, tamshylatyp sýarý, jerdi qunarlandyrý máseleleri boıynsha ǵylymı jumystar júzege asyryldy. Ýnıversıtet sý resýrstary, orman sharýashylyǵy boıynsha kásibı standarttardy ázirlegen respýblıkadaǵy jalǵyz joǵary oqý orny. Sý resýrstary jáne sýdy paıdalaný, orman sharýashylyǵy boıynsha tizgindi Dýlatı ýnıversıteti óz qolyna alyp, osy saladaǵy jetekshi ǵalymdarmen birge standarttaryn ázirlep, «Atameken» Ulttyq kásipkerler palatasynda bekitti.

Ǵalymdarymyz Qazaq sý sharýashylyǵy ǵylymı-zertteý ınstıtýty mamandary­men birlesip, zertteý jumystaryn júr­gizedi, sý sharýashylyǵyna qatysty ózekti máselelerdiń sheshimin tabady. Tek Jam­byl aýmaǵymen shektelmeı, respýblıka boıynsha zertteýmen aınalysady. TMD elderiniń aýmaǵyndaǵy aýylsharýashylyq jerlerin melıorasııalaýdyń konsepsııa­laryn jasaýǵa, sondaı-aq «Aral teńizi alabyndaǵy sý jáne jer qorlaryn tıimdi paıdalaný jáne qorǵaý strategııasy» baǵdarlamasyna jáne Aral qorynyń alǵash­qy baǵdarlamalaryn baǵalaýǵa Reseı­diń, О́zbekstannyń, Qyrǵyzstannyń, Túrikmenstannyń jáne Tájikstannyń kórnekti ǵalymdarymen birge atsalysty. О́ńirdiń ózekti máselesiniń biri – aýyl­sharýashylyq salasyn damytýda, aýyzsý tapshylyǵyn joıýda ǵalymdarymyzdyń eńbegi jyl saıyn eselene bermek.

Týrızmdi damytý – ekonomıkanyń jaqsarýyna aıtarlyqtaı úles qosady. Taraz qalasy tarıhtyń altyn dińgegi ekeni belgili. Osy tusta ýnıversıtette «Aqparat jáne medıakommýnıkasııa» ortalyǵynyń bastamasymen óńirlik týrızmdi damytýǵa baǵyttalǵan Visit Taraz jobasy júzege asyryla bastady. Bul joba 2020 jyly 6-shildede Jambyl oblysy ákimdigi men Dýlatı ýnıversıteti arasynda bekitilgen Memorandým negizinde iske asty. Joba aıasynda týrızmniń eki baǵyty: mádenı tanymdyq jáne etnografııalyq týrızm, kıeli jerler nemese rýhanı týrızm baǵyttary qamtylady. Jobanyń maqsaty – Jambyl oblysynda ishki týrızmdi damytý úshin sakraldy, tarıhı-mádenı jerlerdi, ádet-ǵuryp, salt-dástúrdi, umyt bolyp bara jatqan kásip túrlerin ha­lyq arasynda nasıhattaý arqyly otan­dyq jáne sheteldik týrısterdi tartý, ólkemizge qyzyǵýshylyqty arttyrý. Mine, osy maqsatta búgingi tańǵa deıin baǵdarlamanyń 16 sany jaryqqa shyq­ty. Sheteldik kórermender úshin baǵ­darlamanyń aǵylshyn tilindegi kontenti ázirlenýde. Baǵdarlama Jambyl jeriniń tamashasyn nasıhattap, qatparly tarıhymyzdy kópshilikke jetkizip, eń bastysy qonaqtardyń qyzyǵýshylyǵyn arttyrýǵa yqpal eterine senemiz.

Ýnıversıtetimizdiń stýdentteri qala qury­lysynyń qarqyndy júrgizilýine óz úles­terin qosyp jatqanyn maqtana aıta alamyz. Jylda stýdentter qurylys jasaǵyna múshe jastar oblys boıynsha aýdandarda, qalada belgilengen nysandarda jumys istep keledi. Qurylys, jóndeý jumystarymen qatar «Jasyl el» jasaǵynyń jastary qala tazalyǵynyń saqshysy bolyp júr. Aryq, kanaldardy tazalap, aınala tazalyǵyn kúzetip, kógaldandyrý jumystaryna belsene qatysady. Árıne, jastardyń eńbegi tıisti baǵalanady, ýaqtyly jalaqy tólenedi. «Jas kelse – iske» demekshi, eńbekshi jas­tarymyz óz eliniń, týǵan ólkesiniń naǵyz janashyry ekenin osylaısha dáleldep keledi. Bul da bir jastarymyzdyń óz týǵan ólkesine sińirgen eńbegi.

Ýnıversıtetimizdiń erikti jastarynyń eńbegine erekshe toqtalǵym keledi. Sebebi bul belsendi jastarymyz esh qıyndyqtan qashpaıtyn, eńbekterine esh aqy talap etpeıtin naǵyz el janashyrlary, ultynyń adal azamattary. Ásirese, pandemııa saldarynan týyndaǵan qıyndyqtarmen kúresýde ýnıversıtet volonterlary kóp eńbek etti. Ony árdaıym maqtan tutamyz. Oblysta volonterlyq qozǵalysty tıimdi uıymdastyrý maqsatynda «Ashyq júrek» jobasy júzege asty. Onyń dırektory bolyp bizdiń stýdentimiz Baýyrjan Jumat bekitilgen bolatyn. Bizdiń er minezdi erikti stýdentterimiz ózderine júktelgen jumysty abyroımen atqaryp keledi.

Ýnıversıtetimizdiń basty ustanymy­nyń biri – akademııalyq adaldyqty saqtaý. Bilim berý mıssııasyn nátıjeli iske asyrý úshin akademııalyq adaldyqtyń mańyzy zor. Bilim jáne ǵylym mınıstri Ashat Aımaǵambetov joǵary oqý oryndary tazalyq pen adaldyqtyń ortasy bolýy tıis degen tapsyrmasy bar. Tıi­sinshe, M.H.Dýlatı atyndaǵy Taraz óńirlik ýnı­versıteti osy baǵyttaǵy saıasatty bel­sendi túrde qoldaıtyndardyń qata­rynda. Parasattylyq qundylyqtaryn is-áreketke aınaldyrý ońaı bolmaýy múmkin, biraq dál osy is-áreketter akademııalyq adal­dyqty tolyqtaı qalyptastyrý úshin asa qajet.

Akademııalyq adaldyq – jemisti ju­mys­tyń kepili. Iаǵnı jemqorlyqsyz taza ortada ǵana bilim, nátıje, jeńis bol­maq. Oqý ordamyz óz baǵytynan taımaý maqsatynda akademııalyq adaldyqty saqtaýda úzdiksiz jumys júrgizedi. Ýnı­versıtette Sanaly Urpaq front-ofısi, «Adaldyq alańy» klýbtary jumys isteıdi. «Taza sessııa» aksııasy ár sessııa saıyn júrgizilip, stýdentter arasynda túrli saýalnamalar uıymdastyrylady. Aka­demııalyq adaldyqtyń saqtalýyna oqytýshy men stýdent qatar jaýapty. Biz bul baǵyttaǵy jumysty jetildirip ári jalǵastyra beretin bolamyz.

Toqsan aýyz sózdiń tobyqtaı túıini, Dýlatı ýnıversıteti tek mamandardy daıar­laıtyn bilim ordasy emes, sonymen qatar aımaqtyń, eldiń áleýmettik-ekonomıkalyq saıasatyn belsendi júzege asyratyn ýnıversıtet. Ońtústik óńiriniń damýyna aıtarlyqtaı áser etedi. Aıtalyq, bilim berý qyzmeti, zertteýler, stýdentterge jasalatyn kómekter men jeńildikter aımaqtyń ekonomıkasyna qosqan úlesi bolsa, aýmaqtaǵy iri jumys berýshi bola otyryp áleýmettik jaǵdaıdy retteýge de yqpalyn tıgizýde. Sonymen qatar óńirdiń bilim berý jáne ınnovasııalyq áleýetin damytýda, aımaqtaǵy eńbek ónimdiligin art­tyrýǵa, óńirdegi áleýmettik jaǵdaıdyń damýyna ýnıversıtettiń qosqan úlesi az emes.

Erjan ÁMIRBEKULY,

M.H. Dýlatı atyndaǵy Taraz óńirlik ýnıversıtetiniń basqarma tóraǵasy-rektor m.a.