Keshegi Fın soǵysyn bylaı qoıǵanda, 1941-1945 jylǵy nemistermen bolǵan qan maıdanda qanshama arysymyz kóz jumdy. Elge aman-esen oralǵandardyń sońǵy leginiń qalǵandary da osy kúni biren-saran.
Olardyń estelikteriniń ózi keıingi urpaq úshin Qobylandynyń aýzyn baǵyp, ańyz-áńgimeler tyńdaǵanmen birdeı. Solaı-aq bolsynshy. О́ıtkeni soǵys degeniń tajal, janǵa jara salyp, qansha shańyraqty qıratty. Oshaq ottary sónip, esikter jabyldy. Jetim qalǵandar men jelegi jelbirep, jesir atanǵandar qanshama? Úılenbeı, úıelmen atanbaı, qyrshynynan qıylǵandar da jeterlik.
Sonyń biri – Qyzylqoǵa aýdanynyń Dáýletıman aýylynyń týmasy Shúkir Erkinov bolatyn. Ol kezde Qyzylqoǵa atanatyn jeke aýdan joq. Qazirgi Mııaly, Jangeldın, Jasqaırat aýyldary Aqtóbeniń Oıyl aýdanyna qaraıdy. Sondaǵy orta mektepti aıaqtaǵan ol eki-úsh aı ózi týǵan aýylda eginde jumys istep, 1942 jyldyń 8 tamyzynda on segizge endi ǵana tolǵanda maıdanǵa alyndy.
Kólik ataýlynyń kózden bulbul ushqan mezgili emes pe, aýyldan shyqqan úsh jigit – Shúkir Erkinov, Silám Dáýletımanov jáne Maqýat Ábdiǵalıev áýeli jaıaýlap aýdan ortalyǵyna jetip, odan uzyn-qarasy 300-ge taıaǵan bolashaq sarbaz jaıaý-jalpy Qobdadaǵy áskerı komıssarıattyń dárigerlik baqylaýynan ótedi. Taǵy da jol júrip, Reseıdiń Buzylyq qalasyndaǵy kishi serjant daıarlaý kýrsynan soń áıgili Stalıngrad maıdanynyń qandy qasabyna túsedi. Alty aıǵa sozylǵan urysta keńestik áskerler alǵash ret úlken jeńiske jetip, eline baǵyt alǵan nemisterdiń ókshe izine tústi, arqadan soqqy berdi. Solardyń ishinde túbit murty áli tebindep úlgermegen Shúkir de bar-dy.
Ol soǵys jaǵdaıynda birde azaıyp, birde tolyǵyp otyratyn áskerı quram sapynda 1943 jyldyń shildesinde Batys maıdannyń 222-shi Smolensk atqyshtar dıvızııasynyń 43-shi jeke ózi júretin artıllerııalyq tankige qarsy joıǵysh dıvızııanyń barlaýshysy retinde áskerı qyzmetin atqaryp jatty. Atalǵan bólimshe 1944 jyldyń sáýirinde ekinshi Belorýssııa, arada jarty jyl ótkende birinshi Belorýssııa maıdany quramynda jaýmen shaıqasty. Shúkir Erkinov osy bólimshege qarasty Lenın ordendi onynshy derbes gvardııalyq Sývorov ordendi «Qyzyl Týly» Chernıgov atqyshtar brıgadasynyń quramynda júrdi.
Áskerı qyzmet barysynda ol urys dalasyndaǵy barlaý qyzmetinde mol tájirıbe jınaqtaǵan jáne ár joryǵynda nátıjeliligimen qýantqan sarbaz bolatyn. Shúkir kóbine-kóp qandaı aısyz qarańǵyda da jaý betin jalǵyz barlap, barynsha mol derek ákeletin. Bul rette onyń 1943 jyldyń ekinshi jartysy, 1944-1945 jyldarǵy erlik úlgileri qyzylqoǵalyq jerlesimizdiń abyroıyn arttyra tústi. Eýropanyń Varshava, Kenıgsberg, Berlın syndy (barlyǵy 8 qala) talaı qalalaryn jaý qolynan tazartýǵa qatysyp, Joǵarǵy Bas Qolbasshynyń arnaıy alǵysyn aldy. О́ńirinde erlikterin áıgileıtin «Ozat barlaýshy», «Ozat artıllerıst», «Gvardııashy» belgileri de bar edi.
Soǵys jaǵdaıynda jaýapsyz eshteńe joq. Biraq tek bólimshe ǵana emes, kúlli dıvızıon taǵdyryn qolyna ustaǵan barlaýshy qarýlastarynyń ár jeńisi jáne jeńissiz shabýylyna tikeleı baılanysty. О́ıtkeni qandaıda urys barlaýshy jetkizgen málimetterge qaraı uıymdastyrylady. Sondyqtan barlaýshy ár qadamyn eseppen basyp, ózin de jáne ózgeni de yńǵaısyz jaıǵa qaldyrmaıtyn derekterin alǵa tartqany durys.
Bul rette ol aldymen dushpandardyń ornalasý tártibi, quramy, qozǵalys baǵyty, adam sany, qarý-jaraqpen qamtylýy, soǵys tehnıkasy jóninde kádimgi qyr balasynyń óristegi maldy kózdegenindeı qyraǵylyqpen jumys istegeni durys. Dolbar, júrdim-bardym málimet jarǵa jyǵady. Onyń ústine, barlaýshynyń dene bitimi, shymyrlyǵy men eptiligi, shalt qımyldaıtyn jigerliligi men tez tujyrymdaıtyn oı-sanasy da qajet-aq. Osy oraıda, mektepti úzdikter qatarynda bitirgen jáne ákesine tartqan shaǵyn deneli Shúkir qashanda ıneniń kózinen ótken shapshańdyǵymen erekshelenetin.
Sh.Erkinovti soǵys dalasynda erekshe qurmetke bólegen onyń jeńis jalaýyn jelbiretkenge deıingi sońǵy toǵyz aıdaǵy barlaý qyzmetindegi nátıjeleri edi. Otandastarymyz 1944 jyldyń 24 maýsymynda Dnepr mańyndaǵy Pronıa ózeninen óter jerde jaý jaǵynyń aıtarlyqtaı qarsylyǵyna ushyrady. Mundaıda eń birinshi kómek beretin tek qana qyraǵy barlaýshynyń jan-jaqty málimeti ǵana.
Tań jańa ǵana sibirlep kele jatqan alageýim shaq. Qarýlastarynyń jaý bekinisin atqylaýy bir sát saıabyrlaǵan tusta jerlesimiz dushpandar transheıasyna jetip, uraǵa sekirip túskeni sol edi, tasalaý tusta arqasyn berip, tyǵyla túsken úsheýge kózi tústi. Qarýyn kezenip: «Berilińder!» dep daýystaǵan. Jalt qaraǵan álgiler jandármen buǵan atyldy. Bul da sol sát kóz aldynan ólim men ómir sýretterin ótkizip, qolyndaǵy myltyq naızasyn aldyńǵy ekeýine túırep te úlgerdi. Úshinshisin tirileı qolǵa túsirdi. Ol «til» úshin asa qajet bolatyn.
Bir qaraǵanda bul bar-joǵy qas pen kózdiń arasyndaǵy sáttik qımyldar edi. Abyroı bolǵanda sońǵy «til» bul túngi shabýyl úshin asa qajetti málimetterdi jetkizdi. Osy erligi úshin dıvızıon komandıri, maıor Chernokosovtyń usynysymen Sh.Erkinov óńirine sol jylǵy shildeniń 5-inde «Dańq» ordeniniń úshinshi dárejesi qadaldy.
Maıdandaǵy jaýynger qashanda marapat úshin emes, aldymen óziniń shybyn jany, ulttyq namysy, ata-baba rýhy úshin kúresedi. Bul jolda ol qasyq qany qalǵansha aıqasady, jaýyngerlik mindetin adal oryndaıdy.
Gvardııa serjanty Sh.Erkinovtiń komandıri Chernokosovtyń ornyn aýystyrǵan maıor Sytnık ony «Dańq» ordeniniń ekinshi dárejeli juldyzyna usynǵan marapat betshesine: «Dıvızııanyń eń tańdaýly barlaýshysy Erkinov Shúkir shabýyl kezinde dıvızııanyń aldynda júrip, jaý jaǵynyń barlyq málimetterin jınap, qozǵalys jolyn barlap, der kezinde áskerı basshylyqqa habarlasyp otyrdy. 1945 jyly qańtardyń 19-y kúni Tomashýv qalasy túbindegi shabýyl kezinde Erkinov Shúkir Tańataruly barlaýshylar tobymen barlaý júrgizgen kezde joldy mınalap jatqan nemis torýylyn baıqady da, olarmen aıqasqa tústi. Quramynda bes adamy bar nemis torýyly qurtylyp, jol mınalardan tazartyldy, dıvızııanyń ilgeri júrýine jol ashyldy. Osy erligi, úkimet nagradasy – «Dańq» ordeniniń ekinshi dárejesine laıyqty» dep jazypty.
Qandaı súıinishti. Sol kezde ol bar-joǵy jıyrmadan endi ǵana asqan móldiregen jas býyn emes pe? Biraq, ol jastyǵyna qaramaı, naǵyz erlerdiń eren isin qaıtalady. Teginde erlik jas talǵamaıdy. Al eger onyń batyr atanýyna sebepker bolǵan úshinshi juldyzdy alý jolyndaǵy isi naǵyz kózsiz erlikke barǵandyǵyn dáleldeıtin ǵajaıyp qımyl edi.
Bul 1945 jyldyń kóktemi. Maýjyraǵan sáýirdiń sońǵy kúnderi. Biraq ón boıy jaý oǵynan jaraly Kýshkov derevnıasy hal ústinde múlgip turdy. Taǵy da tún. О́li tynyshtyq. Osy tynyshtyqty kánigi barlaýshynyń mysyqtabandap, aıaǵyn bir alyp, eki alyp, adymdaǵan dybysy ǵana buzady. Ol nemisterdiń toptasqan jataǵyn izdeıdi. Álsin-áli tyń tyńdap, asyǵys adymdaıdy. Mine, eńselileý kelgen úı janyna toqtady.
Ishten jarqyn-jarqyn ún shyǵady jáne bir-ekeý emes, áldeneshe, múmkin 15-20 adamnyń kúlkisi. Shamasy araq-sharaby bar otyrys syndy. Endi qaıtpek? Qansha bolsa da qımyldatpaı qolǵa túsirip, tutasymen tutqyndaǵan durys. Áıtse de, bul jalǵyz, olar kóp...
Nartáýekel, ne bul óledi, bolmasa, olar... ekiniń biri. Aldyna avtomatyn kezengen ol asqan jyldamdyqpen ishke enip, artyndaǵy serikterine habarlasqandaı qatty daýyspen aıqaılap jiberdi: «Berilińder!». Sol qolyndaǵy granatasyn tap qazir jaratyndaı onsyz da qarýsyz otyrǵan jaýyngerlerdi zalalsyzdandyryp aldyna saldy. Túnniń bir ýaǵynda qannen-qapersiz iship-jeýden barlyqqan nemister oıda-joqta ortalarynan tabylǵan dúleıden qaımyǵyp, kózderi atyzdaı-aq. Sóıtse, olar 24 jaýynger, 1 ofıser eken, bári de eshkiniń asyǵyndaı Erkinovtiń aldynda kózderinen tizilgen balyqtaı qazdıyp tur. Shúkir bárin de alyp júrdi.
Keıinnen olar kádimgideı málimet berdi. Shúkir bolsa, sol boıda óz qarýlastaryn kóterip, derevnıaǵa ornalasqan 150 nemistiń kózin joıyp, 80 jaýyngerin tutqyndady. Kóptegen qarý-jaraq, azyq-túlik oljalady. Osy erligi úshin Sh.Erkinov «Dańq» ordeniniń birinshi dárejesin ıelendi. Ol qazaqstandyqtar arasynda atalǵan ordenniń tolyq ıegeri atanǵan 137 batyrdyń biri bolatyn.
Jeńis saǵatyn jaý júregi – Berlınniń ózinde qarsy alǵan qandasymyz týǵan eline tek 1947 jyldyń kúzinde oraldy. Kezinde orta mektepti úzdik bitirip, mektepishilik qoǵamdyq-kópshilik jumystardyń belsendisi atanǵan maıdan batyry arnaýly bilim alý nıetinde oblystyq partııa komıtetiniń joldamasymen Almatynyń zań ınsıtýtyna attanyp edi. Oǵan tústi de, áıtse de, atalǵan soǵysta alǵan toǵyz túrli aýyr jaraqaty jáne taýly aımaqtaǵy astananyń ylǵaldy aýa raıy Shúkirdi oılaǵan maqsatyna jetýine múmkindik bermedi. Elge oraldy, oblystyq qarjy bóliminde aǵa tergeýshi qyzmetinde júrip qaıtys (22.09.1949) boldy.
...Shirkin-aı, deseńizshi, bes jyl boıy jan-jaǵynan ajal bop atylǵan ot pen oqtyń ortasynda júrip, sandaǵan jaraqatqa da bermegen janyn aman-esen elge oralyp, beıbit zamanda beımaral tósekte jatyp, ún-túnsiz bir Qudaıǵa tapsyra salýdyń ózi qandaı qıyn edi. Tipti ol osy qylshyldaǵan jıyrma besinde jany qalaǵan bir qyzǵa ólerdeı ǵashyq bolyp, ishki syryn búkpesiz ashpapty da. Eń ókinishtisi – ol sońǵy demi úzilerde qaltasynan kesteli jibek ter oramalyn shyǵaryp támpish tanaýyna aparypty, qushyrlana ıiskepti. Sóıtse, ol ózderine kórshi aýyl Myńkeldidegi alǵash jáne sońǵy ret sóz baılasqan sulýy – Ońaıdyń sálem hatyndaı oramaly eken deıdi batyrdyń aýyldasy, kúni keshe ǵana Atyraý qalasynda 94 jasynda dúnıeden ozǵan qurbysy Qalıma Bısálıeva.
Qandaı ókinishti? Sol bir qanquıly soǵys on ekide bir gúli ashylmaǵan osyndaı jastyń qanshasyn qynadaı qyryp, sabaǵynan úzdi. Otyn óshirdi, ortamyzdan alyp ketti. Qansha kesteli oramal mahabbat ánin aıta almaı qaldy. Beý, ómir-aı...
О́tepbergen ÁLIMGEREEV,Qazaqstan Jýrnalıster odaǵynyń múshesi
Atyraý oblysy