Bul ataýly kún 1925 jyly Jenevada ótken balalardyń sapaly ómirine qatysty dúnıejúzilik konferensııadan bastaý alady. Sol is-sharadan keıin birqatar memleket balalar máselesine kóńil bólý maqsatynda osy kúndi Balalardy qorǵaý kúni dep belgiledi. Sodan beri júz jylǵa jýyqtady. Balalardyń quqyǵy álemde qalaı qorǵalýda?
Naqty bir kún belgilenbese de, jıynǵa qatysqan memleketterdiń kóbi konferensııa ótkizilgen dál 1 maýsymdy qup kórdi. Bul, ásirese, Keńes Odaǵyna múshe memleketterde resmı merekege aınaldy. Álbette, bul kún úlken mereke retinde jáne barlyq elde birdeı toılanbasa da, balalar máselesi kún tártibinen túspeýi keregin eske salyp turady. Máselen, AQSh-ta Balalar kúni 20 qarashada atalyp ótiledi.
Balalardy qorǵaý kúni belgilengen kezde BUU-ǵa múshe memleketter násiline, jynysyna, túsine, dinine, shyqqan tegine qaramastan, ár balanyń mahabbatqa, jaqsy tamaqtanýǵa, medısınalyq qorǵaýǵa, tegin bilimge, zorlyqtan qorǵalý men beıbit kúnde ómir súrýge quqyǵy bar degen ortaq qarar qabyldady.
Burynǵy Keńes Odaǵynyń múshelerinen basqa, Albanııa, Aljır, Bosnııa jáne Gersegovına, Ekvador, Grýzııa, Germanııa, Soltústik Koreıa, Mońǵolııa, Mıanma, Mozambık, Polsha, Rýmynııa, Serbııa, Slovakııa, Slovenııa, Tanzanııa, Iemen de 1 maýsymda Balalardy qorǵaý kúnin toılaıdy.
20 qarashanyń da óz sebebi bar. 1959 jyly 20 qarashada BUU Bas Assambleıasy Balalar quqyǵy deklarasııasyn qabyldady. Al 30 jyldan keıin dál osy kúnde Bas Assambleıa Balalar quqyǵy konvensııasyn qarady.
Joǵaryda atalǵan eki qujattyń da jahandyq saıasatta mańyzy zor. Máselen, 54-baptan turatyn Balalar quqyǵy konvensııasynda balalardyń ómir súrýge, aty-jóni bolýyna, bir eldiń azamattyǵyn alýǵa quqyǵy syndy negizgi quqyǵynan soǵys, apattyq jaǵdaı syndy tótenshe jaǵdaılarda qorǵanýyna deıin kórsetilgen.
Konvensııada jaqsy otbasyda ómir súrý, tulǵanyń qalyptasýyna jaǵdaı jasaý, bilim berýden bólek, onyń rýhanı damýy da sóz bolǵan.
Álbette, balanyń quqyǵyn negizgi qorǵaýshylar – onyń ata-anasy. Degenmen ata-ana da keıde qaýqarsyz. Sondyqtan balanyń qorǵalýy – memleket úshin mańyzdy másele. Sondyqtan baldyrǵannyń bilim alýy, mádenı kemeldenýi, tamaqtanýy syndy keı máseleler de úkimetke júkteletin mindet.
Alaıda qaı memlekette de kúrmeýi sheshilmeı turǵan másele – zorlyq-zombylyq. IýNISEF usynǵan málimetke nazar salsaq, AQSh-ta 10 balanyń bireýi – zorlyq-zombylyq qurbany. Al olardyń 90 paıyzyn ózderi tanıtyn, senetin adamdar zorlaıtyn bolyp shyqqan. Qazaqstanda da bul – ózekti másele. Oǵan qosa, elimiz balalardyń ózine qol jumsaýy boıynsha nashar statıstıkamen kózge túsip otyr. 2016 jyly Qazaqstan balalardyń ózine qol salýy boıynsha álemde 2-orynda boldy.
Búgingi tańda álem boıynsha balalar quqyǵynyń qorǵalýyn qadaǵalap, sol jolda jumys istep jatqan birneshe uıym bar. Sonyń ishinde ECPAT International uıymy búgingi tańda balalar quqyǵyn qorǵaý boıynsha úlken qurylym bolyp sanalady. Bangkokta ornalasqan uıym balalar eńbegin qanaý jáne olardy satý syndy ózekti máselelerdi de nazarda ustaıdy.
«Balalar quqyǵy boıynsha halyqaralyq jeli» toby bul máselege mádenıet pen zań turǵysynan qaraıdy. Onyń músheleri – zombylyqqa qarsy ádilet izdeýshiler.
PLAN International uıymy álemniń 76 memleketinde jumys isteıdi. Olar kóbine balalardy qoldaýdy maqsat etedi. Al Save the Children halyqaralyq uıymy álemniń 120 memleketine qyzmetkerlerin jiberý arqyly balalardyń ómir sapasyn jaqsartýǵa úles qosýda.
Bulardan bólek, WE Charity, «Balalar quqyǵy boıynsha halyqaralyq bıýro», World Vision, Humanium uıymdary da osy jolda qajyrly eńbek etip keledi. Soǵys jaǵdaıynda ómir súrip jatqan Sırııa, Aýǵanstandaǵy balalardyń da jaǵdaıy – nazarda. Degenmen úkimetter men úlken uıymdar qansha baǵdarlama jazyp, jobalardy qolǵa alsa da balalardyń barlyǵy birdeı qaýipsiz ortada ómir súrip jatqan joq. Balalar quqyǵynyń qorǵalýy, olardyń ómir sapasynyń artýy eresekter qabyldaıtyn sheshimderge tikeleı baılanysty ekenin jáne olardyń balalyq shaǵynyń alańsyz ótýi de úlkender jaýapkershiliginde ekenin esten shyǵarmaǵan abzal.