Tuńǵysh Prezıdent jáne Túrkistan

Bul oraıda eki-úsh jyldyń ishinde Túr­kis­tan jaınap, basqa qala bolyp, eńsesi kóterile, ósip órkendeıtini týraly Elba­synyń da­na­lyqpen aıtylǵan sózi aqıqatqa aınaldy.

Kıeli qalada el maqtanyshyna aınalatyn irgeli nysandar boı kóterip, qarqyndy qurylys jalǵasýda. Elbasy Jarlyǵy Túrkistan men Shymkenttiń qaı­ta túleýine, jańa aýdannyń qu­ryl­ýy­na múmkindik berdi.

El­basy Keńsesiniń basshysy Mahmut Qa­symbekov «Egemen Qazaqstan» gazetinde jarııa­lanǵan «Elbasy jáne túlegen Túrkistan» maqa­la­synda Túrkistandy qaıta túletý ıdeıasyn elimiz táýelsizdik alǵan alǵashqy jyl­dan bastap kóterip, ony júzege asy­rýǵa den qoıǵan Tuńǵysh Prezı­de­nt ekenin aıryqsha atap ótken bolatyn. Munyń aıshyqty bir aıǵaǵy – Túr­kis­tanda 1991 jyly Elbasynyń Jarly­ǵymen Halyqaralyq qazaq-túrik ýnıversıtetiniń ashylýy.

Bul maqsatqa Nursultan Ábishulynyń abyroı-bedeli arqasynda Túrkııadan qo­maqty qarjy tartylǵany da belgili. Tip­ti Keńes Odaǵynyń kezinde Tuńǵysh Prezıdentimiz «Áziret Sultan» kesenesine arnaıy kelgen. Jaǵdaıymen jan-jaqty tanysqan. «Sodan beri bul qalaǵa degen yqylasy barǵan saıyn arta túskenine, onyń bolashaq taǵdyry jóninde árdaıym tereń tolǵanyp kelgenine janynda júrgen úzeńgiles serikteriniń bári kýá», deıdi maqala avtory.

Iá, elimiz egemendi memleket retinde eńsesin tiktep jatqan jaýapty kezeńde Elbasy Túrkistan qalasynyń aby­roıyn asqaqtatar, kúlli túrki jurtynyń ba­syn qosýǵa baǵyttalǵan bastamalar kó­te­­rip, mańyzdy jobalardy bekitti. Jýyrda Prezıdent Qasym-Jomart Toqaev Túrkitildes memleketterdiń yn­ty­maq­tastyq keńesiniń beıresmı sammı­tinde sóılegen sózinde 1992 jyly Anka­ra­da ótken alǵashqy basqosýda Elbasy túrki elderiniń basshylary budan bylaı kıeli Túrkistanda kezdesip turady dep aıtqanyn eske saldy.

«Túrkistan – barlyq túrki halyqtary úshin qasterli qara shańyraq, qutty meken jáne ańsarly atajurt. Babalarymyz osy óńirde ǵulama ustaz Qoja Ahmet Iаsaýıden dinı bilim alyp, túrki-ıslam mádenıetin álemge taratqany belgili. Túrkiler Kishi Azııaǵa bet burǵanda bul qundylyqtar túp-tamyrymyzdy saqtap, bir­ligimizdi bekem ustaýǵa negiz boldy. Bizdiń maqsatymyz – túrki álemin XXI ǵasyrda mańyzdy ekonomıkalyq jáne mádenı-gýmanıtarlyq keńistiktiń bi­rine aınaldyrý. Túrki órkenıetin jańǵyrtýdy, eń aldymen, Iаsaýı murasy men qasıetti Túrkistandy álemge tanytýdan bastaýǵa shaqyramyz. Sol sebepti, búgingi sammıt «Túrkistan – Túrki ále­mi­niń rýhanı astanasy» dep atalyp otyr. Elbasy Nursultan Nazarba­ev­tyń bastamasymen Túrkistan qalasy túbegeıli ózgerip, jańa kelbetke ıe boldy», dedi Prezıdent.

Táýelsizdiktiń alǵashqy jyldary Elbasy keseneniń kórik-kelbetin qal­py­na keltirýge kúsh jumyldyryp, 2000 jyly Túrkistannyń 1500 jyldyq mereıtoıyn IýNESKO deńgeıinde atap ótýge barlyq jaǵdaıdy jasady. Al mereıtoıdaǵy baıandamasy kıeli qalany bıik beleske kóterdi. Qalanyń mereıli merekesinde Elbasynyń: «Túr­kistandy oblys ortalyǵy jasaımyz. Bul toı – Túrkistandy ortalyqqa aınal­dyrýdyń basy», degen sózi el esinde. Tuńǵysh Prezıdenttiń Áziret Sultan kesenesine jasap otyrǵan qam­qor­­lyǵynyń nátıjesinde «Mádenı mu­ra» baǵdarlamasynyń aıasynda kóne sha­har­dyń shynaıy shejiresin aıqyndaý qolǵa alyndy. Bul baǵdarlama boıynsha oryndalǵan nátıjeli eńbekterdiń ózi bir tóbe. Mysaly, atalǵan baǵdar­lama aıasynda təýelsizdik alǵan kezeń­nen beri alǵash ret el aýmaǵyndaǵy es­kert­kishter túgendeldi, óńirler bo­ıyn­­sha eskertkishter jınaǵy əzirlendi. Aýma­ǵynda 1 663 tarıh jáne mádenıet eskertkish ornalasqan óńirde týrızm salasy 3 baǵytta qarqyndy damýda. Atap aıtqanda, Túrkistan, Kentaý qalalary men Otyrar, Ordabasy, Báıdibek aýdandary baǵytyndaǵy tarıhı-tanymdyq týrızm, Saryaǵash kýrorty aýmaǵynda em­dik-saýyqtyrý jáne Túlkibas, Tólebı, Qazyǵurt aýdandarynda ekologııalyq týrızm.

Elbasy Nursultan Nazarbaevtyń bastamasymen «Rýhanı jańǵyrý» baǵ­dar­­lamasyna səıkes elimizdiń tarıhı jəne kıeli jerleri biriktirilgen «Qazaq­stan­nyń kıeli jerleriniń geografııasy» arnaıy jobasy júzege asyryldy. Tarıhı məlimetter negizinde jəne elimizdiń bedeldi ǵalymdary birlese ju­mys isteı otyryp, «Əziret Sultan» mýzeı-qoryǵyndaǵy ərbir obektini damytýdyń tujyrymdamalyq jospary əzirlendi. Onyń ishinde must see nysandary retinde Qoja Ahmet Iаsaýı kesenesi, Saýran, Otyrar jəne Kúltóbe qalashyǵy syndy iri tarıhı obektiler bar. Nətıjesinde, ǵa­syrlyq tarıhy, kóp­tegen tarıhı-mədenı, týrıstik jəne dinı eskertkishi bar ejelgi shahar jańa kelbetke ıe bolyp, əlemniń túkpir-túk­pi­rinen týrıster kele­tin qalaǵa aınaldy.

Elbasynyń: «Árbir halyq, árbir táýel­siz memleket óziniń rýhanı orta­lyǵyn naqtylap alýy kerek. Qazaq­stannyń rýhanı ortalyǵy – Túrkistan. Ol – Qazaq eliniń rýhanı júregi», degen sózderi de jurt jadynda. Al 2009 jyly Nursultan Nazarbaevtyń bastamasymen Astanada Túrki akademııasy qurylyp, keıinnen oǵan Halyqaralyq mártebe berildi. Elbasy 2010 jyly Ahmet Iаsaýı atyndaǵy qazaq-túrik ýnıversıtetindegi kezdesýde uly babanyń óshpes ónegeleri men murasyn meńgerýdiń joldaryn aıqyndady. Túrkistanda respýblıkanyń zııaly qaýym ókilderimen 2011 jylǵy naýryzda suhbat quryp, Iаsaýı ilimderine júıeli túrde den qoıyp, aınalymǵa túsirý kerektigine nazar aýdardy. Uly oıshyldy «Qazaq dalasynyń Konfýsııi» dep atady. Ahmet Iаsaýı kesenesi 2015 jyly IýNESKO-nyń búkilálemdik mura­la­ry tizbesine engizildi. 2016 jyly osynaý bedeli bıik Halyqaralyq uıym­nyń deńgeıinde Qoja Ahmet Iаsaýı jyly atalyp ótti.

Túrkistan oblysyna 2018 jyly ja­saǵan sapary barysynda Elbasy: «Túrkistan – qazaq eliniń rýhanı júregi. Ǵasyrlar boıy elimizdegi eń aıtýly oqıǵa­lardyń bel ortasynda bolǵan tar­lan tarıhtyń kónekóz kýágeri. Ol Uly Jibek jolynyń boıyndaǵy eń iri qalalardyń biri retinde tanymal boldy. Sonaý HII ǵasyrdan bastap álem nazaryn ózine aýdardy. Shyǵystyń Arıs­to­teli atanǵan uly ǵalym Ábý Nasyr ál-Farabı Túrkistannyń irgesindegi Otyrarda ómir súrgen. Kóshpeli jurttyń musylmandanýyna, halqymyzdyń Islam dinin qabyldaýyna Túrkistannyń erekshe yqpaly tıdi. Ortalyq Azııa men Deshti qypshaqqa Islam álemin taratqan kóptegen áıgili ǵulama osy jerden shyqty. Qala eki ǵasyr boıy qazaq handyǵynyń bas ordasy boldy. Kóptegen mańyzdy sheshim dál osynda qabyldanyp otyrdy. Túrkistan mańyndaǵy qasıetti tóbe­ler­de qazaqtyń taǵdyry sheshilgen áıgili jıyndardyń ótkendigi tarıhtan barly­ǵy­myzǵa belgili. Mártóbede jyl saıyn qazaqtyń búkil ıgi jaqsylary jınalyp, máslıhat quryp, eldiń máselelerin tal­qy­lap, sheship otyrdy. Kúltóbede áz-Táýke qazaqtyń barsha aýzy dýaly bılerin jınap, «Jeti jarǵy» zańyn qabyldady. Aqtaban shubyryndy, alqakól sulamada náýbetten keıin qazaqtyń bas kóterer azamattary túgel Ordabasyǵa jınalyp, sol jerde qurylǵan áskermen Jońǵar shapqynshylyǵyna toıtarys bergenin bilemiz. Sonymen birge Túrkistan – qazaqtyń kóptegen aıaýly perzenti máńgi jaı tapqan qasıetti qala. Osynda jerlengen 164 áıgili tulǵanyń 21-i el basqarǵan qyrandar, 30-dan astamy qol bastaǵan batyrlar, sóz bastaǵan bıler. Olardyń arasynda eńsegeı boıly Esimhan, Haqnazar han, áz-Táýke, Abylaı han, Qazdaýysty Qazybek bı, Qanjyǵaly Bógenbaı batyr, Jánibek batyr jáne basqa da kóptegen jaqsy men jaısańy bar. Qarap tursańyz, shyn máninde Túrkistan tarıhy – kúlli qazaqtyń tarıhy. Sondyqtan qasıetti Túrkistanǵa degen maqtanysh sezimi ár qazaqtyń júreginde uıalaǵan. Túrkistan tek bizge ǵana emes, kúlli túrki jurtshylyǵyna qadirli ári qasıetti meken. Biz táýelsizdikti jarııalaǵannan bastap Túrik memleketi birinshi bolyp qoldap, Túrik Prezıdentteriniń barlyǵy osynda kelip, táý etip, olarmen birlesip qazaq-túrik ýnıversıtetin qurdyq. Meshit saldyrdyq, keseneni jóndedik. Islamda erekshe orny bar, sopylyq ilimniń negizin qalaýshy ǵulama Qoja Ahmet Iаsaýı Túrkistanda jatyr. Islam qaǵıdalaryn túrki áleminiń rýhanı dástúrlerimen ushtastyrǵan Áziret Sultan – qazaqtyń ǵana emes, búkil túrki jurtynyń rýhanııatynda erekshe orny bar tulǵa. Onyń basyna turǵyzylǵan alyp kesene – búginde Qazaqstandaǵy eń basty tarıhı eskertkishterdiń biri. Túrkistan – talaı ǵasyrdan beri Qap taýynan Qashǵarǵa deıingi aralyqta meken etken tutas túrki halyqtarynyń zııarat etip keletin qasıetti orny. Halqymyzda Mádınada – Muhammed, Túrkistanda – Qoja Ahmet degen sóz bar. Osyndaı san alýan faktorlar Túrkistandy tutas Turan dalasynyń túbi bir túrki jurtynyń rýhanı ortalyǵyna aınaldyrdy. Byltyr túrki memleketteri Túrkistan qalasyn Túrki áleminiń rýhanı astanasy dep jarııalady. Túrki áleminiń mádenı ortalyǵy dep tanydy. Osynyń barlyǵy búgingi bizdiń sheshimge alyp kelip, Túrkistandy oblys ortalyǵy dep jarııalaýymyzǵa sebep boldy. Biz ótken Túrkitildes memleketter basshylarynyń sammıtinde Túrki áleminiń kıeli jerleri jobasyn qolǵa alýdy usyndyq. Sonyń ishindegi negizgi jerlerdiń biri – dál osy Túrkistan. Sonymen qurmetti aǵaıyn, bul sheshim elimizdiń órkendeýi úshin, Qazaqstannyń ońtústik óńiriniń jaınap ósýi úshin óz sebebin tıgizetin bolady», dedi.

Oblys ortalyǵy mártebesin alǵan qasterli shahar búginde ultymyzdyń rýhyn kóteretin keleshegi kemel Túr­kis­tanǵa aınalýda. Qarqyndy qury­lys, salynǵan ınvestısııa eldiń ıgiligi úshin atqarylyp jatqan dúnıe ekeni málim. Osylaısha, Elbasynyń tarıhı sheshimi shejireli qalanyń damýyna tyń serpin berdi. Kúni keshe oblys ákimi О́mirzaq Shókeev Túrkistan qalasyn damytýdyń I kezeńi aıaqtalyp, josparlanǵan is-sharalardyń 40%-y iske asyrylǵanyn málim etti. Negizgi áleýmettik ınfra­qu­ry­lymy qalanyp, 123 nysan salyndy. Jańadan halyqaralyq áýejaı, ákimshilik-iskerlik jáne mádenı-rýhanı ortalyqtar boı kóterip, B.Sattarhanov dańǵyly qaıta jańartyldy, arnaıy ekonomıkalyq jáne ındýstrııalyq aı­maq­tar quryldy. Túrkistan qalasy to­lyq gazdandyrylyp, 13 myń gektar ja­syl beldeý quryldy, 3,5 mln aǵash otyr­ǵyzyldy. Qalaǵa kelýshi týrıster sany artty.

Túrkistan qalasyn damytýdyń ekinshi kezeńi aıasynda 109 joba iske asyrylady. Bul maqsatqa 1,3 trln teńge ınvestısııa baǵyttalady. Ákimshilik-iskerlik ortalyǵynda 57 joba iske asyrylyp, jańa tennıs ortalyǵy, muzaıdyn saraıy, eskek esý kanaly, demalys oryndary salynyp, qajetti ınfraqurylym tar­tylady. B.Sattarhanov dańǵyly aýma­­ǵynda sporttyq keshen, «Iаssy» jeli­lik saıabaǵy, iri saýda ortalyqtary, 182 gektar botanıkalyq baq, Park Leın kottedj kesheni jobalary iske asyrylady. Mádenı-rýhanı ortalyqta tarıhı nysandar qaıta jańǵyrtylady. Tarı­hı-mádenı murany saqtaý boıynsha 3 aýqymdy jobany iske asyrý kózdelgen, onyń ishinde Kúltóbe qalashyǵynyń tarıhı nysandaryn qalpyna keltirý, «Áziret Sultan» qoryq-mýzeıiniń aýmaǵyn abattandyrý, sondaı-aq «Qoja Ahmet Iаsaýı» jáne «Rabııa Sultan Begim» kesenelerin, Túrkistan qalasyndaǵy sıtadeldiń qa­mal qabyrǵasyn qalpyna keltirý ju­mys­tary kózdelip otyr. Qalpyna kel­tirý jumystaryn 2025 jyly 59 nysanda aıaqtap, 24 arheologııalyq zertteý júrgizý josparlanǵan. Nátıjesinde, bas tarıhı mádenı nysan – Qoja Ahmet Iаsaýı kese­nesine kelýshiler sany edáýir arta tús­pek. Oblysty áleýmettik-ekono­mı­ka­lyq damytýdyń 2021-2025 jyldarǵa arnalǵan Keshendi josparynda joǵarǵy jyl­damdyqty Túrkistan – Shymkent – Tash­kent temir jol magıstralin jáne «Darbaza – Maqtaaral» temir jol jelisin salý jónindegi jobalardy iske asyrý kózdelgen. Densaýlyq saqtaý salasynda 570 tósektik oryndyq kópsalaly aýrýhana, aýysymda 500 adam qabyldaıtyn úsh emhana, jedel medısınalyq járdem stansasy, sondaı-aq Ana men bala ortalyǵy salynady. Sondaı-aq oblys ákiminiń málimdeýinshe, úsh aýysymdy jáne apatty mektepterdi joıý, oqýshy oryndarynyń tapshylyǵyn azaıtý maqsatynda 130 jańa mektep boı kóteredi. Nazarbaev zııatkerlik mektebi men jataqhanasy bar «Daryn» mektep-ınternatynyń qurylysy, Kúltó­be qala­shyǵynyń kesenelerin, tarı­hı nysandaryn qalpyna keltirý, Túrkistan qala­syndaǵy «Áziret Sultan» mýzeı-qoryǵynyń aýmaǵyn abattandyrý jos­par­lanǵan. Dene shynyqtyrýmen jáne sportpen shuǵyldanatyn azamattardy qamtýdy 45%-ǵa deıin ulǵaıtý boıynsha jumys júrgiziledi. Ol úshin tennıs ortalyǵy, muz saraıy, at sporty kesheni jáne basqa da obekti salynady. Keshendi jospardy iske asyrý 2025 jylǵa qaraı shamamen 40 myń jańa jumys ornyn qurýdy, negizgi kapıtalǵa ınvestısııalar 3 ese jáne ónerkásip kóleminiń 35%-ǵa ósýin, eńbek ónimdiliginiń 52,1%-ǵa ul­ǵa­ıýyn, halyqtyń naqty kiristeriniń 54,8%-ǵa artýyn qamtamasyz etedi. Ke­shendi jospardy ýaqtyly jáne tolyq iske asyrý nátıjesinde 2025 jyly jalpy óńirlik ónimniń naqty ósýi 6,3%-dy qu­raı­dy. Sondaı-aq óńirde 2025 jyl­ǵa deıin «Nurly jer» baǵdarlamasy sheńberinde 4,9 mln sharshy metr nemese 46 myń baspana paıdalanýǵa berilmek. Túrkistan qala­synda memleket-jeke­shelik áriptestik te­tigi sheńberinde quny 40 mlrd teńgege jylý elektr orta­lyǵyn salý kózdelip otyr.

Osylaısha, ulylar ordasy, rýhanııat asta­nasy Túrkistan qarqyndy qu­ry­lys mekenine de aınalyp otyr. Elbasy Nursultan Nazarbaev ótken jyly qyr­kúıek­tegi Túrkistanǵa saparynda qala­nyń irgeli ortalyqqa aınalyp kele jatqanyn atap ótken bolatyn.

«Túrkistannyń jańǵyrýy – Qazaqstan halqynyń jeńisi dep bilemin. Sol 2018 jyly qyrkúıekte men búkil azamattardy jınap tapsyrma berip edim. Bul­jyt­paı oryndalyp kele jatyr, bul elge salǵan ınvestısııa – halyqqa salǵan ınves­tısııa. Eldiń rızashylyǵyna ıe bo­­lyńyzdar», degen bolatyn Tuńǵysh Prezıdent. Búginde óńir halqy, onyń ishinde túrkistandyqtar kıeli qalanyń damýyn­daǵy Elbasy eńbegin erekshe baǵalap, ınvestorlarǵa, tapsyrmany oryndaýshylarǵa rızashylyqtaryn bildirýde.

Túrkistan oblysy