Sapaly aýyz sýǵa qashan qol jetedi?

Qarjy bar, qaıtarym tómen

Prezıdent Qasym-Jomart Toqaev «Jańa jaǵdaıdaǵy Qazaq­stan: is-qımyl kezeńi» Jol­daýynda bul máselege arnaıy toqtaldy. Onsyz da sý tap­shy­lyǵynyń zardabyn tartyp otyr­ǵan elimizde sýdyń 40 paıyzy dalaǵa ketip jatqany mysal retinde keltirildi. Osy sebepti salanyń normatıvtik-quqyqtyq turǵydan rettelýin qamtamasyz etip, zamanaýı tehnologııalardy engizý úshin ekonomıkalyq yntalandyrý sharalaryn ázir­leý týraly tapsyrma berdi. Táýelsizdikke qol jetkizgeli aýyzsýmen jabdyqtaýdyń túr­li baǵdarlamalaryna 1 trln teńge jumsalǵan. 2000 jyldan beri bul baǵytta keshendi is-sharalar atqarylyp keledi. 48,2 myń shaqyrym ınjenerlik jeli salynǵan. 2025 jylǵa taman res­pýblıka turǵyndaryn aýyzsýmen tolyq qamtý mindeti tur.

Byltyr bizdiń óńirden saı­lanǵan Parlament Senatynyń depýtaty Erik Sultanov aýyzsý tapshylyǵy máselesin kóterip, Premer-Mınıstr As­qar Ma­mınge saýal joldady. Erik Ham­zauly keltirgen málimetterge súıensek, elimizde 1,2 mıllıon adam aýyzsý zardabyn tartyp keledi. 2,5 myńnan asa aýyldyq jerde áli kúnge deıin sapaly sý joq. Oǵan mem­lekettik baǵdarlamalardyń ba­qy­lanbaýy jáne 2019-2020 jyl­dary bıýdjetten bólingen qarajattyń ıgerilmeýi sebep bolǵan. Depýtattyq saýalda: «Soltústik Qazaqstan oblysynda sý qubyrlarynyń 67 pa­ıyzy nemese 1 955 shaqyrymy tolyǵymen tozǵan jáne toptyq sý qubyrlary júıesiniń eskirýi tótenshe jaǵdaılardyń týyndaýyna soqtyryp otyr. Soltústik Qazaqstan jáne Qostanaı ob­lys­tarynyń 200-den asa eldi mekenderinde aýyzsý tapshy. Magıs­traldyq qubyrlardyń tozýyna baılanysty tasymaldaý kezinde sý shyǵynynyń jalpy kólemi 65 paıyzǵa deıin artyp ketedi» delingen.

Elimiz boıynsha sapaly­ aýyzsý jaıynyń óte kúr­deli ekenine qaramastan res­pýb­lıkalyq vedomstvo bas­shy­larynyń alaýlatyp-ja­laýlatqan keı málimdemeleri tańdandyrmaı qoımaıdy. Má­selen, 2020 jyldyń sońynda ótken Úkimet otyrysynda 16 jyl­da aýyldardy damytýǵa túr­­li baǵdarlama sheńberinde 2 trln teńgege jýyq qarjy bó­lin­­geni aıtyldy. Indýstrııa já­­ne ınfraqurylymdyq damý mı­nıstr­ligi «Nurly jer» baǵ­dar­­lamasy aıasynda aýyldardy sapaly jáne qajetti mólsherde sýmen jabdyqtaý jáne sý burý júıe­lerin salýǵa, jańǵyrtýǵa 934 mlrd teńge kózdelgenin ha­ba­r­­lady. Respýblıka aýma­ǵyn­­­­­­daǵy 6 341 aýyldyń 4 078-i­ or­ta­lyqtandyrylǵan sýmen­ j­a­­b­­­­­­dyq­talǵanyn bildik. Tipti «Soltústik Qazaqstan, Mań­ǵystaý, Aty­raý oblysta­rynda keıbir qala halqy orta­lyqtandyrylǵan sýmen tolyq qamtylǵan» degen shyndyqqa asa janasa qoımaıtyn aqparat ta aıtylyp qaldy. Al bólingen qarajattyń 50 paıyzy nege ıge­rilmeı qalǵany týraly su­raqqa jobalyq-smetalyq qujat­tamalardyń sapasyz daıyndalýy, sot sheshimderi, merdigerdiń du­rys tańdalmaýy degen jaýaptar aıtyldy.

Segiz jylǵy sergeldeń

Presnov toptyq sý qubyryn qaıta qalpyna keltirý 2014 jyldan beri júrgizilip kele jat­qa­nymen, áli aıaqtalatyn túri kórinbeıdi. 2019 jyly jumys­tardy oryndaý qarqynynyń tó­mendigine oraı 2,9 mlrd teńge bıýdjetke qaıtarylǵan. Byltyr jobany jalǵastyrýǵa 1,1 mlrd teńge qarastyrylyp, ol da tolyq ıgerilmeı qalǵan. Oblystyq energetıka jáne turǵyn úı-kom­mýnaldyq sharýashylyǵy basqarmasynyń basshysy Ádil­bek Áýbákirovtiń sózine qaraǵanda, óńirde 247,5 myń tur­ǵyny bar 398 eldi meken or­talyqtandyrylǵan sý je­lisine qosylǵan. Bul – barlyq aýyldardyń 62,7 paıyzy. 2021-2025 jyldarǵa arnalǵan oblys­ty áleýmettik-ekonomıkalyq damytý keshendi jospary aıasynda taza sý baǵdarlamasyna 30 mlrd teńge baǵyttalady. Bul 84 myń turǵyny bar 78 el­di mekendi qamtýǵa múmkindik be­redi. Jyl aıaǵyna deıin 50-den as­tam aýylǵa jańa qubyr tartylyp, sý júıesi jaqsartylmaq. Oǵan el qazynasynan 11 mlrd teńge bólingen. Basqarma basshysy Presnov eldi meke­nin­de osy jyldyń ekinshi jar­tyjyl­dyǵynda sý toraby iske qosy­lady dep qos alaqanyn ys­qylap otyr. Alaıda jazdyń ys­tyǵynda taǵy da sýsyz qalǵan Jambyl aýdany turǵyndarynyń bul sózge sengisi joq.

«Jyl saıyn qomaqty qar­jy bólingenimen, jańǵyrtý jumystary sylbyr júrgizilip keledi. Presnov toptyq sý torabyn qaıta qalpyna keltirý jumys­tarynyń bastalǵanyna baqan­daı 8 jyl boldy. Merdi­gerler jıi aýysady. Olardyń jaýapkershiliginiń tómendiginen 33 myń turǵyny bar ondaǵan aýyl sapaly sýǵa qol jetkize almaı otyr. Qazirgi shaban qı­myldaryna qaraǵanda shilde aıyna deıin aıaqtaımyz degen sóz­deri syldyr sýǵa uqsaıdy», deıdi presnovtyqtar biraýyzdan.

Presnov sý qubyry 1975 jy­ly paıdalanýǵa berilgen. Jer astyndaǵy qubyrlardyń ábden tozyǵy jetken. Bastapqyda por­týgaldyq qarjygerler ınves­tısııa quıǵanmen, belgisiz sebeptermen bas tartqan. Sodan beri biri kelip, biri ketken ınvestorlar men merdigerlerdi sanamalap shyǵý qıyn. Eske sala ketsek, 2020 jyldyń jeltoqsan aıynda, ıaǵnı jańa jyldyń aldynda sý taratý qubyrynyń jarylýyna baılanysty áleýmettik nysandardy ortalyqtandyrylǵan aýyzsýmen qamtý qyzmetinde oqys oqıǵa týyndaǵan bolatyn. Birneshe kúnge sozylǵan sý qubyrynyń aqaýyn qystyń kózi qyraýda jóndeý jumystarynyń uzaqqa sozylýy jurtshylyqtyń narazylyǵyn týdyryp, áleý­mettik jelilerdi ulardaı shý­latqan. Endi ekinshi ret isten shyǵyp, sý tapshylyǵy taǵy qat­ty sezilip otyrǵan jaıy bar.

Aýdannyń sý sharýashylyǵy nysandary «Danııa» JShS-niń quzyretine berilgen. Serik­testiktiń jalpy qyzmet kórsetý qashyqtyǵy 215 shaqyrymdy quraıdy. Aýyldar sany – 35. Búginde 6 myńdaı turǵyny bar aýdan ortalyǵy Presnovka eldi mekeniniń ózinde sý arnaıy kestemen beriledi. Sábıt aýylynda 1,5 aı, Maıbalyq aýyldyq okrýginde eki aptadaı sý bolmaǵan. «Danııa» JShS-niń dırektory Baqytjan Kárıev sý tapshylyǵy jýyq ara­da sheshile qoımaıtynyn jasyrmady.

«Uzynkólde ornalasqan uń­ǵy­­manyń tehnıkalyq tólqu­ja­tyna sáıkes sorǵynyń qýaty saǵatyna 16 tekshe metr, ıaǵnı táýliktik júktemesi 384 tekshe metrge teń (384 myń lıtr). Ol jerge qýatty sorǵy ornatsaq, sýdyń joǵary qysymyna es­ki qubyrlar tótep bermesi anyq. Taǵy bir sebebi – sýmen jab­dyqtaý ortalyǵyna qosylǵan abonentterdiń sany aıtarlyqtaı ulǵaıdy. 2018 jyly 900 bolsa, bıyl 1 300-ge jetti. Sý ysyrabyn, shamadan tys tutyný mól­sherin tejeý maqsatymen jeke aýlalarǵa sý qubyrlaryn jalǵaý ýaqytsha toqtatyldy. Sý qubyrlaryna zańsyz sorǵy qosý, sý urlaý faktilerine qatań tyıym salyndy», degen B.Tálıuly.

Sondaı-aq ol Presnovkany sýmen qamtý úshin uzyndyǵy 6 shaqyrym bolatyn sý tartqysh­ty aýystyrý kerektigin aıtty. О́ıtkeni qýatty sorǵy or­nat­­qan kezde bul ýchaske júk­temelerge shydas bermeýi múmkin. Seriktestik aýdan ákimi Marat Eskendirovtiń tapsyrmasymen Uzynkól-Presnovka sý qubyryn almastyrýǵa jobalyq-smetalyq qujattar ázirlepti. Alaıda jer­­gilikti joba sý resýrstary komı­teti tarapynan qoldaý tap­paǵan.

О́ńirde tirshilik nárine muqtaj aýyldar az emes. Qyzyljar aýdanyna qarasty Chapaevo aýylynda aýyzsý máselesi óte ózekti. «Eńbek» baǵdarlamasy boıynsha Aıyrtaý aýdanyna kelgen qonys aýdarýshylar da tirshilik nárin bir shaqyrymdaı jerden tasyp, qysta qar eritip ishýde. Bul másele qala mańynda ornalasqan Iаkor aýylynda da sheshilmegen. Tıisti oryndar 5 jyl boıy tur­ǵyndardy aldarqatýmen keledi. Stanovoe eldi mekeninde sý mu­narasy jumys istemeıdi. Sorǵy stansasyn turǵyzýǵa 54 mln teń­ge qajet. Bulaq, Sarman, Vo­loshınka, Iаsnovka, Zagradovka aýyl­daryna josparlanǵan sý qubyrlarynyń qashan jetetini belgisiz. Shekara mańyndaǵy eldi mekender de barynsha áleý­mettik qoldaýdy qajet etedi. Al osydan on shaqty jyl buryn jasalǵan jobalyq-smetalyq qu­jattarǵa ýaqyt aǵymyna oraı túzetý-ózgerister engizilmeýinen turǵyndary kóship, jurty ǵana qalǵan aýyldarǵa, kerisinshe sý qubyrlary tartylǵan. Jergilikti bıliktiń usynystaryn sý resýrs­tary komıteti taǵy da eskerýsiz qaldyrǵan. Jobalyq-smetalyq qujattardy jańartýdy qajet dep tappaǵan. Osylaısha byltyr paıdasyz jobalarǵa 74 mlrd teńge rásýa bolǵan.

Sala mamandarynyń aıtýynsha, sýmen qamtý júıesin biryńǵaı operatordyń qaramaǵyna berý áldeqaıda tıimdi. Bul mindetti búginde birneshe memlekettik organ júzege asyratyndyqtan, qaǵazbastylyq, bıýrokratııalyq kedergiler kóp. Júıelilik joq degennen shyǵady, 12 080 shaqyrym magıstralǵa, 33 toptyq sý qu­byryna ıe «Qazsýshar» respýb­lıkalyq memlekettik uıymy elimiz boıynsha 6 499 aýyldyń 546-na ǵana qyzmet kórsetedi. Qalǵandary – túrli menshik ıe­leriniń qaramaǵynda. Osy má­seleni birizdilendirmeı bolmaıdy. Sebebi biryńǵaı operator ári tapsyrys berýshi, ári paıdalanýshy retinde qury­lys jumystarynyń sapaly atqarylýyna múddeli bolary sóz­siz. Bıýdjet qarajaty da únem­deler edi.

О́mir ESQALI,

jýrnalıst