Búkil qazaq qaýymy Qasym han týraly fılmdi asyǵa kútip otyr. Biraq qazaq handyǵy tarıhynda erekshe oryn alatyn Qasym hanymyz ekranǵa shyqpaı jatyp, eleńdep otyrǵan eldiń kóńilin kúpti etip, álden-aq ártúrli oı salyp qoıdy. О́zi qalyptastyryp ketken, qara qyldy qaq jarǵan aqıqat pen ádildiktiń aınymas serigine aınalyp, dala Konstıtýsııasy atanǵan «Qasym hannyń qasqa joly» ǵasyrlar almasýy arasynda san túrli buralańdy bastan keship júrip o bastaǵy máninen aıyrylyp, aqyry sıyqsyz maǵyna tabady degen oı ol kezde eshkimniń sanasyna kirip-shyqpaǵany anyq, árıne.
Qudiretti «qasqa joldyń» búgingi qoǵamdaǵy qýlar men alaıaqtardyń súreńsiz isin sıpattaıtyn julym-julymy shyqqan surqaı sınonımine aınalǵanynyń aına-qatesiz mysaly sol, kıno tóńireginde júrgen ulyqtar sol baıaǵy ózderi qarpyp úırengen «qasqa jolmen» 30 mln-nan artyq aqshany fılm túsirilmeı jatyp talan-tarajǵa salyp jiberdi. Áıgili altyn zańymyzdyń avtory Qasym hannan qalǵan ulaǵatty uran urpaǵynyń qııanatyna osylaı ushyrady.
«Túsiriledi» degen deregi shyqqan kúnnen bastap, sońy daý-damaı men daqpyrtqa jalǵasyp ketken «Qasym han» týyndysyna bólingen qarjyǵa nuqsan kelgen soń jasaqtalǵan alǵashqy shyǵarmashylyq top taratylyp, «tizbektelgen taraýlardan turady» dep josparlanǵan birneshe serııanyń jal-quıryǵy kúzelip-túzele kele, bir serııaly tolyqmetrli kórkem fılmmen túıindeletin bolyp sheshildi. Áıgili túrik rejısserimen aradaǵy kelispeýshilikten keıin fılmge jańa rejısser bekitildi. Bárin basynan qaıta bastaýǵa týra kelgen jańa mindet buryn tarıhı týyndylar túsirýmen tanylǵan Aqan Sataevqa júkteldi. «Uly dala tańy» degen ataýmen qaıta qolǵa alǵan jobanyń qalaı túsirilip jatqanyn kórsetý úshin «Kazaqfılm» kınostýdııasy tilshilerdiń úlken tobyn túsirilim alańyna shaqyrdy.
«Qyz Jibek» túsirilgeli beri kınogerlerdiń súıikti mekenine aınalǵan Qapshaǵaıdan 20 shaqyrymdaı qashyqtyqta, kóz súriner butasy joq qula túzge qos etip tigilgen shatyrlar fılmniń sol mańaıda túsirilip jatqanynan habar bergendeı alystan menmundalaıdy. Ashyq aspan astyndaǵy bir qostyń mańdaıshasynda «shaıbanıler», birinde «kostıýmder», taǵy birinde «ashana» dep jazylyp, ret-retimen sap túzegen ár shatyrda ózine belgilengen sharýa atqarylady. Árirektegi atqoralarda úıezdegen jylqylar tur. Aljapqysh shalǵan áıelderdiń keshki as-sýdyń qamyna kirisip ketkeni baıqalady. «Qazaqfılm» degen mashına, ár-ár jerge qoıylǵan tehnıkalyq qural-saımandar bul jerdiń kıno túsiretin alań ekenin aıtqyzbaı-aq ańdatyp tur. Alaburtyp kelgen kóńilimizben de, kózimizben de akterlerdi, rejısserdi izdeımiz kórinbeıdi.
«Fılm on-on bes mınýttyq jerde túsirilip jatyr, qazir sol jaqqa baramyz», dedi kovboı qalpaq kıip, moped minip alǵan fılm dırektory. Jolsyz jermen shoqyraqtap taǵy júrip kelemiz. Mine aldymyzdan qoıý shań, qaptaǵan qalyń ásker, samsaǵan qol kórindi. Bataldy kórinisterdi túsirip jatqannyń ústinen tústik. Túsirilim alańynda jýrnalıster shyǵarmashylyq toptyń kúrdeli sahnalardyń biri – Ulytaýdaǵy shaıqasty túsirip jatqanyn tamashalady. Qolyna qylysh, shoqpar ustaǵan jaýyngerler ekige bólinip alyp keskilesip jatyr. Grım jasaıtyndar sarbazdardy shetinen shaqyryp alady da, shelek-shelek bolyp turǵan qyzyl boıaýdan kishkentaı qutylarǵa quıyp alyp, betine, kıimine aıaýsyz shashady. Betinen, ústinen qyzyl ala qany sorǵalaǵan sarbaz atyna mine salyp, shaıqasty betke alyp qaıta shabady. Qolynan dalany dańǵyrlatqan daýys kúsheıtkish apparaty túspeıtin fılmniń ekinshi rejısseri oıqastaǵan attardyń aıaǵyna oratylardaı aq shýda shańnyń ishinen kórinbeı, aıǵaıdy salyp júrgeni ǵana estiledi. «Berik, sen munda, ortaǵa qaraı kelesiń. Qazir seniń jekpe-jegiń. Daıyndalamyz! Kamera! Bir, eki, úsh, mo-to-o-orrr!» Qasym hannyń rólindegi tanymal akter Berik Aıtjanov ústindegi saýyt-saımanynyń aýyrlyǵyna qaramastan, shapshań qımylmen qylyshyn sýyryp alyp, tórt-bes tásil qoldanyp, qarsylasyn sulatyp túsirdi.
Buqaralyq aqparat quraldarynyń ókilderi arnaıy uıymdastyrylǵan baspasóz týrynyń nátıjesinde tarıhı fılmniń túsirý barysyn qyzyqtap turǵanda, qaptaldaǵy jurttyń qarasy qalyńdap, qarbalasyp ketti. «Mınıstr kele jatyr!» Mádenıet jáne sport mınıstri Aqtoty Raıymqulova bastaǵan bir top delegasııa músheleriniń de Qasym han týraly fılmniń túsirilý jaıymen arnaıy tanysýǵa kelgen beti eken.
– Túsirilim alańynda bar kúshin salyp jumys istep jatqan shyǵarmashylyq topqa erekshe alǵysymdy bildirip, sizderge artyp otyrǵan úmitimizdiń zor ekenin jetkizgim keledi. Bul joba Qazaqstan Táýelsizdiginiń 30 jyldyǵyna arnalǵan mańyzdy ári kúrdeli jobalarymyzdyń biri. Fılmge Nomad Stunts sekildi álem tanyǵan kaskaderlar toby da qatysyp, shaıqas sahnalaryn birge túsirip jatyr. Bereket Káribaev sekildi bilikti tarıhshylarymyz, basqa da eń myqty mamandarymyz keńesshilik jasap otyrǵan joba sátti shyǵady dep senemin. Búgin bizben birge Ońtústik Koreıadan kelgen áriptesterimiz de fılm jumysymen arnaıy tanysýǵa keldi. Kınosy damyǵan eldiń ókilderi bizdiń órkenıetimizdi, mamandarymyzdy kórip, baǵasyn berer, – dedi A.Raıymqulova.
Qasym han qazaq tarıhynda jaı tulǵa emes, iri tulǵalardyń birinen sanalady. Onyń handyq quryp, bılik júrgizgen dáýiri qazaq memlekettiligi tarıhynyń qaınar kózderiniń birinen sanalady. Búgingi egemendiktiń baǵasy da sol qaharman qolbasshylardyń minezimen ólshenedi. Osy ıdeıany negizge alǵan «Uly Dala Tańy» tarıhı fılmi Qasym hannyń ómiri, handyq bıligi men Qazaq handyǵynyń gúldenip, nyǵaıýy jolyndaǵy kúresi týraly baıandaıdy. Er Jánibek hannyń toǵyz ulynyń biri Qasym týraly tarıhı derek tym jutań emes. Qazaq handarynyń tarıhyn zerttep, onyń ishinde Qasym han týraly tolymdy tarıhı eńbekter jazyp, sonaý 1990-jyldardyń basynan beri úzdiksiz izdeniste kele jatqan tarıhshy ǵalym, UǴA korrespondent-múshesi Bereket Káribaev fılmge keńesshilikke taǵaıyndalǵannan bastap ssenarıı avtory men rejısserdi barlyq málimettermen jan-jaqty tanystyryp, qamtamasyz etip keledi. Tarıhshy ǵalymmen birge tarıhı jobanyń ǵylymı keńesshiligine tartylǵan fılosofııa jáne sáýlet óneri doktory Almas Ordabaev, sýretshi-keskindemeshi, tarıh ǵylymdarynyń kandıdaty, etnograf-qarý jasaýshy Qalıolla Ahmetjan jáne basqa da sala mamandary ortaq maqsatty oraıly iske aınaldyrýda tize qosyp qatar jumys istep jatyr.
«Tarıhty júz paıyz qamtý múmkin emes. Ondaı jaǵdaıda, fılm derekti fılmge aınalyp ketedi. Fılmniń negizgi oqıǵasy XV ǵasyrdyń 70-jyldarynan XVI ǵasyrdyń 20-jyldaryna deıingi jarty ǵasyrlyq mezgildi qamtıdy. Qazaq handyǵy qurylǵannan keıin Kereı qaıtys bolady. Jánibek te o dúnıelik bolǵan kez. Bıleýshilerdiń ekinshi býyndaǵy urpaǵyna Qazaq handyǵyn kúsheıtý, jer aýmaǵyn qalpyna keltirý mindeti turdy. Onyń ishinde Syr ózeniniń orta-tómengi aǵysy boıyndaǵy dástúrli qysqy jaıylymdyq jerlerdi qaıtarý kerek. HVI ǵasyrdan bastap Ábilqaıyrdyń nemeresi Muhammed shaıbanı burynǵy han atasynyń bıligin ornatyp, osy jerlerdi qaıtarý úshin kúres júrgizedi. Mine, osy kezde 35-40 jyl boıy Qasym sultan Buryndyq hanmen birigip kúresip, naǵyz yntymaqtyń úlgisin kórsetedi. 1510 jylǵy áıgili Ulytaý shaıqasynan keıin Qasym han jeńiske jetti. Qasym hannyń ulylyǵy, ataq-abyroıy búkil Deshti Qypshaq dalasyna taraıdy. Han saılanyp, ońtústikke ǵana emes, Qazaq handyǵynyń aýmaǵyn tutastyqta saqtap, keńeıtý úshin batys baǵytta da kúres júrgizdi. Tarıhtaǵy «Qasym hannyń qasqa joly» degen atpen belgili zańdar jıyntyǵynyń elementteri de, epızodtary da, jekelegen baptary da fılmnen kórinis tabatyn bolady. Fılmde Qasym hannyń róli, bılik júrgizýdegi erekshe qasıetteri, dástúrdi jalǵastyrýdaǵy ulylyǵy kórkem tásilmen tarqatylady. Bul fılm ultymyzǵa, búkil Qazaqstan halqyna, tipti álem jurtyna Qasym han beınesin tanystyryp, sińirýde ólsheýsiz ról oınamaq» deıdi kúndiz-túni túsirilimniń basy-qasynda júrgen B.Káribaev.
Fılmde Qasym hannyń jastyq shaǵy men elge tutqa bolǵan egde kezin eki akter oınaıdy. Jas Qasym handy Danııar Orazaev oınasa, el boıynsha jarııalanǵan kastıngten, júzdegen úmitkerdiń ishinen tańdalyp alynǵan talantty akter Berik Aıtjanov hannyń kemeldengen kezin keıipteıdi. Beriktiń akterlik daıyndyqtan bólek, salmaq-qýatyn arttyratyn asa kúshti fızıkalyq ázirlikten ótkeni baıqalady. О́ıtkeni fılmniń áskerı-jaýyngerlik sahnasy óte kóp. Sondaı-aq fılmde Aıdos Ábdiqadyrov (jas Buryndyq han), Erik Joljaqsynov (eresek Buryndyq han), Nurlan Álimjanov (Muhammed Shaıbanı), Altynaı Nógerbek (jas Jahan Begim), Shamshagúl Meńdııarova (qart Jahan Begim), Tuńǵyshbaı Jamanqulov (eresek Álı Rashıd), Qýanysh Qudaıbergen (jas Álı Rashıd) sııaqty belgili ártister boı kórsetedi. Ssenarıı avtorlary – Bekbolat Shekerov pen Aqan Sataev. Jobanyń bas prodıýseri – Álııa Nazarbaeva.
Fılmdi túsirý jumysy bıylǵy aqpan aıynyń sońynda Almaty oblysy Jarkent óńirindegi Kóktal kentiniń mańynda bastaldy. Rejısser Aqan Sataevtyń aıtýynsha, kórkem týyndynyń qysqy kórinisteri tolyq túsirilip bitken. Ár rejısserdiń qolyna 20 metr plenka ustatyp, ár akterge úsh dýbl jasaýǵa ǵana ruqsat etip, óshirip, qıyp, qaıta jelimdep qınalatyn baıaǵy zaman kelmeske ketken. Búgingi kıno tehnologııasynyń jetilgen qudirettiligi sonda, túsirilgen kadrlardyń bári tap sol jerde, kólik ishine ornatylǵan qondyrǵyda shetinen montajdalyp jatyr.
– Túsirilimder oıdaǵydaı júrip jatyr, jumystyń jartysy aıaqtaldy. Búgin túsirilimniń 41-shi kúni, biz sheshýshi ári qıyn sahnalardyń birin túsirip jatyrmyz. Túsirilimge 300-den astam adam jumyldyryldy – 56 kaskader, 200-den astam shabandoz bar. Jumys jospar boıynsha júrip keledi, – dedi Aqan Sataev.
Sondaı-aq rejısser shilde aıynyń basynda Almaty oblysy Kegen aýylynyń mańynda Qasym han aýylynyń kóshin túsiretinin, al keıingi túsirý jumystary Ile ózeniniń boıynda «Túrkistan» dekorasııasynda jalǵasatynyn aıtty.
Fılmniń tusaýkeseri Qazaqstan Respýblıkasynyń Táýelsizdigi kúnine, 16 jeltoqsanǵa josparlanyp otyr.
ALMATY