«Úsh alyptyń» kúsh alýy

Máselen, Teńizde quny 45,2 mlrd dollardy quraıtyn keńeıtý jobasy qolǵa alyndy. Ol 2023 jyly aıaqtalmaq. Joba óndiristi jylyna 12 mln tonnaǵa arttyrýǵa múmkindik beredi. Jobadaǵy qazaqstandyq qamtý – 36 paıyz, ony 52 paıyzǵa deıin arttyrý qarastyrylýda.– Osy jyly Qashaǵanda quny 860 mln dollar, al qýaty 1 mlrd tekshe metr shıki gazdy shyǵarýǵa qaý­qarly gaz óńdeý zaýytynyń qury­lysy bastaldy. Joba 2041 jylǵa deıin munaı óndirýdi 8 mln tonnadan 10 mln tonnaǵa deıin ulǵaıtýǵa jol ashady. 2020 jyldyń jeltoqsanyńda Qara­shyǵanaqqa qatysty iri ınves­tısııalyq jobany iske asyrý týraly ınvestısııalyq sheshim qabyldandy. Ol shıki gazdy keri aıdaýdyń qosymsha 5-shi kompressoryn engizip, suıyq kómirsýtekterdi óndirý deńgeıin jylyna 10, 11 mln tonna sheginde qoldaýǵa baǵyttalǵan. Jobanyń bıýdjeti – 970 mln dollar. Aıaqtalatyn merzimi – 2025 jyl, – dedi halyq aldynda esep bergen Energetıka mınıstri Nurlan Noǵaev. Mınıstr Qarashyǵanaq bo­ıynsha kópjyldyq kelissózder aıaqtalǵanyn atap ótti. Sonyń nátıjesinde byltyr halyqaralyq konsorsıým memleketke 1,3 mlrd dollar tólep, óndiriletin ónimdi bólý ádistemesine ózgerister engizdi. Bul kelisimsharttyń qoldanylý merzimi aıaqtalǵansha shamamen 600 mln dollar tabys ákelmek.Jalpy, pandemııa kezinde munaıǵa degen suranys pen usynystyń teńgerimi buzylǵany belgili. Son­dyq­tan Qazaqstan áý bastaǵy jospar­dy qysqartýǵa májbúr boldy. Sonyń ná­tıjesinde 2020 jyly munaı men kon­densat óndirý kólemi 85,7 mln ton­nany qurady. Qoldanystaǵy shek­teý­lerdi eskere otyryp jasalǵan bıylǵy boljam – 85,3 mln tonna. О́tken jylǵy munaı eksporty 68,6 mln tonnaǵa teń. Al 2021 jylǵy jos­par – 67,5 mln tonna. Byltyr mu­naı óńdeý kólemi 15,8 mln tonnany qurady. Bıylǵy meje budan sál-pál joǵary – 17 mln tonna. Sondaı-aq ótken jyly 11,5 mln tonna munaı ónimderi óndirildi. Osy jyly atalǵan kórsetkish 12,4 mln tonnany quraıdy dep kútilýde. Mınıstrdiń aıtýynsha, pandemııa munaı ónimderi naryǵyn qatty álsiretken. Sondyqtan mınıstrlik naryqty qoldaýǵa yqpal etetin sharalar qabyldaýǵa májbúr boldy. Byltyr elimizde 55,1 mlrd tekshe metr gaz óndirildi. Bıyl meje budan sál tómen. Mınıstrdiń aıtýynsha, munaı óndirýdi tómendetý gazǵa da áser etedi. Sondyqtan boljamdarǵa azdaǵan túzetýler enipti. – О́tken jyly taýarlyq gaz óndirisi 30,5 mlrd tekshe metrdi qura­dy. Bıylǵy jospar da osy shamada. Al gaz eksportynyń kólemi 10,7 mlrd tekshe metrge teń. Osy jylǵy meje de osy kólemde bolyp otyr. Byl­tyr 3,2 mln tonna suıytylǵan gaz óndirildi, jospar da osydan asqan joq. 2021 jyldyń sońyna qaraı suıytylǵan munaı gazy elektrondy saýda alańdary arqyly ótkizýge tolyq kóshiriledi. Bul osy salanyń ashyq­tyǵy men básekege qabilettiligin qamta­masyz etedi, sondaı-aq bıznes úshin ákimshilik kedergilerdi azaıtý maqsa­tynda «Gaz jelisi uıymdaryn» akkre­dıtteý ınstıtýty joıylatyn bolady, – dedi Energetıka mınıstri. N.Noǵaevtyń málimetinshe, 2020 jyly 51 gazdandyrý jobasyn iske asyrý úshin 38,5 mlrd teńge bólingen. 19 jobany aıaqtaýdyń nátıjesinde eldi gazdandyrý deńgeıi 53,07 paıyzdy qurap, 9,84 mln adam gazǵa qol jetkizdi. Halyqty gazdandyrý úlesi osy jyldyń sońyna qaraı 53,8 paıyzdy quraıdy dep kútilýde nemese qosymsha 140 myń adam gazdyń ıgiligin kórmek.– Byltyr munaı-gaz-hımııa óner­kásibi salasynda 360 myń tonna ónim shyǵaryldy. Bul 2016 jylmen salys­tyrǵanda 6 ese kóp. 2020 jyly munaı-gaz-hımııa ónimderi óndirisiniń ósýi 2019 jylmen salystyrǵanda 155 paıyzǵa artty. Onyń 80 paıyzy eksporttaldy. Osy jyldyń sáýir aıynda Fransııanyń Air Liquide Eastern S.A. kompanııasy «QazMunaıGazben» birlesip, Atyraý oblysynda quny 16 mln dollarǵa teń tehnıkalyq gaz óndirý zaýytyn iske qosty. Búgingi tańda Atyraý oblysynda polıpro­pılen, Shymkentte metıl-tret-býtıl efır jáne untaq polıpropılen shyǵaratyn eki zaýyt salynyp jatyr. Polıpropılen óndirý zaýyty is­ke qosylǵannan keıin birinshi kezekte 11 túrli ónim shyǵarylyp, keıinnen onyń sany 64 túrli ónimge deıin keńeı­tiletin bolady, – dedi Nurlan Noǵaev. Mınıstrdiń baıandaýynsha, Qazaq­standa elektr energııasyn óndiretin 181 stansa bar. Byltyr elektr energııasyn óndirý sektoryna tartylǵan ınvestısııa kólemi 82 mlrd teńgeden asqan. 2020 jyly elektr energııasyn óndirý kólemi 108 mlrd kVt/saǵatty qurady. Bul rette 107,3 mlrd kVt/saǵat elektr energııasy tutynylǵan. Bıyl 109 mlrd kVt/saǵat elektr energııasyn óndirý josparlanǵan. Respýblıkalyq bıýdjettiń esebi­nen 31,4 mlrd teńgege 24 joba júzege asyrylýda. Onyń altaýy aıaqtaldy. 6 jobanyń iske asyrylýy shamamen 120 myń adamdy senimdi jáne úzdiksiz elektrmen jabdyqtaýǵa, 18,1 myń adam­dy jáne 10 áleýmettik nysandy jylýmen jabdyqtaýǵa múmkindik berdi. Qurylys kezeńinde 902 jumys orny quryldy.– 2020 jyly biz «Jasyl ekonomıka» tujyrymdamasy sheńberinde mindettemelerdi oryndap, eldiń jalpy energııa teńgerimindegi jańartylatyn energııa kózderiniń úlesin 3 paıyzǵa deıin jetkizdik. Sońǵy 5 jylda jańar­tylatyn energııa kózderi nysan­darynyń belgilengen qýaty 7 ese, ıaǵnı 2015 jylǵy 240 MVt-tan 2020 jyly 1635 MVt-qa deıin ósti. 2020 jyldyń qorytyndysy boıynsha respýblıkada 115 nysan jumys isteıdi. Jańartylatyn energetıka nysandary óndiretin elektr energııasynyń kólemi 3,2 mlrd kVt/saǵatty qurady. Sektorǵa shamamen 1,5 mlrd dollar ınves­tısııa tartylyp, 1 310 turaqty jumys orny quryldy. 2021 jyly jal­py qýaty 381,1 MVt bolatyn 23 jo­bany iske asyryp, shamamen 370 mln dollar ınvestısııa tartý kútilýde. Bıylǵy jospar – shamamen 3,5 mlrd kVt/saǵat jańartylatyn ener­gııa kózderin óndirý, – dedi mınıstr. Qazaqstan tabıǵı ýrannyń álemdik naryǵynda kóshbasshy ekeni belgili. Búginde bizdiń el álemdik ýrannyń 42 paıyzyn óndirip otyr. 2020 jyly 19 586 tonna ýran óndirilgen. – Qazaqstan Respýblıkasy men Reseı Federasııasy Úkimetteri arasyn­daǵy ıadrolyq oq-dárilerdi kádege jaratý kezindegi ózara esep aıy­rysýlar týraly kelisim sheńberin­degi másele retteldi. Atom energııa­syn paıdalaný salasyndaǵy azamat­tyq-quqyqtyq jaýapkershilik másele­leri boıynsha Qazaqstan Respýblı­kasynyń Zańy qabyldandy. Osylaısha, elde ıadrolyq zalal úshin azamat­tyq jaýapkershilik týraly Vena Konvensııasy sheńberinde halyq­aralyq mindettemeler iske asyrylatyn bolady. Sondaı-aq bıyl burynǵy Semeı synaq polıgonyn keshendi ekolo­gııalyq tekserýdi aıaqtaý jospar­lanýda. Zertteý nátıjesinde buryn­ǵy synaq alańynyń búkil aýmaǵy­nyń radıoekologııalyq jaǵdaıy anyq­ta­lady. «Semeı ıadrolyq qaýipsiz­dik aımaǵy týraly» Qazaqstan Respýb­lı­kasynyń Zańyn qabyldaý josparlanýda, – dedi N.Noǵaev. Búgingi tańda Qazaqstan tabıǵı ýrandy óndirýge jáne jetkizýge ǵana emes, sondaı-aq qosylǵan quny joǵary, qaıta óńdeletin ýran ónimin óndirýge ári ótkizýge de múddeli. Máselen, ýrandy qaıta óńdeý boıynsha Úlbi metallýrgııa zaýytynyń bazasynda ýran dıoksıdiniń untaqtary ónimi, otyn tabletkalary shyǵarylady jáne arshylýy qıyn ýrany bar materıaldar óńdeledi. Budan bólek, «Qazatomónerkásip» ulttyq atom kom­panııasy atalǵan kásiporynnyń baza­synda daıyn ıadrolyq otyn shyǵa­ratyn zaýyt salý jobasyn iske asyrýda.