Bozoqtan búginge deıin... elorda tarıhyna hronologııalyq sholý

Ejelgi qonys, eski jurt

Osylaı tarıhı tańdaý jasaý arqyly Elbasy jas memleketimizdiń táýelsizdigin nyǵaıtýmen qatar, elimizdiń áleýmettik-ekonomıkalyq úderisterin jedel ári tıimdi basqarýdyń jasampaz jolyn negizdeı aldy. Desek te, qazirgi tańda álem kóz tigip, azýyn aıǵa bilegen elordamyz taqyr jer, taıǵaq ólkede ǵaıyptan paıda bolǵan joq. Elordanyń ózindik tarıhy, hronologııalyq tizbesi bar. Osyny kókteı sholyp aıtar bolsaq...

Uly dalanyń apaıtós baıtaǵy, ejelgi túrki-qypshaqtyń atameken qonysy – saıyn dala Saryarqanyń tarıhy tereń. Nursultan Ábishuly óziniń bir eńbeginde: «Saryarqaǵa alǵash aıaq basqanymda dalanyń adam boıyna quıatyn ǵalamat qýatyna qaıran qaldym ári ony jan-tánimmen sezindim», degen eken. Rasynda, Elbasy aıtqandaı, ǵalam qýatyna toly sahara jazıranyń ishke búkken qupııasy kóp. Sonyń biri – elorda irgesinde oryn tepken ortaǵasyrlyq Bozoq qalasy. Bul ejelgi qonys, eski jurtty ǵalymdar qazirgi elordanyń «atasy» retinde tanyp, qazaq dalasyndaǵy qala mádenıetiniń kóne úlgisi degen paıym jasaýda.

Ejelgi Bozoq qalashyǵy jaıly aqparǵa biz 1820 jyly Reseı ımperatorlyq «Sıbırskıı vestnık» jýrnalynda jarııalanǵan orys ken ınjeneri Ivan Shangınniń kúndeligi arqyly tanyspyz. Osyndaǵy derekte, Esil-Nura boıynda Buzyq atty kóldiń jaǵasynda kóne qonystyń orny jaıly baıandalǵan. Keıin anyqtalǵandaı, qala ataýy Bozoq eken.

Atalmysh nysanǵa Elbasy Nursul­tan Nazarbaevtyń tapsyrmasymen 1999 jyly tanymal arheolog Kemel Aqyshev zertteý júrgizip, qalashyq ýaqyttyq turǵydan túrli keshenderden turatynyn anyqtady. Atap aıtqanda, Túrik qaǵanaty, Qypshaq handyǵy, Altyn Orda jáne Qazaq handyǵy, ıaǵnı nysan VII-IX ǵasyrlardan XVI-XVII ǵasyrlarǵa deıingi aralyqta, ejelgi túrkilerdiń kıeli orny, odan keıin kerýen saýdasyn baqylaıtyn qyp­shaqtardyń qonysy boldy degen pa­ıym jasalsa, eskertkishke júrgizilgen arheologııalyq zertteýler qala qury­ly­synyń tarıhı hronologııasyn anyq­­tady. Ondaǵy qorytyndy boıyn­sha: «VI ǵasyrda ejelgi túrkiler qýat­ty áskerı memleket quryp, О́týken da­lasy­nan batysqa qaraı Dýnaıǵa kósh­ken kezde VII ǵasyrda bul terrıtorııa­ny ıgergen» degen ǵylymı boljam aıtylýda.

Qalashyq sonymen qatar, kerýen joldary túıicinde mańyzdy ról atqaryp, eginshilik, balyq aýlaý jáne kerýen saýdasyn basqarýmen aına­ly­satyn qonys retinde ómir súrgen. Buǵan stasıonarlyq, óndiristik jáne ır­rıgasııalyq qurylystar qal­dyǵy, turmystyq zattar, qarý-jaraq, zer­gerlik buıymdar, monetalar jáne t.b. artefaktylar dálel. Al HIV ǵasyrda Nura-Esil aımaǵynyń ıslamdanǵan aqsúıekteriniń rýhanı ortalyǵy bolyp, mádenı-memorıaldyq keshender salyndy.

Sondaı-aq Bozoq qalashyǵy – ır­rı­gasııalyq qurylys jospary ja­­sal­ǵan Ortalyq Qazaqstandaǵy al­ǵash­qy eskertkish. Munda aýmaǵy 1000h300 metrdi quraıtyn sýarý jú­ıe­si­men jabdyqtalǵan dıqandyq ká­sip aımaǵy anyqtalyp otyr. Sýarý qury­lymy negizgi arnadan, birinshi, ekin­shi taratqyshtardan jáne valıkter júıesinen turǵan. Negizgi arna Bu­zyqty kólinen shyǵysqa qaraı 580 metr sozylyp jatyr. Onyń eni 1, te­reń­digi 0,3 metr. Mundaı sýarý júıesi Esil alqabynyń tabıǵı múmkindigin tıim­di paıdalanyp, kólderdi tabıǵı sý qoı­masy retinde ıgerýimen qundy. Qoı­malar kóktemgi tasqyn kezinde sýǵa to­la­dy. Jazda, qajet bolǵan jaǵdaıda sýdy ar­nalar arqyly egindikke aǵyzyp otyr­ǵan.

Qazirgi tańda elorda irgesindegi ejelgi qonys, eski jurtqa dalalyq­tardyń Eýrazııa keńistiginde qaldyrǵan izi degen tarıhı baǵa berilip, bul ıdeıany ornyqtyrý maqsatynda 2018 jyly «Bozoq memlekettik tarıhı-mádenı mu­rajaı-qoryǵy» quryly. Atalmysh mekeme qalashyq aýmaǵynda Uly Dala mádenıetiniń jıyntyǵy ispettes «As­pa­nasty mýzeıin» ashý isimen aınalysyp jatyr.

 Aqmola bekinisi jáne syrtqy okrýgtyń qurylýy

Kelesi kezekte, ıaǵnı patshalyq Re­seı dáýirinde Aqmola bekinisiniń irge­si qalanyp, 1832 jyly 22 tamyzda Reseı ımperatory I Nıkolaıdyń buı­ryǵymen «Aqmola syrtqy okrýgy» resmı ashylǵany jaıly málimet bar. Osy jyldary Shyǵys-Sibir general-gýbernatory qyzmetin atqar­ǵan S.B.Bronevskıı jazbasynda, bekinis turǵyzý sharasy jergilikti qazaq at­qa­minerleri Qońyrqulja bastaǵan sultandar ótinishi negizinde iske asty delinse, Batys Sibir general-gýbernatory I.A.Velıamınovtyń buı­ry­ǵymen 1830 jyly bekinis ornyn anyq­­taýǵa kelgen Petropavl komendan­ty F.K.Shýbın bastaǵan otrıad jańa bekinistiń ornyn tańdap, qazyǵyn qaq­qany jaıly derek aıtylyp júr.

Otrıad basshysy F.I.Shýbınniń esep jazbasynda, qazirgi qala turǵan jer okrýg ortalyǵy retinde tańdalýyna birinshi sebep, bekinis irgesinde sýy mol Esil darııasy aǵyp jatsa, ekin­shiden bul núkte ejelden beri Sol­tústik ólkeni Ortalyq Azııamen baı­la­nystyratyn kerýen jolynyń ma­ńyz­dy ótkeli bolǵany aıtylypty. Bul tańdaýdan biz ortaǵasyrlyq Bo­zoq qalashyǵynyń tarıhı mıssııasy ke­ıingi reseılik saıahatshylar tarapy­nan da ańǵarylǵanyn baıqaımyz. Úshin­shiden, óńirde tal-toǵaıdyń moldyǵy ákim­shilik ortalyqty otyn-sýmen qamdaýǵa qolaıly.

Sh.Ýálıhanov atyndaǵy Tarıh jáne etnologııa ınstıtýtynyń dırektory, tarıh ǵylymdarynyń doktory Zııabek Qabyldınov keltirgen málimetke jú­gin­sek, 1831 jyldyń sońynda okrýg qa­ra­maǵynda 131262 adam, 3576 aýyl bolǵany jaıly aıtylsa, podpolkovnık Shýbınniń jazbasynda, bekinis mańaıynda qarpyq-altaı rýlarynyń qazaqtary tórt túlik mal ustaıdy, bular­dyń qolynda 332452 jylqy, 670775 qoı, 31666 túıe bar. Ásirese, qazaq jýandary Sapaq pen Juman árqaısysy 8 myń jylqy aıdap júr, delingen.

Kóp keshikpeı Aqmola bekinisi Orta­lyq Qazaqstannyń iri áskerı-ákimshilik saýda ortalyǵyna aınaldy. Bul jerge atty kazak jasaǵy ornalasty. Olarǵa Ortalyq Azııadan Batys Sibirge bet alǵan saýda kerýenderiniń qaýipsizdigin baqylaý mindetteldi. Sóıtip Aqmola bekinisi dala okrýgteriniń qýatty plas­darmyna aınaldy. 1834 jyly ákim­shilik ǵımarat jáne sheneýnikter men áskerı qyzmetshilerge arnalǵan turǵyn úıler salyna bastady. Sóıtip óńirde reseılik bıliktiń nyǵaıýyna baıla­nysty ózgerister paıda boldy.

Odan keıin HH ǵasyrdyń basynda Aqmola qalasy oblys ortalyǵy retinde tanyldy. Tóńkeris jyldary bul qalada qazaq qaıratkeri Sáken Seıfýllın «Jas qazaq» atty uıym quryp, «Tirshilik» atty gazet shyǵarýdy qolǵa aldy. Qala Keńes úkimeti kezinde oblys ortalyǵy mindetin atqardy. Keıin Tyń ólkesi qurylýyna baılanysty Soltústik óńirdegi iri ákimshilik qurylymnyń epısentri boldy.

Tyń ıgerýdiń ortalyǵyna aınalǵan qala

KOKP Ortalyq Komıteti 1954 jy­ly ótken plenýmynda «Tyń jáne ty­ńaıǵan jerlerdi ıgerý» jaıly sheshim qabyldap, Qazaqstan aýmaǵynda bos jatqan 6,3 mln. gektar tyń jerdi ıgerý maqsaty qoıyldy. Sóıtip, 1960 jyly 26 jeltoqsanda Tyń ólkesi qury­lyp, quramyna Aqmola, Kókshetaý, Qos­tanaı, Pavlodar jáne Soltústik Qa­zaqstan oblystary biriktirildi. О́l­ke ortalyǵy retinde Aqmola qalasy tań­­da­lyp, 1961 jyly 20 naýryz kúni Qazaq KSR Joǵary Keńesiniń Tóralqa qaýlysymen qala aty «Selınograd» dep ózgertildi.

Tyń ólkesine qarasty 600 myń sharshy shaqyrym aýmaqqa 508 keńshar men 107 ujymshar jáne 14 aýdanǵa qarasty 5000-nan astam eldi meken kirdi. Halyq sany 3,6 mıllıon adamdy qurap, res­pýblıka turǵyndarynyń úshten birin ıelendi.

О́lkeniń ákimshilik ortalyǵyna aınal­ǵan qala qarqyndy damýdy bas­tady. Shahardyń bas josparyn lenın­gradtyq Gorstroıproekt bólimshesi jasady. Qala turǵyndarynyń kúrt ósýine baılanysty jańa shaǵynaýdandar jos­parlandy. Bes qabatty turǵyn úıler salyndy. Al olardyń kólemi shaǵyn bolǵandyqtan «hrýshevka» dep ataldy. Qalada turǵyn úı qurylysynyń qarqyn alǵany sonshalyq 1961 jyldyń basynda turǵyn úı qory 600 myń sharshy metrge artyp, 115 myń adam baspanaly boldy.

Osy jyldary jańadan birneshe móltek aýdan boı kóterdi. Sonyń biri qazirgi «Selınnyı» yqsham aýdany. Elorda kóshiniń alǵashqy jyldary Par­lament Májilisi men Senat depý­tattary ornalasqan burynǵy «Keńes­ter Úıiniń» aldyna arnaıy «ekran sóre» ornatylyp, jańa fılmder kórsetildi. Ony tyńgerler kelip tobymen tamashalaı aldy.

Osy jyldary Latvııa arhıtektorlary jobalaǵan 2355 orynǵa laıyq Tyń ıgerýshiler saraıy salyndy. Bul nysan kólemi men jabdyqtalýy jaǵy­nan Kremldegi sezder Saraıynan ke­ıingi ekinshi oryndy ıelendi. Qazirgi «Jastar saraıy» men «Esil» qonaqúıi osy jyldary boı kóterdi. Buǵan qosa, Tyń temirjolynyń qurylysy bas­taldy. Sonymen qatar ónerkásiptik asa iri nysandar: «Kazahselmash», «Selınogradselmash» óndiristeri, gaz aspaptary, shoıyn qorytatyn, vagon jóndeıtin, keramıkalyq kombınat t.b jumys jasap turdy. Azyq-túlik, jeńil ónerkásip, kirpish óndirisi men temirbeton ónimderin óndirý qarqyndy damydy.

Sóıtip Selınograd qalasy Soltús­tik Qazaqstannyń iri óndiris oshaǵyna aınaldy. Bul jerde nazar aýdaratyn oqıǵa sol tusta Tyń ólkesin kórshi Re­seı Federasııasynyń quramyna qosý tý­raly másele kóterildi. Máskeý «Tyń ólkesin tikeleı Reseı Federasııasynyń quramyna baǵyndyrý» jaıly qujat daıyndap jatty. Biraq bul jos­par qazaq zııalylarynyń tabandy qar­sylyq tanytýynyń arqasynda iske aspady. El táýelsizdik alǵannan keıin 1992 jyly Selınograd qalasy men oblys ataýy qaıtadan Aqmola dep ózger­tildi.

Elbasynyń tańdaýy nemese jańa dáýir jahuty

Qazaq eliniń astanasyn Saryarqa tórine kóshirý ıdeıasy ótken ǵasyrdyń basynda alash qaıratkerleriniń ańsary boldy. Mysaly, ult kósemi Álıhan Bókeıhanov «Grıgorıı Nıkolaevıch Potanın» atty maqalasynda: «Qazaq­ty avtonomııa qylsaq, Qaraótkel – Alash­tyń ortasy bolsa, sonda ýnıversıtet salyp, qazaqtyń ul-qyzyn oqytsaq... Shoqan, Abaı, Ahmet, Mirjaqypty tap­qan qazaqtyń kim ekenin Eýropa sonda biler edi-aý» dep ózekjardy oıyn jazyp ketse, Nursultan Ábishuly óziniń esteliginde, Qazaqstan Kompartııasy Ortalyq Komıtetiniń Birinshi hatshysy kezinde qolyma akademık Qanysh Sátbaevtyń baıanhaty tústi. Ol anaý-mynaý máseleni emes, Qazaq KSR-nyń astanasyn Qazaqstannyń geografııalyq ortalyǵy Qaraǵandy ne Selınogradqa kóshirýdi usynypty. Esimde qalǵany: osy hat Máskeýge jiberilgen eken. Más­keý: «Basqa isteıtin isteriń joq pa?» dep kelte kesipti, deıdi (Nazar­- baev N. «Eýra­zııa júreginde». – Almaty: Atamura, 2005. - 88 b).

Joǵaryda alash qaıratkerleri men keńestik ult zııalylarynyń ar­man-ańsaryn HH ǵasyr aıaǵynda N.Á.Nazar­baev iske asyrdy. «Qazaqstannyń jańa astanasyn tańdaý kezdeısoqtyq emes. Táýelsizdik alǵan kúnnen bas­tap jańa jaǵdaı erekshelikterin kól­de­neń tartqan múlde basqa ahýal qa­lyp­tasty. Ýaqyttyń shyndyǵy men bir­qatar geostrategııalyq faktorlar bizdi óz geosaıası keńistigimizdi qaıta­dan qurýǵa májbúrledi» dep jazady Nursultan Ábishuly 2017 jyly ja­ryq kórgen «Táýelsizdik dáýiri» atty kita­bynyń 117-shi betinde. Tuńǵysh Pre­zıdentimizdiń joǵarydaǵy paıymynan memleket astanasyn aýystyrý máselesi kezdeısoq týyndaǵan dúnıe emes ekenin ańǵarǵandaımyz.

– 1994 jyly 6 shilde kúni Parlament sessııasynyń jalpy otyrysynda astanany Almatydan respýblıkanyń or­ta­lyq óńiri Aqmolaǵa kóshirýdiń qa­jettiligin qısyndyq jáne mán-jaılyq turǵydan negizdep sóz sóıledim, – deı­di Nursultan Ábishuly 2010 jyly jaryq kórgen «Eýrazııa júreginde» atty eńbeginiń 94-shi betinde: «Astany kóshirý táýelsizdiktiń eń joǵary talaby degendi aıttym. Bul oraıda tyń­ǵylyqty zertteý júrgizilip, 32 ólshem boıynsha taldaý jasalǵanyn, osy­nyń ishinde Aqmola barynsha ar­tyq­shylyqqa ıe ekendigin atap aıttym. Nátıjesinde, Joǵary Keńestiń «Qa­zaqstan Respýblıkasynyń Prezıdenti N.Á. Nazarbaevtyń memleket astanasyn Aqmola qalasyna aýystyrý týraly usynysyna kelisim berilsin» degen sheshim zalda jarııalandy. Sóıtip 1996 jyly 6 shildede Qazaqstan Respýb­lıkasynyń Úkimeti «Qazaqstan Respýb­lıkasynyń astanasyn kóshirý týraly» tarıhı qaýly qabyldady. Bir jyl­dan keıin, ıaǵnı 1997 jylǵy 20 qa­zan­da Qazaqstan Respýblıkasy Pre­zı­dentiniń «Aqmola qalasyn Qa­zaqstan Respýblıkasynyń astanasy dep jarııa­laý týraly» asa mańyzdy Jarlyǵy qabyldandy» – deıdi Elbasy.

Osylaı el kindigi Arqaǵa qonys tep­ken shırek ǵasyrda elorda adam ta­nymastaı ózgerdi. Osy jyldary qu­ıylǵan ınvestısııalar búgingi tańda mýl­tıplıkatıvti ekonomıkalyq tıim­dilik berdi. Qala tarıhynda iri halyq­aralyq saıası-ekonomıkalyq sharalar: EQYU Sammıti, Azıada oıyny, EKSPO-2017 qatarly asa aýqymdy oqı­ǵalar boldy. Qala ataýy 2019 jyly 20 naýryz kúni Memleket basshysy Q.Toqaevtyń jarlyǵymen Nur-Sultan dep ózgertildi.