El birliginiń uıytqysy

180 jyl burynǵy sáýegeılik

Jyldar jyljyǵan saıyn alty qurlyqqa aıbynymyzdy asyryp, Saryarqanyń salqar tósinde el júregine aınalǵanelorda kúnin merekelep kelemiz. Elordamyzdyń bolǵany – egemen el bolǵanymyzdyń belgilisi. Ata-babasy ańsaǵan azattyqqa qoly jetip, astanasy asqaqtaǵan Alash balasynda odan asqan arman joq. Astanasy bylaı tursyn, óz tili, ózmádenıeti, óz ádebıeti joq elder qanshama? Táýbe, Táńiri bizdi bul qasiretten aýlaq saldy. Esildiń boıyna el qondy, irgemiz bekidi, aırandaı uıyǵan tatýlyǵymyz tý kóterdi. 

Alaıda búginimiz nurly eken dep ótkendi umytýǵa, birlik pen kelisimniń túpqazyǵyn joǵaltyp alýǵa bolmaıdy. Kemel keleshekke umtylý úshin de sanada sabaqtastyq bolýy tıis. Qazaqstannyń Tuńǵysh Prezıdenti – Elbasy Nursultan Nazarbaevtyń sózimen aıtsaq, «búgingi kúndi túsinip-túısiný úshin de, bolashaqtyń dıdaryn kózge elestetý úshin de keshegi kezeńge kóz jiberýimiz kerek». El tórinde eńse tiktegen tatýlyqtyń tamyryn tap basyp kórdik pe osy? HIH ǵasyrdyń alpysynshy jyldary ózge ulttyń sharýalaryn qazaq dalasyna qonys aýdarýdan bastalǵan kúshtep kóshirý, jer aýdarý áreketteri HH ǵasyrdyń 70-80-shi jyldaryna deıin jalǵasqanyn jaqsy bilemiz. Bir ǵana saıası qýǵyn-súrginniń kezinde ózge etnostardyń 1200000 ókili qazaq dalasyn ekinshi Otanym dep tanydy. Tyń jáne tyńaıǵan jerlerdi ıgerý, zaýyt salý syndy naýqandar kezinde qanshama adam kóship keldi deseńizshi.

Sol kóship kelgenderdiń arasynda mádenıet jáne óner, medısına, teh­nıka, ǵylym jáne bilim, sport jáne basqa salalardyń kásibı maman­dary, tuǵyrly tulǵalary boldy. Án men kúıimizdi notaǵa túsirgen, jyr-ter­memizdi, dastandarymyzdy qarııa­lardyń óz aýzynan jazyp alǵan zert­teýshiler de solardyń arasynan shyqty. Munyń barlyǵyn Nur-Sultannyń bú­gingi kelbetimen bekerden-beker sa­baq­tastyryp otyrǵanymyz joq. Má­se­len, jer aýdarylyp kelgenine qara­mastan, elorda tarıhymen tamyry jal­ǵasqan sondaı zertteýshiniń biri Adolf Iаnýshkevıch edi. Bul polıak ja­zý­shysy báıterek beıneli qalanyń qazyǵy qaǵylar oryndy osydan bir jarym ǵasyrdan astam ýaqyt buryn sáýegeılikpen dálme-dál aıtqan adam ekenin bireý bilse, bireý bilmeıdi.

HIH ǵasyrdyń alpysynshy jylda­ryndaǵy qonys aýdarý bylaı tursyn, patsha úkimeti jer aýdarǵan polıak kóterilisshileri Qazaqstan aýmaǵy­na alǵash ret XVIII ǵasyrda taban tire­gen bolatyn. Solardyń arasynda A.Iаnýsh­kevıch te bar edi. Aqsúıek ata­ǵy­­nan aıyrylyp, 25 jylǵa Sibirge jer aýdarylǵan jazýshy aıdaýdyń al­ǵashqy 12 jylyn Sibirde ótkizse, 1832-1844 jyldar aralyǵynda Tobyl, Omby, Aqmola óńirinde boldy. Keıin Ombydaǵy shekara basqarmasyna aýysýǵa ruqsat alyp, qazaq dalasyna jıi saparǵa shyǵatyn ekspedısııa quramyna engiziledi. Sapar barysynda kórgen-bilgenderin kúndeligine jazyp, Polshada turatyn jaqyndaryna hat arqyly joldap otyrǵan eken.

1841 jyly 31 mamyrda aǵasyna jazǵan sondaı hattarynyń birinde A.Iаnýshkevıch «… Aıagóz – Orta júzdiń osydan 15 jyl buryn qurylǵan jeti aıma­ǵynyń biriniń astanasy. Buryn­dary aımaq astanasymen attas ózenniń 35 shaqyrym tómengi tusynda tur­ǵan. Áskerı garnızon men ákimshilikke arnalǵan qazynalyq ǵımarattardan bólek, munda terekten salynǵan ondaǵan úı bar. Boljaýymsha, bul óńir jańa eldi mekender kóptep paıda bolatyn saıyn dalanyń at shaldyrar qutty qonysy bolmaq. Mysaly, Aqmola – búkil dala­nyń bolashaq astanasy. Aqtaý, Atbasar, Kókpekti, Qusmuryn – meniń kóz aldymda paıda bolǵan mekender» dep jazady.

Oıpyrmaı, mundaı da sáýegeılik bolady eken-aý! Aqmolanyń bolashaqta el astanasy bolaryn 180 jyl buryn aıtyp otyr. Iа, boljap, ıa, tuspaldap ta jatpaıdy. «Aqmola – búkil dalanyń bolashaq astanasy» dep kesip turyp aıtady. Quddy bir, Alla ózi qulaǵyna sybyrlaǵandaı. Kim bilsin, Qazaq eliniń Azattyq alaryn, astanasy boı túzep, asqarlarǵa qol sozaryn Qudaıdyń ózi polıak jazýshysynyń aýzyna salyp bergen de shyǵar. Ol bizge belgisiz. Bel­gilisi – qazaqtyń janyn, qazaqtyń muń-zaryn, óneri men kıesin, tarıhy men taǵdyryn bir kisideı túsingen A.Iаnýshkevıchtiń Alash jurtyna degen shynaıy adamı súıispenshiligi ǵana. Muny A.Iаnýshkevıchtiń ózi de jasyrmaıdy. «…Sirá, men birte-bir­­­te qazaqqa aınalyp bara jatqan sy­ńaılymyn. Kıiz úıdiń ózi men úshin týǵan úıimdeı bolyp barady», deıdi polıak azamaty endigi bir sózinde. Sirá, ózge ult ókilderiniń qazaq dalasyna, elordamyzdyń qazirgi aýmaǵyna degen rııasyz súıispenshiligi ótken 90-jyldarda emes, sonaý XVIII ǵasyrda bastalyp ketken sekildi. Etnosaralyq tatýlyq ta sol kezeńde qalyptasa bas­taǵany anyq.

«Qaraótkel – Alashtyń ortasy»

Esildiń boıy el astanasyna aına­la­ryna kámil sengen, sony arman-mu­rat kórgen jalǵyz polıak jazýshysy edi desek, qatelesken bolar edik. Má­se­len, ult kósemi Álıhan Bókeıhan «Grıgorıı Nıkolaevıch Potanın» at­ty maqalasynda «Qazaqty avtonomııa qylsaq, Qaraótkel – Alashtyń ortasy, sonda ýnıversıtet salyp, qa­zaq­tyń ul-qyzyn oqytsaq, «Qozy Kór­pesh – Baıandy» shyǵarǵan Shoqan, Abaı, Ahmet, Mirjaqypty tapqan qa­zaq­tyń kim ekenin Eýropa sonda biler edi-aý», dep keleshekke keremet úmit artady. «Qaraótkel – Alashtyń ortasy» ekenin aına-qatesiz aıtyp, halqy­myz­dyń jarqyn bolashaǵy, álem­ge tany­maldylyǵy osy ólkede órken jaıaryna bek senedi. О́kinishtisi sol, Alash arysy búgingi urpaqqa buıyrǵan baqytty kózben kórip, júrekpen sezine alǵan joq. Ol úshin Astana – arman, bostandyq – atpaı-aq qoıǵan bozala tań qal­pynda qala berdi. Armanda ketti asyl er.

Esesine, egemen eldiń astanasyn aıqyn­daý baqyty Elbasy Nursul­tan Nazar­baevtyń mańdaıyna jazyldy. «Jańa astanaǵa kóshý jáne ony salý tý­raly oı mende erterekte, sonaý alys­taǵy – 1992 jyly týǵan edi, biraq men ol kezde muny aýzymnan shy­­­ǵar­madym, óıtkeni Qazaqstannyń eko­nomıkasy oılaǵandy iske asyrýǵa múmkindik bermedi», deı kele Tuńǵysh Prezıdent: «1992 jyly, Qazaqstannyń Prezıdenttigine búkil halyq bolyp saılanǵannan keıin men Aqmolaǵa kel­dim. Esilden kóldeneń tartylǵan eski kópirdiń ortasynda turyp, ózenge qa­ra­dym. Maǵan qalanyń ortasynda ózen aǵyp jatqan bolsa, qashanda sol unaı­tyn. О́zen qalaǵa erekshe bir kórik beredi, mártebesin kóteredi. Mysaly, bizde Jaıyqtyń boıynda Atyraý, Syr­darııanyń boıynda Qyzylorda, Tobyldyń boıynda Qostanaı, Ertistiń boıynda Semeı men Kereký ornalasqan. Al álemde qanshama astanalar ylǵı ózen jaǵasyna salynǵan! Sankt-Peterbýrg – Nevada, Máskeý – ózi attas ózende, Parıj – Senada, London – Temzada tur. Onyń ústine Aqmola Qazaqstan men búkil Eýrazııanyń ortalyǵyna orna­lasqan», dep óz oıyn túıindeıdi.

Tarıhı sheshim osylaı qabyldanǵan bolatyn. Degenmen, elordany tek mem­lekettiń saıası, ekonomıkalyq ortalyǵy ǵana desek, qatelesken bolar edik. Se­bebi búgingi Nur-Sultan eń áýeli túrli etnos­tardy bir shańyraq astyna top­tastyrǵan birliktiń besigi, kelisimniń keremet úlgisi ispetti. Bul shahar úshin tatýlyq pen yntymaq qashan da qasterli uǵym. Birligi men berekesi jarasqan bas qalanyń alar asýy, baǵyndyrar belesi bar. Alash topyraǵynda túr­li tarıhı sebepterge baılanysty bas qosqan kóptegen dıasporalar bú­ginde dini men diline, túri men túsine qa­ra­mastan, or­taq Otanymyzdyń shy­naıy patrıot­taryna aınaldy. Nur-Sul­tanda dú­nıe­­ júziniń túrli kon­fes­sııalarynyń kóshbasshylary bas qo­syp, jahandyq mańyzy bar másele­lerdiń túıinin tarqatady. Shahardyń arazdasqandy tabystyryp, bir-biri­ne qabaq shytqandardyń júzi­ne jyly­lyq uıalatatyn, ortaq sheshim taýyp, ke­li­simge kelýge jeteleıtin má­milegerlik qyry da álemge máshhúr.

Iá, elorda tórinde turǵyndardyń etnostyq nemese dinı kózqarasyna qaramastan, yntymaqtastyq, meıirim­dilik pen qaıyrymdylyq sııaqty shynaıy adamı qundylyqtar saltanat quryp keledi. Sondyqtan kópetnosty jánekópkonfessııaly qalamyzdyń baltalasa butarlanbaıtyn birliginiń arqasynda Nur-Sultan tatýlyq pen yntymaqtyń alyp tuǵyryna aınaldy. Mundaǵy basty qaǵıdat – turǵyndardyń tatýlyǵy, adamdardyń birligi. Ony saqtap, odan ári nyǵaıta túsý – ár tur­ǵynnyń, ár otandasymyzdyń, ár meı­mannyń qasterli paryzy.

Búginde birlik pen kelisimniń altyn uıasyna aınalǵan aıaýly shahardyń ajaryn, máni men mańyzyn jahan jurty jaqsy biledi. «Elý jylda el jańa» deıdi dana halqymyz. Osynaý shırek ǵasyrǵa jeter-jetpes ýaqytta elorda aýyzbirshiligi jarasqan, alaýyzdyqtan ada alyp shahar bolyp shyǵa keldi. Bir kezderi ata-babasy kúshtep qonys­tandyrylǵan etnostardyń búgingi ur­paǵy Qazaqstandy qarashańyraǵy, óz Otany dep biledi.

Yrys aldy – yntymaq

Árıne, yntymaǵy jarasqan eldiń de, elordanyń da búgingi aýyzbirshiligin Qazaqstan halqy Assambleıasynsyz kózge elestetý múmkin emes. 1995 jylǵy 1 naýryzda Qazaqstannyń Tuńǵysh Prezıdentiniń Jarlyǵymen qurylǵan Memleket basshysy janyndaǵy kon­sýl­tatıvti-keńesshi organ osy kúni bir­liktiń biregeı ınstıtýtyna aınaldy. Almatyda irge qalap, Alataýdyń bókterinde dánegi egilgen Qazaqstan halqy Assambleıasy shyn máninde Esil­diń boıynda búr jardy.

Elbasy Qazaqstan halqy Assam­bleıasyn qurý ıdeıasyn tuńǵysh ret 1992 jyly Táýelsizdiktiń alǵashqy jy­lyna arnalǵan Qazaqstan halqynyń birinshi forýmynda jarııalady. Mun­daı ınstıtýtty qurý qajettiligi saıa­sı turǵydan, sondaı-aq jańadan qu­rylǵan, táýelsiz, polıetnosty, polıkon­fes­sııaly memlekettiń turaqty damýy tur­ǵysynan týyndaǵan bolatyn. Atalǵan bas­tama mádenıetaralyq dıalogty ny­ǵaıtýdyń jańa kezeńiniń negizin qalap, etnosaralyq qatynastardy damytý máselelerin joǵary deńgeıde she­shýge múmkindik jasaıtyn álemdik táji­rıbedegi tyń baǵytqa aınaldy.

Osynaý shırek ǵasyrdan astam ýaqyt aralyǵynda Qazaqstan halqy As­sam­­bleıasy qarqyndy damyp, eleý­li ózge­ risterdi bastan keshirdi. Elba­sy­nyń eren eńbeginiń arqasynda etnos­ara­lyq toleranttylyq jáne qo­ǵam­dyq kelisimniń qazaqstandyq úlgisi qa­lyp­tasty. Qazaqstan halqy Assam­bleıa­sy­nyń ınstıtýttyq qurylymy ny­ǵa­ıyp, qoǵamdy uıystyrýshy áleýeti tolysty.

«Shırek ǵasyrda Assambleıa kon­sýltatıvtik-keńesshi organnan parla­mentte ókildigi bar jalpyulttyq ıns­tıtýtqa aınaldy. Ol azamattyq qoǵamǵa tán ámbebap qurylymnyń ozyq úlgisin kórsete bildi. Dostyq, beıbitshilik, tynyshtyq pen senim qoǵam ómiriniń ajyramas bóligine aınalýyna mańyzdy úles qosty», deıdi Qazaqstan halqy Assambleıasynyń Qurmetti Tóraǵasy Nursultan Nazarbaev. Tuńǵysh Prezıdentimiz atap ótken osynaý «ámbebap qurylymnyń ozyq úlgisine» búginde Birikken Ulttar Uıymy, Eýropadaǵy qaýipsizdik jáne yn­­ty­maqtastyq uıymy sııaqty irgeli uıym­­­dar únemi joǵary baǵa berip ke­ledi. Elimizdiń ultaralyq qatynastar mo­­de­line jáne ult birligin nyǵaıtýǵa ba­ǵyt­­talǵan kúsh-jigerimizge dúnıe júzi tańyr­qaı qaraıdy.

«Biz birlik pen kelisimniń qazaq­standyq modeliniń ıntegrasııalyq ále­ýetin tıimdi ári belsendi túrde jú­ze­ge asyrýymyz kerek. Qazaqstannyń etnos­tyq jáne mádenı áralýandyǵyn báse­kelik artyqshylyqqa jáne eldi damy­týdyń, táýelsizdikti nyǵaıtýdyń tıim­di tetigine aınaldyrý jumysyn jal­ǵastyrý qajet. Tatýlyq, kelisim men bir­lik memlekettik saıasattyń ne­gizgi baǵy­ty bolyp qala beredi. Bul – etnos­ara­lyq qatynastar salasyndaǵy myz­ǵymas ustanym jáne ol ózgermeıdi», deıdi Elbasy.

Elbasy Qazaqstan halqy Assambleıa­synyń el aýmaǵyndaǵy ǵana emes, el­orda tórindegi qyzmetin de únemi nazar­da ustap keledi. Máselen, ótken jyly Elbasy Nursultan Nazarbaevtyń tór­aǵalyǵymen onlaı̆n rejimde Qazaqstan halqy Assambleıasy Keńesiniń otyrysy ótip, elordalyq assambleıany damytý baǵdarlamasy qabyldanǵan edi. Sol jıyn týraly Qazaqstan halqy Nur-Sultan qalalyq assambleıasynyń tóraǵasy, elorda ákimi Altaı Kólginov áleýmettik jelide «Elbasynyń tapsyrmasyna sáı̆kes 22 etnomádenı bir­lestiktiń basyn qosqan elordalyq assambleıany damytý baǵdarlamasyn qabyldadyq. 47 shyǵarmashylyq ujym jumys istep keledi. Sonyń beseýi ótken jyly «halyqtyq» mártebesin aldy. Álemde bolyp jatqan oqıǵalar men pandemııaǵa qaramastan, assambleıa músheleriniń belsendi jumysy men qoldaýy oń áser berýde. QHA músheleri qaı̆yrymdylyqqa belsendi qatysady. Memleket basshysy bastamashylyq etken «Biz birgemiz!» aksııasy aıasynda 50 mln teńgeden astam somaǵa kómek kórsetildi», dep jazdy A.Kólginov.

Onyń aıtýynsha, Nur-Sultan qala­syndaǵy Dostyq úı̆inde QHA erik­­ti­ler qozǵalysy ortalyǵy bar. Osy orta­­lyqtyń músheleri qala tur­ǵyn­da­­ryna turaqty túrde kómek kór­setip ke­­ledi. Qarttardyń sharýashylyq ju­my­syna qolushyn sozyp, azyq-tú­lik jetkizedi. Al pandemııa men ka­ran­­­tın kezinde qorǵanys quraldary men mas­ka tasymaldaǵan eken. Qo­ǵam­dyq oryn­darda maska taratyp, tur­­ǵyn­darǵa sanıtarııa normalaryn saq­taý­dyń qajettiligi men mańyzy týra­ly túsin­dirý jumystaryn da osy orta­lyqtyń músheleri atqardy. Tipti gýma­nı­tarlyq júk tasymaldaý kezinde de eli­mizdiń óńirlerine kómek kórsetken eken.

Sonymen qatar elordadaǵy Dostyq úı̆i etnomádenı birlestikterdi damytý úshin kópfýnksııaly resýrstyq or­talyqqa aı̆naldy. Bazada «Jyr orta­lyǵy», «Parasat» qaı̆yrymdylyq qyz­­­metin úı̆lestirý ortalyqtary, «Ana­lar amanaty» qolóner shyǵarmashy­lyǵy ortalyǵy, jastarǵa arnal­ǵan kovorkıng-ortalyq jumys is­teı­̆di. Son­daı̆-aq memlekettik tildi, má­de­­nıet­­ti, dástúrdi úı̆renýge jaǵdaı̆ ja­saý­­ǵa erekshe kóńil bólinedi. Búginde QHA janynda 12 etnolıngvıstıkalyq mektep jumys isteı̆di. Onda 600-den astam oqýshy oqıdy. Ortaq qun­dy­lyq­­tarymyzdy ilgeriletý jónindegi bel­sendi jumysy arqyly qalalyq assambleıa músheleri kún saı̆yn halyq bir­ligin kórsetip keledi. 

Dini bólek, tilegi bir

Jahanda yntymaqtyń uıytqysy, bereke men birliktiń shalqar shańyraǵy sanalatyn Nur-Sultan qalasy kópetnos­ty ǵana emes, kópkonfessııaly elorda ekenin aqıqat. Sonyń jarqyn dáleli retinde 2001 jyly sol kezdegi Rım papasy II Ioann Paveldiń memlekettik pastorlyq sapary aıasynda Nur-Sultan qalasyna kelýi men 2003 jyldan be­ri elordada uıymdastyrylyp kele jat­qan Álemdik jáne dástúrli dinder kósh­basshylarynyń sezin aıtýǵa bolady. Mundaı basqosýlar bir shańy­raq astyna ıslam, hrıstıan, býddızm, ­ıýdaızm, sıntoızm, daosızm, ındýızm sekildi birqatar dinder men ártúrli ha­lyq­aralyq uıymdardyń basshylaryn biriktiredi.

«Din – qoǵamdyq sana negizderiniń biri, adamzat balasynyń ajyramas bóligi. Sol sebepti, dinge degen yqy­las, osy saladaǵy qyzmetke degen qyzy­ǵý­shylyq árqashan joǵary. Bizdiń qazir­gi mindetterimizdiń biri osy saladaǵy zań normalarynyń buzylmaýyn, dástúr­li emes dinı aǵymdarǵa adamdar­dyń kirip ketpeýin qadaǵalap, monıtorıng júrgizý. Elordamyzda Din isteri jó­nindegi basqarmaǵa qarasty Dinderdi zertteý ortalyǵy jumys isteıdi. Orta­lyqtyń qyzmeti elordadaǵy din máse­lelerin, dinı birlestikter qyzmetin, dinı bilim berýdi, dinı ahýaldy zerdeleýge baǵyttalǵan. Sonymen qatar ortalyq tarapynan josparly oqytý semınarlary, jastar men áıelder aýdı­torııasyna qatysty maqsatty ju­mystar, ınternettegi dinı ahýal mo­nıtorıngi, elordalyq turǵyndardyń ár­túrli sanatymen aqparattyq-túsindirý kezdesýleri ótkiziledi», deıdi Nur-Sul­tan qalasynyń Din isteri jónindegi bas­qar­masynyń basshysy Nurdáýlet Álmuhanov.

Onyń aıtýynsha, jyl basynan beri elordada 20 myńnan astam adamǵa aqpa­rattyq-túsindirý jumystary júr­gizi­lipti. «Ártúrli aýdıtorııamen jumys júr­gizýdiń ózindik erekshelikteri men qıyn­dyqtary bolady. Apta saıyn ár­túrli taqyryptarǵa tikeleı efırler jasaı­myz, ulttyq qundylyqtarymyzdy dárip­tep, jastardyń rýhanı damýyna úle­simizdi qosý – basty maqsatymyz. Ju­mys barysyn jetildirý úshin jyl ba­synda úzdik degen mamandar qaıta irik­telip, aqparattyq túsindirý tobyn ja­ńart­tyq. Bul da qoǵamnyń dinı saýat­tylyǵyn arttyrý úshin jasalýda», dedi N.Álmuhanov.

Elorda eń aldymen – arman qýǵan jas­tardyń shahary. Sondaqtyn Nur-Sultanda jas aýdıtorııanyń paıymy na, kózqarasyna, dúnıetanymyna, ási­rese, dinı kózqarasyna kóp kóńil bó­li­nedi. Sebebi din – alaýyzdyqtyń emes, aýyz­birshiliktiń qaınar kózi bolýy tıis. Bul rette, basqarma basshysy atap ótken Dinderdi zertteý ortalyǵy ótken jyly qaladaǵy jastardyń dinı kóz­­qarastaryn zerdelep, keshendi zert­teý jumy­syn júrgizgen bolatyn. Zert­teý nátıjesi jastardyń dinge degen kóz­qa­rasy anaǵurlym adal ári dinshildik deń­geıi birtindep artyp kele jatqanyn aıqyndap otyr.

Respondentterdiń ba­sym kópshiligi memlekettiń din máse­le­sine qatysty ustanǵan saıasatyna oń baǵa bergen. Soǵan qarap, qala tur­ǵyn­­darynyń dinaralyq kelisimi men ózge din ókilderine degen tolerantty kóz­­qarasy qoǵamdaǵy yntymaq pen bir­likti saqtaýdyń qozǵaýshy kúshi ekenin ańǵa­rýǵa bolady. El júregi – elordadan bas­taý alatyn jarqyn bolashaqtyn kepili de osy – saýatty jastar, sanaly urpaq.