Baıanaýyl topyraǵynan shyqqan aqıyq ánshiniń biri – Jarylǵapberdi arqyly bizge jetken bir shalqymaly án – «Shama». Jurt ony halyq áni «Aǵashaıaq» degen sekildi halyq áni «Shama» dep atap ketken. Qazaqtyń ushan-teńiz mýzyka folkloryn júıeli túrde ǵylymı turǵydan jan-jaqty zertteýdiń mesheýligi kúni búginge deıin júzdegen án taǵdyryn tarıh kóleńkesinde eleýsiz, eskerýsiz kómeski qaldyryp keledi. Halyq júregine tek «Shama» bop ornyqqan ánniń de óz syry bar. Kezinde Jarylǵapberdiniń sońyna erip, ánderin úırengen úlken ánshi Qalı Baıjanov osy ánniń avtory – Shama Nuruly esimdi halyq kompozıtory bolǵandyǵyn, óziniń syılas, pikirles, áriptes adamdaryna dáıim aıtyp otyrady eken. О́miriniń sońǵy jyldarynda Manarbek Erjanov radıoǵa kelip, mýzyka redaktorlaryna: «Men jazdyrǵan «Shamanyń áni» bar ma, joq óshirilip ketti me?» degenin estip edik.
Odan beri arada talaı jyldar ótti. 1978 jyly kókek aıynyń ekinshi jartysynda Qaraǵandy oblysy Egindibulaq aýdanynyń turǵyny, qart ánshi Qaıyrbek Sársekeevten Mádıdiń «Úshqara» ánin jazyp aldym. Sol áńgimeniń ústinde Qadirbek aqsaqal: «Ákem Sársekeıden estigen sózim... Mádı Aqmola jaǵynda aıdalyp júrip te el ishinde án salýdy toqtatpaǵan. Sol bir jyldarda ol ereımendik Shama Nurulyn kóripti. Oǵan esh ánshini teńgermeıdi eken», dedi. Qaıyrbektiń óz ákesi Sársekeı – Mádımen zamandas, dos, ózi de án salǵan jan. «Úshqara» ániniń eń durys, taza kólemdi nusqasyn saqtap, ony uly Qaıyrbekke úıretken. Sársekeıdiń Shamany aýyzǵa alýy tegin emes. Bul syr ol kezde osy joldardyń avtoryna bir buldyr eles sekildi áser etken-di.
1979 jyly «Jalyn» baspasynan qart ánshi Bismillá Balabekovtiń «Án – kóńildiń ajary» shaǵyn estelik jınaǵy jaryq kórdi. Kitapta kóp ánder jóninde qate, teris túsinik, qısynǵa kelmeıtin jónsiz paıymdaýlar berilgen.Avtor Úkili Ybyraıdyń «Altybasaryn» Birjan saldiki, Imanjúsiptiń «Sarymoıynyn» halyq áni, Birjan saldyń «Jonypaldysyn»Aqan seriniki, Ásettiń «Smetin» Maıraniki, Birjan saldyń «Aqtentegin» Aqan seriniki, «Aq baqaıdy» Aqan seriniki, «Qarǵashty» Estaıdiki, sózin Isa jazǵan halyq áni «Qalqany» aqyn Qalqa Japsarbaevtiki, al «Máshıne», «Shama» Jarylǵapberdiniń áni dep jazǵan-dy. Basynan aıaǵyna deıin dolbarǵa qurylǵan bul «derekterdiń» án taǵdyryna, jalpy mýzyka zertteý ǵylymyna eshqandaı paıda keltirmeıtindigin bir ǵana «Shama» ániniń tarıhymen dáleldeýimizge tolyq negiz bar.
Mándi de qyzyqty derek «Qazaq ádebıeti» gazetiniń 1964 jylǵy jeltoqsan aıynyń on segizi kúngi sanynda Boztaı Jaqypbaıulynyń «Án ıesi kim?» dep atalatyn maqalasynda baıandalǵan. Halyq kompozıtorlary haqynda ár kez shyǵyp jatatyn jınaqtardaǵy estelikter men túsinik sózderde Boztaı aqsaqaldyń esimi jıi atalady. Qazaq KSR Ǵylym akademııasy Muhtar Áýezov atyndaǵy Ádebıet jáne óner ınstıtýtynyń qoljazba qorynda, ár jylǵy gazet-jýrnal betterinde ol kisi jazǵan maqalalar jıi kezdesedi, kezinde «Láılim», «Áýpildek», «Horlan», «Ápıtók», «Balqadısha», taǵy basqa da ánderdiń qıly-qıly tarıhyn radıodan osy Boztaı aqsaqal aıan etken-di. Boztaı aqsaqaldyń maqalasynda oǵan Shama Nurulynyń ómirinen áńgime aıtqan eki adamnyń biri – Shamanyń nemere týysy Qarapyq degen kisi eken, al ekinshisi – Shamanyń Altybasar esimdi ulynan týǵan qyzdyń balasy – Mátbekuly. Qarpyq Shamanyń basqa da ánderi bolǵanyn jáne sol ánderdiń biri edi dep:
О́leńim aǵaıyndy, abysyndy,
Qamshymnyń torǵaı uryp,
saby syndy.
Pálenshe pálen jerde bar dese de,
Bireýge jibermeımin namysymdy.
Qısyq aǵash jatpaıdy tez qasynda
Bar bolsa túzeteıin shalysyńdy,
Balasy qyrǵyn kóktiń oıdyq jelke,
Kózińe kórseteıin shabysymdy, – deıtin qushtarlyq sezimge toly qýatty óleń joldaryn aıtqan. Osy ánniń (árıne, aty belgisiz án) búkil rýhynan:
«Ýaı, ánmenen eki ókpeńdi qamqytaıyn», deıtin Úkili Ybyraı syndy iri ánshilerdiń tabıǵatyna uqsas zor qudiret, arýaq sezilgendeı áser etedi. Sáýlesi, ushqyny jarq-jurq etken, óte áshekeıli sóz kestesi de onyń «buıyǵy» jan túkpirinde býlyqqan aqyndyq talantynyń sulý álemin tanytqandaı.
Endi Boztaı Jaqypbaıulynyń maqalasynan úzindi keltirelik: «... Burynǵy Aqmola oblysyna qarasty Ereımen taýyn mekendegen Qanjyǵaly eliniń ishinde Jetirý Shama degen ataqty ánshi bolǵan. Shama shyǵarǵan ataqty án – «Jetirý Shama», «Aq qaıyń» jáne budan da basqa ánderi bolsa kerek».
Shama Nuruly XIX ǵasyrdyń ekinshi jartysy men XX-synshy ǵasyrdyń bas kezinde ómir súrgen. Basqa ánshiler sııaqty el kezip, án salyp, saldyq qurmaǵan, óz eliniń ishinen uzap shyqpaǵan.
Ánge «Jetirý Shama» dep at qoıylýynyń sebebi, Jetirý – Ereımen taýyn qystaıtyn Qanjyǵaly eliniń bir taby. Shama sol Jetirýdan shyqqan. «Jetirý Shamany» alǵash halyq arasyna taratqan – ataqty ánshi Jarylǵapberdi, odan keıingi ánshi – Qalı Baıjanov.
...Qalı Baıjanovtyń aıtýyna qaraǵanda, «Jetirý Shamany» Jarylǵapberdi Shamadan úırenedi de, Qalı Jarylǵapberdiden úırenipti...
Saıyp kelgende, esimi ánge aınalyp, ol áni halyq áni bop ketken Shama Nuruly jóninde Manarbek, Boztaı pikiri bir jerde túıisti: «Shama» ániniń ıesi – Shama Nuruly eken!
Shamanyń ot-jalyndy syrly kókireginen qaınap shyqqan:
Kún batar keshke jaqyn
taýdan asyp,
Shapaqtap qyzyl aıdyń nuryn
shashyp, Baqshamnyń qarańǵysy bolǵan shaqta
Ah uryp tabysady óńsheń ǵashyq.
Boz úıden tań aldynda kúıeý shyǵar,
Artynan qalar jary betin basyp.
Kelgenshe endi aınalyp kim bar,
kim joq
Qalqataı, tilińdi ákel,
aýzyńdy ashyp.
Aı jaryq terezeniń dál túbinde,
Tósekte súmbil shashyń salbyrasyn.
Aıbatpen bıge kirgen janaraldaı
Shashyńa taqqan sholpyń
syldyrlasyn.
Jańa ushqan uıasynan bala qazdaı, – degen shýmaqtar (árıne, tolyq emes, keı jeri dál emes) Jarylǵapberdi, Qalı, Murat arqyly jan bitkendi lázzatqa bóleýmen keledi. Búginde «Shamanyń» áni Qaırat Baıbosynovtyń keń tynysty, áýletti únimen álem sahnasynda shalqı bastady.
Áıgili zertteýshi Aleksandr Vıktorovıch Zataevıch 1931 jyly Almatyda jaryq kórgen «Qazaq halqynyń 500 kúıi» jınaǵynda «Shama – er kisiniń esimi» dep kórsetilgen. Endi biz tarıh kóleńkesinde qalǵan sol «er kisiniń» esimi – Shama Nuruly deımiz. Olaı deýge álgindeı negiz de bar.
Ilııa Jaqanov