Shapaǵat shýaǵy

Áńgime Orazaı Batyrbekov týraly. Árkim bireý týraly bilgenin aıtady. Bilý úshin jaqyn júrýiń kerek, kóp estýiń kerek, zertteýiń kerek. Osy turǵydan alyp qaraǵanda, meniń Orekeńdi jaqsy bilem deýim artyqtaý da kóriner. Birge qyzmet istegen de emespiz. Otbasymyzdyń da aralasy bola qoımaǵan. Ras, birazdan beri tanyspyz, shurqyrasyp amandasamyz, birazǵa sozylar áńgimemiz bar, bul kisiniń otbasy týraly, súıikti jary Shámshııabaný apamyz týraly, ózi týraly birshama estigenim de, oqyǵanym da bar. Jalpy, bul azamat jaıynda birshama biletin sııaqtymyn. Bilgen soń, aıtqyń keledi.

Áńgime Orazaı Batyrbekov týraly. Árkim bireý týraly bilgenin aıtady. Bilý úshin jaqyn júrýiń kerek, kóp estýiń kerek, zertteýiń kerek. Osy turǵydan alyp qaraǵanda, meniń Orekeńdi jaqsy bilem deýim artyqtaý da kóriner. Birge qyzmet istegen de emespiz. Otbasymyzdyń da aralasy bola qoımaǵan. Ras, birazdan beri tanyspyz, shurqyrasyp amandasamyz, birazǵa sozylar áńgimemiz bar, bul kisiniń otbasy týraly, súıikti jary Shámshııabaný apamyz týraly, ózi týraly birshama estigenim de, oqyǵanym da bar. Jalpy, bul azamat jaıynda birshama biletin sııaqtymyn. Bilgen soń, aıtqyń keledi.

Jalpy, Orekeńdi elimizde bile­tinder kóp. Oǵan aǵamyzdyń qyz­meti sebepshi. О́zi aıtqandaı, «...1950-1990 jyldarda Almaty, res­pýb­lıka aýmaǵynda partııa-sovet­ uıymdarynda basshylyq etken bas­shylardyń qyzmetke qalaı ke­lip, qalaı ketkenin jaqsy bildi». Olar­dyń da Orekeńdi jaqsy bilgeni anyq. О́zderiniń qyzmeti úshin. Otyz jyldaı ýaqytta kóptiń kóz aldynda júrgen, qyzmetiniń mániniń ózi kadr­lardy zertteý, olardyń qabilet-qarymyn, azamattyq kelbetin paıym­daý bolǵan soń, adamnyń tanystary kóp bolatyny zańdy. Jáne olardyń kóbiniń bul kisige isi túskendeı jaǵdaıda bolýy ony basqalarǵa eriksiz tanytady.

Qazaqstan Kompartııasy Orta­lyq Komı­­teti uıymdastyrý-partııa­lyq jumys bóliminiń meńgerýshisi Orazaı Batyrbekovti biz 1972 jy­ly Máskeýde Joǵary partııa mek­­tebinde oqyp júrgende kór­dik. Kadr máselesimen aınalysatyn adam bol­ǵan­dyqtan, ol bizdiń jaǵ­­­da­­ıymyzdy bilýge kelipti. Jap-jaq­­sy áser qaldyrǵan. Basqalardaı tym resmı emes, ásirese, sózine ázil-qaljyń aralastyra sóılegeni una­­ǵan.

Al jaqynyraq tanysýdyń reti arada shırek ǵasyrdan asa ýa­qyt ótkennen keıin kelgen. Bul kezde Orekeń – zeınetker. 1999 jyly Qanysh Imantaıuly Sát­baevtyń 100 jyldyǵy atap ótil­d­i. Osynaý úlken oqıǵaǵa baılanys­ty «Egemen Qazaqstan» gazetiniń kezekti «Ulylyqqa – taǵzym» aksııa­syn ótkizbek boldyq. Ol maǵan júk­telgen. Pavlodar qalasynan Qa­­­nekeńniń týǵan jeri Baıanaýyl aýda­nyndaǵy Teńdik aýylyna jaıaý sapar ótkizý aldynda akademıktiń Al­matydaǵy zıratynan qos ýys topy­raq almaq boldyq. Ony Imantaı ata­myzdyń zıratyna aparyp qosý­dy oıladyq. Al Qanekeńniń zıratynan topyraq alý úshin, arýaq­ty beısar mazalandyrmaý úshin shelpek pisirip aparyp, quran oqy­týdy jón sanadyq. Mine, osy sharaǵa Qanysh Imantaıulynyń urpaǵyn qatystyrýdy oılap, onyń qyzdaryna – apaılarymyzǵa habarlastyq. Hanısa, Meıiz apalarymyz usynysty qýana qarsy aldy. Al Shámshııabaný apaıymyz syrqat eken, nıetimizge úlken rızashylyǵyn bildirip, sharamyzǵa jezdemizdiń qatysatynyn aıtty.

Alǵash ret Orazaı Batyrbek­­ulymen osylaı jaqynyraq kezik­ken­biz. Bul kisi bizben burynnan tanystaı áńgimelesti. Sóz arasynda bizdiń gazette bala kezinde ózi de jumys istegenin aıtty. «Demek, árip­tespiz» dep ańqyldap jatyr. Sol zırat basyndaǵy bir saǵattaı ýaqytta Orekeń­men kádimgideı tanysqandaı boldyq. Qanysh atasynyń arýaǵyna baǵyshtalyp qyzmetkerimiz Ońǵar qajy oqyǵan quranǵa oraı «Redaksııalaryńyzda moldalyq qyzmet te bar ma?» dep qaǵytqannan keıin-aq áńgimemiz jarasyp kete barǵan.

Osy tulǵany tolyǵyraq taný úshin ony keıingi úlken laýazymdy qyzmetterinen buryn aldymen alǵashqy ómir bastaýyna úńilý qajet sııaqty. Úlken azamattyq jol sol balalyq shaǵynan, onyń shyqqan tegi, alǵan tárbıesinen bastalady. Negiz sonda jatyr. Sol negiz bolmasa, talant týa bitedi degendeı, Ore­­keń úlken qoǵam qaıratkeri deń­ge­ıine kóterile qoımastaı kórinedi.

Kóp adam jetim óstim, balaly­ǵym qıyndyqpen ótti dep jatady. Orazaı da jetim ósti, qıyndyqty da kórdi. Biraq ol áste de ómirdiń qatygezdigin kórdim dep aıt­paı­dy. О́ıtkeni, ol jasynan adamı meıirimniń shárbatyn qanyp ishti. О́z anasy Hatsha dúnıeden erte ótse, ekinshi anasy Saqyptyń meıirimin kórdi. Keıin ákesi Batyrbek qaıtys bolyp, odan soǵystyń qıyn-qystaý kezeńi týǵanda, apaıy Qatı­ranyń qolynda taryqpaı ómir súrdi. Eń bastysy – osy kezde ol qazaq otbasynyń asyl qasıetterin: ata-anaǵa, jalpy, úlkenge qurmet, ba­ýyrǵa qamqorlyq, aǵaıynǵa raqymshylyq, azamattyq álippeleri – adaldyq, ádildik, márttik sııaqty qasıetterdi boıyna sińirip ósti.

Osy jerde apaıy Qatıra týraly aıt­pasqa bolmaıdy. Baǵanaly naıman Babastyń bir jaqsy balasy Barjaqsy bolsa, onyń jeti perzentiniń úlkeni – Batyrbek. Sol Batyrbektiń úlkeni Qatıra da, kenjesi – Orazaı. Erekshe daryn, talanty bar Qatıra qazaq drama teatrynyń stýdııasyn bitirgen soń, biraz teatrda qyzmet istep, tez-aq kóz­ge túsedi. Sábıra Maıqanova sııaqty tarlandarmen ajyramas qurby, dos bolyp qana qoımaı, ónerde terezesi teń júrdi. Biraq dál osy kezde soǵys bastalyp, oǵan shıetteı eki balasyn, inisi Orazaıdy asyraý taýqymeti júktelip, ónerdi tastap, azyn-aýlaq nápaqasy bar et kombınatyna jumysqa kirýge týra keledi. Qalaıda teatrǵa qaıtarýǵa kelgen Sábıra qurbysyna: «Bir kisideı ónerim bar ekenine ózim de senimdimin. Biraq, amal neshik, myna eki balamdy, anaý Orazaı inimdi ártistiń 5-10 tıynymen qalaı asyramaqpyn» degenin Orazaı óz qulaǵymen estigen.

Keıinirek Orekeń apaıy týraly esteli­ginde bylaı jazǵany bar: «Apamnyń oı-órisi keń, jigerli, qaısar minezdi, asa meıi­rimdi edi. El basyna, óziniń otbasyna túsken qıyn-qystaý kezeńde de moıymady, bolashaqqa sendi, úmiti mol boldy. Bizdi osylaı tárbıeledi. Osynyń bárin búgin oılap qarasam, marqum ózi úshin emes, ózgeler úshin bizder úshin, ómir súrgen eken ǵoı. Qazir oılasam, apamnyń meıirimdiligine, joıqyn qaısarlyǵyna qaıran qalamyn».

Sol Qatıra apasynyń bir bólmeli úıin­de talaı marqasqalar bas qosyp, jas Orazaıǵa ónege bolǵan. Aǵaıyn-jamaǵaty dep Baýbek Bulqyshev, Muqan Iman­ja­novty úıine toqtatyp, Baýbek maı­danǵa osy úıden at­tanǵan. Muqanǵa jazǵan hattaryn osy úıge jibergen. Elden kelgender de osy úıge tús­ken. Kóńil syıǵan bir bólmege talaı adam syıǵan.

Sol apaıy qarshadaı Orazaıǵa jaı qarnyn ashyrmaı, asyrap qana qoımapty, azamat bolýǵa baýlypty. Soǵan bir mysal – altynshy synypty bitirip, jazǵy demalysqa shyqqanda inisin «Sosıalıstik Qazaqstan» gazetine hat tasýshy jumysyna kirgizipti. Sonda ol oqyp júrip te jumysyn atqara bergen. Elgezek, tilalǵysh, tyndyrymdy bala redaksııa ujymynyń súıiktisine aınalady. Orekeńniń ózi: «Jumysty oınap júrip, redaksııa qyzmetkerlerine erkelep júrip istedim» dep jazatyny bar. Erkeleı bilý de, erkeletý de ekijaqty nárse ǵoı. Sol qıyn-qystaý soǵys kezin­degi redaksııa ujymyndaǵy ynty­maqty jaǵdaıdy Orekeń úlken rızashylyqpen eljireı eske alady.

Jalpy, Orekeń óz ómirinde kezikken adamdarynyń barlyǵyna demegenmen, kópshiligine rızashylyq kóńilmen júretin adam. Bálkim, olaı da emes shyǵar, aıaqtan shalǵysy kelgender de bolǵan shyǵar, al Orekeń olardy emes, tek jaqsy adamdardy ǵana eske saqtaıtyndaı. Sodan da mynaý qatygezdeý zamannyń ózinde aınalanyń bári tek jaqsy adamdardan turatyndaı kóredi.

Jaqsy adamdardyń aldyndaǵy óz boryshyn, jaýapkershiligin osylaı túsingen adam da jaman bolmaýǵa tıis qoı. Ádette adamdar jaqsy adamǵa jaqsylyq jasaǵysy kelip turady. Olarǵa senedi. Orazaıǵa sengender kóp boldy. Aldymen daıyndyq kýr­synda oqyp, keıin tarıh fakýltetine qabyldanǵan ýnıversıtette ol jastardyń jetekshisine aınaldy. Jastar jaqsyǵa jaıdan jaı úıir bolmaıdy. Ańqyldaǵan aqkóńil, aýzynan ázili túspeıtin jaıdarly jigit, kirshiksiz taza, dosqa qoń etin kesip bergendeı márt. Únemi jaqsy istiń basynda júretin uıym­dastyrýshylyq qabileti joǵary adam qasyndaǵylardyń ǵana emes, joǵarydaǵylardyń da kózine túsetini zańdy. Orazaı ýnıversıtette oqyp júrip-aq aýdandyq komsomol komıtetiniń ekinshi hat­shy­lyǵyna, al bitire salysymen birinshi hatshylyǵyna saılanady.

Bul – ol kezde ájeptáýir úlken qyzmet. Oqýdy bitire salǵanǵa mundaı senim artyla bermeıdi. Aldymen ózińdi basqa jumysta kórsetip baryp, mundaı senimge jetesiń. Al Orazaı Batyrbekov bir­den jetti. Biraq alda ony ómir­diń bir syny kútip tur edi. Sol syn Orazaıǵa qattyraq tıgen. Aýdan­nyń bir pıoner lagerinde bir jas­óspirim sýǵa ketedi. Bul másele komsomoldyń Ortalyq Komıtetinde talqylanady. Respýblıkalyq basshylar aýdannyń jańa bolǵan hatshysyna túsinistikpen qarap, ony talqylaýmen shektelmek bolǵanda, oǵan Máskeý aralasyp, jumystan bosatylýyn qasarysyp talap etedi. Bosatady.

Qatty taıaq. Ásirese, ómirin jańa basta­ǵan adamǵa aýyr. Bireýlerdi jolynan taıdyratyn soqqy. Orazaı soǵan shydaǵan. Bir jaqsysy – jas jigittiń biraz aýqymda tanylyp qalǵan bedeli bar. Ol dalada qalǵan joq, birden aspırantýraǵa túsip, onda eki jyl oqyp, ǵylymǵa birjola bet burǵandaı bolǵanda, ony saıası-uıymdastyrýshylyq jumysqa qaı­ta shaqyrady. Jaqsy adamdy izdeýshiler tabylady. Bul jolǵy izdeýshi erekshe bir jurt qadirlegen azamat – Almaty qalasy Frýnze aýdandyq partııa komıtetiniń birinshi hatshysy Bektenbaı Qosy­nov edi. Tula boıy izgilikke toly bul adamnyń bir qasıeti – adam ta­ny­­ǵyshtyǵy. Eki jyl buryn kom­somol jumysynan jazyqsyz «ury­lyp» ketken jigitti taýyp alyp, bas­shylyq jumysqa qaıta tartýy da sol adam tanyǵyshtyǵy edi. Oǵan usynylǵan qyzmet – aýdan­dyq partııa komıtetiniń úgit-nası­hat bó­liminiń meńgerýshiligi. El asta­na­syndaǵy rýhanı-mádenı meke­meler, ǵylym-oqý oryndary shoǵyr­lanǵan aýdandaǵy saıası jumys­tyń tizginin ustaý asa jaýapty da mańyzdy edi.

Orekeń qashanda tapsyrylǵan isti oıdaǵydaı oryndaıtyn ádetimen sol 50-jyldardyń ekinshi jartysynda kádimgideı kózge túsedi. Aýdandyq kólemnen kóterilip, Almaty qalalyq partııa komıtetine jumysqa aýysady. Onyń ómirindegi eń úlken oqıǵanyń biri – súıikti jaryn taýyp, otbasyn qurýy. Orekeń Shámshııabaný Qanyshqyzyndaı jar tapqan taǵdyryna rızashylyǵyn ómir boıy aıtyp keledi. Sol otbasyn qurý onyń ómir maqsatyna jańa bir mán bergendeı edi. Sol otbasyndaǵy bereke arqasynda biraz qıyndyqtardy jeńedi, jaısań jandarmen tanysyp, keremet dos­tar tabady, birtindep qyzmet satylarymen bıikteıdi.

Qamqor adamdar, berekeli otbasy, Orekeńniń ózi aıryqsha atap aıtatyn tamasha dostary onyń qyzmette abyroı bıiginde júrýine negiz boldy-aý deısiń. 1961 jyldan ol Qazaqstan Kompartııasy Ortalyq Komıtetine jumysqa aýysty. Bul mekeme týraly qazir árkim ártúrli pikir aıtýǵa qumar. Ushqarylaýy kóbirek. Kommýnıstik júıege syn aıtamyz. Kadr máselesin irikteýde, olardan jaýapkershilik suraýda sol kezde qalyptasqan tártip dál qazir bolar ma edi dep biraz jurttyń armandaýynda da negiz bar. Ilýde bireýler bolmasa, onda kezdeısoqtarǵa esik jabyq edi. Ortalyq Komıtet degende, Orazaı Batyrbekov sol úlken mekemeniń kadrmen aınalysatyn bólimine bardy. Sondaǵy barlyq satydan ótti: nusqaýshy, jaýapty uıymdastyrýshy, bólim meńgerýshisiniń orynbasary, sonan soń 1971-1977 jyldarda – bólim meńgerýshisi.

Ortalyq Komıtet Kompar­tııa­nyń aqyl-oı ortalyǵy bolsa, uıymdastyrý-partııalyq jumys bólimi, ıaǵnı kadr bólimi ondaǵy júrekteı seziletin. Búkil respýblıkadaǵy barlyq basshy kadr­lar esebi osy bólimniń qolynda, sonyń súzgisinen ótedi. Ol kezde qazirgideı komandamen júrý joq, tamyr-tanystyq joq, keıbir mansapqorlar, pysyqaılar osy súzgiden-aq óte almas edi. Sodan da bul bólimniń orny erekshe boldy.

KSRO deıtin alyp eldi bir ýys­ta ustap otyrǵan Kompartııanyń kúshi de sol kadrlarǵa baryp tireler edi. Sodan da Máskeý oǵan qatty mán berdi. Respýblıkalyq, tipti oblystyq deńgeıdegi basshylyqty ózi bekitip otyratyny óz aldyna, el aımaqtaryndaǵy kadrǵa jaýap beretin adamdar da aıryqsha nazarda ustaldy. Oǵan bir mysal – Qazaqstan Kompartııasy Ortalyq Komıtetiniń kadrlarmen aınalysatyn bólimine Batyrbekovke deıin qazaq azamaty basshylyq etken emes edi. Bul da Orekeńniń jaýapkershiligin arttyra túskendeı. Alysta seniń jumysyńdy jiti qadaǵalap otyratyn qalǵymaıtyn kóz bar. Bárin kóredi. Múlt basqan qadamyńdy qapy jibermeıdi. Saqtyq qana emes, jumysyńdy joǵary deńgeıde atqarýyń kerek.

Sol jumysty qalaı atqarǵanyn kılogrammen, metrmen ólsheı almaısyń. Tipti, alǵan orden, medaldar da ólshem bolmaıdy-aý. Áıtpese, onyń keýdesine taǵylǵan tórt ordeni, biraz medaly bar. Gramotalar men ataqtar da az emes. Talaı ret respýblıka Joǵary Keńesine depýtat ta bolyp saılandy, partııanyń basshy organy – Ortalyq Komıtettiń músheligine talaı ret endi. Bul qyzmetti atqarǵan adamdarǵa, ol qandaı bolsa da, sondaı senim artylatyny zańdylyq. Sodan da ony jumysqa berilgen baǵa deý de qıyn. Basty baǵa – jurttyń baǵasy, taǵdyryna qatysy bolǵan adamdardyń baǵasy. Orekeńmen qyzmettes bolǵanymyz joq. Sol tusta aralaspadyq ta. Sóıtse de ol týraly áńgimeler estilip jatar edi. Bóliminiń bedelinen de bolar, búkil respýblıkadaǵy basshy kadrlardyń onyń aldynan ótetininen de bolar, oǵan qatysty jurttyń Ortalyq Komıtettiń besinshi hatshysy degen de sıpattamasy aıtylar edi.

Orekeńniń sol kezdegi qyzmeti týraly kóp áńgimeni keıinirek esti­dik. Jurttyń jazǵanynan oqydyq. Onyń aldyna kelgen adamnyń biri, Mahambet aýdandyq atqarý komıtetiniń tóraǵasy D.Shenenov bylaı deıdi: «Meniń baǵyma birinshi qabyldaǵan Batyrbekov degen sheshen sózdi, ashyq ta jaıdarly minezdi jigit eken, burynnan biletin tanysyndaı birden baýyryna tartyp, ázil-shyny aralasqan jaǵymdy áńgimesimen kóńilimdi kóterip, boıyma batyldyq bitirdi. Sonyń arqasynda ómirimde birinshi ret Ortalyq Komıtettiń hatshysyna barǵanym edi, tizem dirildemeı, qolym qaltyramaı shyqtym ǵoı». Mundaı áńgimeni talaılar aıtqan. Oǵan úlken qaı­rat­ker azamatymyz Salamat Muqa­shev kýálik etedi: «Orekeńniń ju­mystas, joldas bolǵan, jıi kezdesken kisileriniń bári birdeı onyń iskerligin, kishipeıildiligin, qara­pa­ıymdylyǵyn shyn yqylaspen aıtatynyna aıǵaqpyn jáne ózim de sol ádil baǵaǵa qosylamyn. Uzaq jyldar bir salada qyzmettes bolyp júrgende onyń synǵa ilingenin estigen emespin», – deıtini bar.

Al Orekeńniń óz aýzynan men bireýge jaqsylyq jasaǵan edim degen sózdi eshqashan da estimeısiń. «Meniń ómirim kommýnıstik par­tııanyń apparatynda kadr jáne ishki saıasatymen baılanysty boldy. Bul óte aýyr is ekeni belgili. Men kadr máselesin sheshkem joq», deıdi. Orekeńniń bul sózine qosy­­­lý­ǵa da bolady, qosylmaýǵa da bolady. Kadrlardy bıýro bekitedi, usy­natyndar negizinen basshylar. Biraq sol bıýroǵa máseleni daıyndaı­tyn – bólim, onyń qyzmetkerleri. Kadr­lardy ishek-qarnyn aqtaryp, zert­teıtin de solar. Jaqsy adam­nyń aıaǵy­nan shalýǵa da bolady, keıbir py­syqaılardy ótkizip jiberýge de bolady.

Orekeńniń aldynan ondaǵan, júzdegen emes, myńdaǵan adam ótti. Alǵashynda keıbireýleri aptyǵyn baspaǵan jas bolsa, keıin baısaldy basshyǵa aınalyp, kóz aldynda ósti. Solardyń kópshiligi Orekeńdi aq batasyn bergen abyzdaı sanaıdy. Árkez joly túskende, arnaıy kelip, sálem beretini de bar. О́z ornyn tapqanyn Orekeńniń arqasyndaı kóretinder qanshama?! Al Orekeń bolsa, qyzmet solaı boldy ǵoı, solaı etýge tıisti edik qoı deýmen shekteledi. Sol adamdardyń ómiri, taǵdyry, oǵan óziniń qalaı aralasqany týraly jazsa, ol bir ǵıbratty dúnıe de bolyp shyǵar edi-aý degendi oǵan talaı dostar aıtqan. Biz de aıtqanbyz. Orekeń at-tonyn ala qashady. Sondaǵysy – bireýdiń óskenine ózi sebepshi bolǵandaı kórinermin, bireýler maqtandy dep aıtar dep, oǵan aıaq baspaıdy. Al qazir óz ómirinen estelik jazyp, áıtpese bireýge jazdyrtyp, kitap shyǵaryp jatatyndar kóp. Orekeń olardyń aýylynan emes. Jazatyny, aıtatyny kóp-aq. Aıtý óz aldyna, jazý da onyń qolynan keledi. Oǵan apaıy Qatıra, súıikti jary Shámshııabaný týraly móldiretip jazǵan estelikteri, dos­tary týraly maqalalary kýá. Al qyzmeti týraly jazǵysy joq. Biraz tarıh búrkeýli qaldy-aý dep ókinesiń. Bul adam kóp nárseni kórgen, kóp nárseni bilgen. О́zi jazǵandaı, «О́mir meni talaı jaqsy-jaısańdarmen júzdestirdi. Tipti, keıbir uly adamdarmen dám­­­des, syrlas boldym, aq nıet ba­ta­laryn aldym. Attaryn ataýdy qajet kórmeımin, keıbireýler maq­tandy der», – dep aqtalatyny bar.

Kadr máselesimen aınalysty degende, Orekeńniń buǵan qatysty qyzmeti partııanyń Ortalyq Komıtetimen shektelmeıdi, ol 13 jyl boıy respýblıka Joǵarǵy partııa mektebiniń rektory bolyp, naǵyz kadr daıarlaý isiniń tizginin ustady. Munyń, sirá, Orazaı Batyrbekovtiń buǵan deıingi jumysyna bir jaǵy baǵa dese de bolǵandaı-aý. Ol OK-te kadrlardy iriktegende, qalaı talap qoısa, endi sol talapqa saı adamdardy daıarlaýmen aınalysty. Bul mektepti bitirgenderdiń jadynda da rektordyń jar­qyldaǵan jaıdarly kóńili júretini anyq.

Sol ózin syılaǵan, qurmettegen ujymnan Orekeńniń ketýi de onyń azamattyq kelbetin ańǵartqandaı edi. Jasy alpysqa tolǵan soń, ol zeınetkerlikke shyǵý jóninde OK-ǵa ótinish bergen. Sol ótinishti oqyǵanymyz bar. Sondaǵy basty sebep – jastarǵa jol bergen jón deıdi. Sonda Orekeńniń qarttyqtan qajyǵandaı emes-aý, qaıta sol jasyna qaramaı, jigeri tasyp turǵandaı shaǵy edi. Basqa bireýler bolsa, densaýlyǵym jaqsy, áli de jumys isteı turaıyn der edi-aý deısiń. Onyń ótinishin OK bir jarym jyldan keıin ǵana qabyl alyp, paıǵambar jasyna tolǵan soń 1990 jyly Orazaı Batyrbekov zeınetkerlikke shyqqan.

Orekeńdi dostarynan bólip qaraý da múmkin emesteı. Onyń bala kezinen dostary kóp bolǵan, keıinirek ol ómir mánine aınalyp, olarsyz, tipti, Batyrbekovterdiń otbasyn bólip qaraý da bolmaıtyndaı kóriner edi. Qýanysh ortaq, qıyndyq ortaq zııaly qaýym iriktelip, berekeli topqa aınalǵan. Ony jurt biledi, qyzyǵady. Olar jaıynda áńgime de, ańyz da kóp. Belgili adamdar. Búkil jýrnalıst qaýymynyń ustazy sanalatyn Taýman Amandosov aǵamyz sol toptan. Taýqymetti jaǵdaıda jolymyz qosylǵan Jumaǵalı Ysmaǵulov aǵam da solardyń «kolhozynan» bolyp shyqty. Orekeń týraly áńgimeni de men alǵash sol kisilerden estigem. Ázildep, «Optımıst» degen kolhoz quryp, bas biriktirgen top jarty ǵasyrdan astam ýaqyttan beri taǵdyrlas bolyp kele jatyr eken. Taýman Amandosov, Qanapııa Ahmetov, Sherııazdan Eleýkenov, Manash Qozybaev, Jumaǵalı Ysmaǵulov, Shaıken Nadırov, Qypshaqbaı Baımuratov, Qurmanbek Ábiltaev, Syzdyq Mýsın, Orazaı Batyrbekov... tizim birazǵa sozylady. Dostar degen qasıetti uǵymdy tý etken tulǵalar, qazaq zııaly qaýymynyń bir shoǵyry.

Olar bir-birin baǵalaı da bilgen edi ǵoı. Osy jerde Manash aǵamyzdyń 1997 jyly «Túrkistan» gazeti arqyly Orekeńniń 70 jyl­dyǵyna arnaǵan hatynan bir úzindi keltirýdiń reti kelip tur. «... sen mansap qolyma tıdi dep, jalańaıaq joldastaryńnan qol úzbediń. «Qanyshtyń kúıeý balasymyn, Dımekeńniń kóleńkesindegi danasymyn» dep kerdeń qaqqan emessiń. Eńbegińmen elge tanylǵan talaı adal jandardyń baǵyn jandyrýǵa septigiń tıgeni taǵy bar. Adamgershilik qasıetińe tabynǵan Dımekeń seniń ústińnen aryz aıt­qan talaı qýlardy tyńdamaı, baǵalaı bilgeni de aqıqat. Aqkóńil, aqpeıilińmen «partııa joly – adal jol» degen qaǵıdany quran qylyp, eńbekti uran qylyp júrgen Oreke, sen para almadyń, aramdyqqa barmadyń, qaltańa kóldeneń tıyndy salmadyń, baıaǵy jalańaıaq aryn janyna pıda eter qalpyńda qaldyń...».

Bul dostar qashanda birge boldy. Ýaqyttyń synyna shydas berdi. О́mirdiń qıyn-qystaý kezeńderinde bir-birine súıeý boldy. Qýanyshty birge toılap, qaıǵyny birge kóterdi. Sol qaıǵy-qasiret Orekeńdi de aınalyp ótken joq. 2002 jyly súıikti jary, úlken ǵalym, búkil elimizdiń aıaýly perzenti Shámshııabaný Qanyshqyzy Sátbaeva dúnıeden ozǵanda Orekeń qatty kúızelgen. Sonda qasynda dostary boldy. Súıedi, eńsesin kótertti. Biraq qatty soqqy taǵy tıdi – arada jeti aı ótkende, úsh uldyń ortasynda erkelep ósken jalǵyz qyz, juldyzy Raıhan sheshesiniń qazasyn kótere almaı, onyń sońynan dúnıeden ótti. О́zi de jaqynda ómirden ozǵan Kákimbek aqynnyń:

О́nerli edi aqyl qonǵan zatynan,

Esimi óshpes artta qalǵan hatynan.

Orazaı aǵa, qaıǵyńdy qaq bólisem,

Jezqazǵan men qart Ulytaý atynan,

– dep jubatatyny osy kez. Bul az bolǵandaı, taǵy araǵa jeti aı salyp, úlken ǵalymdar qataryna qosylyp úlgergen Ǵazızi kóz jumdy. Taǵy da qasynda dostary júrdi.

О́mirde mán qalmaǵandaı edi sonda. Dostary basqa jaıdy uqtyrdy. Sol aıaýly jandardyń arýaǵy úshin áli de boıyn tiktep, biraz sharýany tyndyrýy kerek eken. О́mirden ozǵan aıaýly jandarynyń bári de ǵalymdar. Arttarynda qalǵan muralary bar, ásirese, Shámshııabaný Qanyshqyzy Sátbaevanyń murasy – halyqtyń ıgiligine aınalýǵa tıis. О́zi qolǵa almasa, mynadaı naryq deıtin zamanda, olardyń jaryq kórýi ekitalaı ekenin uqqan Orekeń, «qaıratym qaıda, kelshi osyndaıda» degendeı, qajyrlylyqpen biraz is tyndyrdy. Aldymen sol aıaýly jandarynyń bastaryna mármár tastan eskertkish belgi qoıyp, olardyń eńbekterin birinen soń birin kitap etip shyǵaryp jatty.

Biz osy tusta Orekeńmen birshama jıirek aralastyq. Shámshııabaný apaıymyz, balalary, apaıy Qatıra jaıly áńgimelerin tyńdadyq. Sony ózińiz jazsańyzshy degen tilek te bildirgenbiz. Ádetine basyp, alǵashynda qashqaqtaǵan. Sóıtse de Shámshııabaný apaıymyz týraly jazbaqqa ýáde bergen. Arada eki-úsh kún ótkende, súıikti jar, otbasy jaýapkershiligi, dostyq jarasymdylyq, azamattyq borysh sııaqty úlken taqyrypty qamtyǵan lırıkalyq balladadaı dúnıeni alyp keldi. «Egemende» jarııalanǵan bul estelikti joldastary, dos­tary Shámshııabaný apaıymyzǵa qoıylǵan eskertkishteı qabyldaǵan.

Budan keıin Orekeńniń «jazý­shylyǵy» bastaldy. Qatıra apaıy týraly «Apataıym, ardaqtym» esteligi dúnıege keldi. Bul aıryqsha dúnıe. Muny qazaqtyń asyl qasıetterin bir boıyna jınaǵan qaıratker ana týraly jyr deýmen qatar, ulttyq salt-dástúrimiz, ádet-ǵurpymyz jaıynda da naqty mysaldarmen jaqsy maǵlumat beretin tanymdylyǵy da mol shyǵarma dep qabyldaǵanymyz jón. О́kinishtisi – keıin az taralymmen ǵana shyǵyp, shekteýli adamnyń qolyna tıdi. Ol kóptiń ıgiligine aınalýǵa tıis ǵıbratty shyǵarma edi.

Osy tórt-bes jylda biraz sha­rýa­nyń basyn qaıyryp, súıikti jan­darynyń muralaryn túgendep, birazyn jaryqqa shyǵaryp, kóńilin biraz demdegendeı bolǵanda, Ore­keńe taǵy bir soqqy tıdi – eń kenje perzenti Erjan dúnıe saldy. Perzenttiń bári ystyq qoı. Biraq bul balalarynyń orny bólekteý edi. Olaı bolatyn bir sebebi – Orekeńniń ózi jazǵandaı, Shámshııabaný apaıymyz «Men taǵy bir bala tabaıyn, eger ul bolsa, papamnyń famılııasyn bereıik» dep jasy kelip qalsa da, tórtinshi bala kótergen eken. Sol Erjan ǵoı, Sátbaev Erjan. Úıdiń kenjesi, búkil aǵaıyn jamaǵat jaqsy kórgen erkesi. Bul ólim únemi eńsesin bıik kóterip júretin ákeniń belin búktirip, qolyna taıaq ustatqan.

Tiri adam tirshiligin jasaıdy deımiz. Al qaıratker qashanda kú­resedi. Orekeńniń ómiri jaı tirshilik etý ǵana emes, maǵan árqashan kú­res­teı kórinedi. Qaıǵyǵa da qas­qa­ıyp qarsy turyp kúresedi. Er­jannyń qazasynan keıin de sol súıikti jandarynyń muralaryn jınaqtap, jaryqqa shyǵarýdy úzgen joq. Birazyn elimizdiń Ortalyq murajaıyna tapsyrdy. Qaıǵynyń ýytyn tarqatatyn basty em eńbek ekenin Orekeń óz ómirimen dáleldep júrgendeı kórinedi de turady. Osydan eki jyl buryn óziniń estelikter, maqalalarynyń basyn qurap, «Taǵdyr tolqynynda» degen ǵıbratty kitap ta shyǵardy.

Osy bir ǵajap adamnyń erik-jigerine qaıran qalamyn. Taıaǵyna súıenip, túr­li sharalarǵa, dos-joralarynyń qýanysh­taryna baryp júredi. Syrqaty janǵa batatyny da anyq-aý. Biraq onysyn bildirgisi kelmeıdi. Keıde ony ázil-qaljyńmen búrkemeleıtini bar. Sálem berip, hal-jaı suraý úshin telefon soqsań, qashanda ázili daıyn turady. «Seksendi eńsergen adamnyń aýyrmaǵany uıat bolady, sodan da uıat bolmasyn dep azyn-aýlaq aýyryp qoıamyz», deıdi jadyraı kúlip. Seniń de janyńdy jadyratady.

Jaqsy adamdarǵa qatysty ókinishiń de, ótinishiń de bolatyny bar ǵoı. Orazaı Batyrbekov aǵamyz zamanymyzdyń eki uly tulǵasy – Dinmuhamed Qonaev pen Qanysh Sátbaevqa jaqyn júrgen adam. Birimen – qyzmetine qaraı, birimen – týystyǵyna qaraı. Olardyń basqalar bile bermeıtindeı qasıet­terin de jaqynnan kórgen. Solar týraly nege jazbaısyz dep aıtqandar kóp boldy. Biz de aıttyq. Aǵamyz kónbegen. Olardyń jurt baǵalaǵan ómirleri belgili. Al men bilgen keıbir tustaryn jarııa etý qajet bola qoımas degen tóńirekte jaýap aıtar edi. Sirá, bulaı aıtý da Orekeńe tán qasıet. Basqalar ulylarmen qatar júrgenin aıtyp qalǵysy keler edi.

Sirá, mundaı adamdardyń qa­sy­myzda júrgeni de jaı týys, dos­taryna ǵana emes, búkil qoǵamǵa qajet. Mundaı taza adamdardy kórip biraz jurt jaman iske barýdan taısaqtaıdy. Orekeńder aınalasyna shapaǵat shýaǵyn shashyp júredi. Janyńdy jylytatyn shýaq.

Mamadııar JAQYP,

«Egemen Qazaqstan».

Almaty.