Aıtylmaǵan aqıqat

Al daıyndyǵy birshama joǵary bolyp, Batystaǵy shekaraǵa jaıǵas­ty­rylǵan kásibı qyzyl ásker soǵystyń alǵashqy aılarynda-aq jaýdyń joıqyn kúshine tótep bere almaı qyryldy nemese mıllıondap tutqynǵa tústi. «Olar bizge joldastar emes» degen eńbeginde nemis zertteýshisi K.Shtraıt fashısterdiń «Soltústik», «Ortalyq» jáne «Ońtústik» toptary 1941 jyldyń 5 tamyzynan 16 qarashaǵa deıingi úsh aıda ǵana 2 465 000 keńes áskerin tut­qyn­daǵanyn aıtady. (Shtraıt K., «Onı nam ne tovarıshı», M., «Rýsskaıa panorama», 2009, s.87). Al qaza bolǵandary qansha ekenin eshkim áli naqty aıta alǵan joq.

Keńestik zertteýshilerdiń esebi boıynsha alǵashqy tórt aıda tutqynǵa túskenderdiń sany budan da artyq. Máselen, jazýshy-pýblısıst, soǵys tarıhyn zertteýshi Aleksandr Osokın óziniń «Velıkaıa taına Velıkoı Otechestvennoı» degen eńbeginde tutqynǵa túsken keńes áskerıleriniń sany 3,8 mln.-ǵa jetkenin aıtady (Al resmı tarıh tutqynǵa túskender sanyn 3,9 mln. dep kórsetken). Osy avtor 2008 jyly shyqqan atalmysh kitabynda KSRO men Germanııa 1940 jyly Berlınde Ulybrıtanııaǵa qarsy birigip soǵysý týraly qupııa kelisimge qol qoıǵanyn aıtyp biraz shýlatty. Stalınniń eń basty maqsaty – Gıtlerdiń kómegimen óziniń armııasyn Soltústik teńizdiń jaǵasyna alyp shyǵý boldy, sodan keıin aǵylshyndarmen birge Germanııany nemese nemistermen birge aǵylshyndardy urýdy josparlaǵan edi, deıdi ol.

Osyǵan uqsas áńgimeni budan buryn atyshýly «Ledokoldyń» avtory, burynǵy KGB qyzmetkeri Vıktor Sývorov ta aıtqan bolatyn. Ol da Stalınniń qorǵanystaǵy ásker emes, shabýyldaıtyn armııa ǵana jasaqtaǵanyn jáne túpki maqsaty Germanııaǵa aldymen basyp kirý ekenin dáleldep baqqan. Árıne, Stalınniń soǵys bastalmaı turǵanda qandaı qıturqylyqty basshylyqqa alǵanyn tap basyp aıtý qıyn. Al endi odaqtas bolyp 4 jyl birge soǵysqan AQSh-tyń Vashıngtondaǵy II Dúnıejúzilik soǵysqa arnalǵan mýzeıinde onyń birde-bir sýreti joq. Kerisinshe, ortaq jaý bolǵan Gıtlerdiń 2-3 sýreti bar... Tórt jyl boıǵy qandy qyrǵynda birge bolyp, qýattylyǵy orasan jaýǵa qarsy birge aıqasyp turyp, soǵys bitken boıda «qyrǵı-qabaq soǵystyń» bastalýy da tegin emes. Osydan-aq keńes jaǵynyń aınymaly-tolqymaly, boljalsyz saıa­saty odaqtastarǵa da jaqpaǵanyn kórýge bolady. Árıne, olardyń sosıalızm elderi basymdyq alyp ketýi kádik dep qaýiptengeni de jasyryn emes.

Desek te, sonyń ishinde KSRO-nyń 1945 jyly, jeńiske qol jetken soń ózimen tikeleı soǵyspaǵan Túrkııa men Irannyń biraz jerin basyp alýdy kózdegenin agressııa nıeti emes dep aıta almaısyń. Odaqtasy gıtlerlik Germanııanyń shyǵystan basyp kirý týraly qysymyna shydap, KSRO-men 1941 jyldyń sáýirinde jasaǵan beıtaraptyq týraly kelisimin buzbaı, shabýyl jasamaǵan Japonııaǵa 1945 jyldyń 9 tamyzynda basyp kirýin de adal saıasat deý qıyn. Onyń ústine dál osy kúni Japonııaǵa AQSh tarapynan ekinshi ıadrolyq soqqy berilgen edi...

Keńes ókimetiniń eń jaqsy jaraq­talǵan, moraldyq-patrıottyq rýhy jo­ǵary, saıası kózqarasy ábden pisip-jetilgen áskeri áleýetti qarsylyq kór­sete almaı, negizinen tutqynǵa berilip nemese qyrylyp, aınalasy 4 aıdyń ishinde 3 mln. sharshy shaqyrymdaı jerden aıyrylyp qalǵany áli kúnge kóptegen suraqtar týdyrady. Bizge «kútpegen jerden shabýyl jasaldy», «alǵashynda áskerge atýǵa buıryq berilmedi» degen syltaýlar kóp aıtyldy. Eń basynda, maýsym aıynda sondaı bolǵan-aq shyǵar, alaıda Qyzyl armııa odan keıingi aılarda da qarsylasyna qaýqarly qarsylyq kórsete almady emes pe?!

Gıtler naq osy, kásibı áskerdi qan-josa qylyp jeńsem, ar jaǵynda qarsy turatyn qaýqarly kúsh bola almaıdy dep eseptegen. Jáne ol KSRO-nyń eń jaqsy daıyndyqtaǵy áskerı kúshi batys baǵytqa shoǵyrlanǵanyn da bilip otyrǵan. Is júzinde Gıtler óziniń strategııalyq maqsatyna qol jetkizdi de. Kásibı áskerdi tolyǵymen talqandady, KSRO-nyń eýropalyq bóligin tutasqa jýyq basyp aldy. Alaıda, ol áskerde eshqashan bolyp kórmegen, kóbisi tiri adam túgili ań atýdy da bilmegen qarapaıym eńbek adamdarynyń qan-josa bolyp qyrylǵanyna qaramastan, orasan qaısarlyqpen zor qarsylyq kórsetetinin boljaı almaǵan.

Keńes derekterine qaraǵanda, Vermahtyń tumsyǵyn tasqa tıgizgen Máskeýdi qorǵaý baǵytynda qurylǵan Batys, Rezerv, Brıansk, Kalının maıdandarynda 1 250 000 adam gıtlershilerge qarsy turǵan. «Vıkıpedııa» ensıklopedııasynda da solaı aıtylady. Al endi myna qyzyqqa qarańyz... Sol ensıklopedııa Máskeý úshin shaıqastaǵy KSRO jaǵynyń shyǵyny 1 mln. 806 myń adam ekeni kórsetiledi. Demek, shyǵynnyń ózi qarý ustap qarsy turǵandardan 600 myńǵa jýyq artyq... Sonda barlyq qarsylasqandar qansha bolǵany?

Al nemister jaǵynyń barlyq shyǵyny – 457 myń adam. Bul jerdegi másele jaý shyǵynynyń 4 esege jýyq azdyǵynda da emes, adamdardyń shy­byndaı qyrylǵandyǵynda. Bir qala úshin 2 mln.-ǵa jýyq adam qurban bol­ǵan. Qalaı desek te, muny ásker basshy­larynyń úzdik taktıkasy dep esh aıta almaısyń.

Bizge jeńisti buryn qolyna qarý ustap kórmese de qandaı qatal buıryq bolsa da oryndaýdan bas tarta almaǵan kónbis jandar ózderiniń qanymen alyp berdi. Áıtpese keńestik generalıtettiń eshqandaı da artyq qabileti bolmaǵan sekildi. Qyzyl armııa jaýdy tek adamnyń kóptiginiń jáne ony esh aıamaı, qyrǵynǵa qynadaı qyra otyryp salǵanynyń nátıjesinde ǵana jeńe aldy. Sonymen birge, quramalardaǵy jeke komandırler men qolbasshylardyń daryndylyǵy men tapqyrlyǵy, «Keńes ókimeti ǵana qara halyqtyń joǵyn joqtaıdy» dep sanalarǵa uzaq jyldar boıy kóbinese qorqytýmen, kúshpen ábden sińirilgen keńestik nasıhattyń kúshtiliginiń arqasynda týǵan kózsiz erlik qana jaý­dy toqtatýǵa múmkindik berdi. Bul týraly qazir ádiletti zertteýshiler men mamandar tegis aıtyp jatyr.

Keńes Odaǵynyń soǵystaǵy barlyq shyǵynyn 1988-1993 jyldary akademık Grıgorıı Krıvosheev bastaǵan tarıhshylar ujymy eseptep 27 mln. adamǵa jetkizdi. Biraq bul sandardy da az deýshiler kóp, óıtkeni, G.Krıvosheevtiń ujymy barlyq qupııa qujattardy qaraý quqyǵyn jalǵyz ózderi ǵana ıelenip, «monopolııalyq ústemdik» jasaǵan. Sondyqtan olardyń barlyq shyndyqty aıtqanyna kúdiktenýshiler kóp. Osy ujym Germanııa men onyń odaqtastarynyń barlyq shyǵyny 11,8 mln. adam ekenin aıtady. Al Keńes Odaǵynyń jalǵyz óziniń shyǵyny 30 mln.-ǵa jýyq bolǵanymen, munyń ishinde soǵystan jaralanyp kelip ólgenderdiń, «Bári de maıdan úshin!» degen uranmen qolyndaǵynyń bárin ókimetke ótkizip, ózderi ashtyqtan, túrli aýrýlardan, aýyr jumystan buralyp ólgen tyldaǵy adamdardyń shyǵyny eskerilmegeni haq. Keıbir zertteýshiler jáne osy taqyrypqa qalam tartqan jazýshylar (I.Kýrganov, B.Sokolov jáne t.b.) KSRO-nyń adam shyǵyny 43-44 mln.-ǵa jetkenin aıtady. Eger tyldaǵy «qyrǵyndy» eskerse, olardyń aıtqany da durys shyǵatyn sekildi.

1937 jylǵy halyq sanaǵyna (Stalın onyń derekterin «aqaýly» dep taýyp, jasyryp tastaǵan) qaraǵanda, KSRO-nyń barlyq halqy 156 mln. adam bolǵan. Demek, halyqtyń úshten birine jýyǵy qyrylǵan jáne onyń negizgi bóligi qarý ustaýǵa, jumys isteýge qabiletti adamdar ekeni daýsyz. Osynsha adam shyǵynynyń arqasynda qol jetkizilgen jeńis buryn-sońdy adamzat tarıhynda bolmaǵan. Barlyq patshalyqtar, koroldikter, demokratııalyq júıe bas­qaratyn qoǵamdar mundaıda jeńilgenin moıyndap, kontrıbýsııa tóleıtinin aıtyp, kelisimge kelip jatatyn. Al bolshevıkter ókimeti jeńilgenin eshqashan moıyndaı almaıtyn, óıtkeni, ondaı jaǵdaıda bılik basynan máńgige ket­kenimen qoımaı, qandy qasappen qurǵan júıeleri tolyǵymen joıylatyn jáne uzaq jylǵy qyrǵyndary úshin tarıh aldynda, halyq aldynda jaýap berýge týra keletin edi. Sondyqtan olar barlyq halyqtyń úshten biriniń qyrylǵany túgili sońǵy jaýynger qalǵansha soǵys júr­gizemiz degen sertti ustaǵan bolýy kerek. Mine, bul qyrǵynnyń osyndaı da syry bar.

* * *

Bolshevıktik nasıhat quraldary fashısterdi qanshama qubyjyq etip kórsetse de, olardyń istegenderi qyzyldardyń qyrǵynynan artyq emes-ti. Eger basyp alynǵan jerlerdegi beıbit turǵyndardy qyrsa, derevnıalaryn órtese, turǵyndardyń Keńes ókimetiniń talabymen partızandyq soǵystar júrgizip, adamdaryn óltirip, joldaryn jaryp, úılerin órttegendigine oraı jasaǵan isteri. Árıne, fashısterdi esh aqtaýǵa bolmaıdy. Olardyń ıdeologııasy da adamzatqa jat, Alla ártúrli etip jaratqanyna qaramaı, ultshyldyqty tý etip, ózderin ózgeden artyq sanaýǵa baǵyttalǵan. Basqa jurttyń bárin olar ózderinen kem kórgen. Keıbir halyqtardy, tipti, adamsha erkin ómir súrýge quqy joq (mysaly, evreıler, syǵandar) dep sanaǵan.

Endi osy fashıster basyp alǵan aımaqtardaǵy kóp adam bile bermeıtin bir oqys oqıǵa týraly aıta ketelik.

Basyp alǵan keńes aýmaǵynda nemister ózderiniń bıligin júrgizip, jańa ókimet qurǵan. Máselen, Ýkraınada 1941 jyldyń 22 tamyzynan 1944 jyldyń 10 qarashasyna deıin Reıhskomıssarıat atty bılik ortalyǵyn qurǵan. Bul bıliktiń «memlekettik tilderi» nemis jáne ýkraın bolǵan. «Barlyq elderdiń proletarlary, birigińder!» degen sııaqty bolshevıkterdiń uranynyń ornyna barlyq jerge «Gıtlerdiń jasaǵy – halyqtardyń dosy!» degen uran ilingen.

«Halyq degen aq qaǵaz, oǵan kez kelgen nárseni jazýǵa bolady» degen eken shyǵystyń bir oıshyly. Sol aıtpaqshy, fashısterdi «qutqarýshy» dep dáriptep, al kommýnısterdi jaǵy talmaı jamandap jatqan nasıhat quraldary da ózderine kerek nátıjelerge tez arada qol jetkizedi. Sondyqtan da fashısterdiń ornatqan ókimetine keshegi Keńes ókimeti jábirlegen, jazyqsyz zardap shektirgen adamdar túgili, jaı qarapaıym halyqtyń bári de aýnap túsip, qyzmet ete bastaıdy. Ishinara partızandyq qarsylyq kórsetýler bolǵanymen, negizgi turǵyndar nemisterdi jat kórmeıdi. Tipti, olar erkindik ákeledi, bostandyqqa qol jetkizedi degenge sengender de kóp bolǵan. Nemisterge qyzmet etkeni úshin Stalın men Berııa ýkraındardy da deportasııaǵa ushyratqysy kelgen edi, biraq olar tym kóp bolǵandyqtan ǵana shamalary kelmeı qaldy, degen N.Hrýshevtiń bir sóziniń jany bar.

Nemis ıdeologııasynyń qýlyǵyna quryq boılamaǵan ǵoı. Ol KSRO jeńilgennen keıin RKSFR-diń Orlov, Tambov, Saratov oblystaryn da Ýk­raı­naǵa qosamyz dep emeksitip qoı­ǵan. Bolashaqtaǵy mundaı «olja» ýkraın­dyqtardyń Reıhskomıssarıatqa qyz­met etýge degen qulshynysyn arttyra tús­keni sózsiz. Árıne, soǵystan keıin keńes­tik ıdeologııa ýkraındyqtardyń nemis okkýpasııasyna sonshalyq ósh­pen­dilikpen qaramaǵanyn jasyryp baqty, kerisinshe, partızandyq qozǵalysty barynsha dáriptep kórsetti.

Sondaı-aq, KSRO-nyń Baltyq res­pýblıkalary men Belorýssııa jerinde «Ostland» atty, al basyp alynǵan Reseı jerinde «Moskovııa» atty germanııalyq bılik jumys istegen. Reseı jerinde de nemisterge qyzmet etkender mıllıondap sanalady.  

Al endi myna qyzyqqa qarańyz. Nemister ózderi basyp alǵan Ýk­raı­na, Belorýssııa jáne Reseı Federa­sııasyndaǵy aýmaqtarǵa ornalasqan balalar úılerindegi 13-14 jasar jas­ós­pirimderden KSRO-nyń tylyna tas­taýǵa dıversanttar daıarlaǵan. Olardy dıversant dep eshkim de kúdiktenbeıdi ǵoı. Sony bilgen nemistiń qý múıizderi eleýsiz dıversanttardyń paıdasy kóp ekenin birden boljaǵan. Bul bala­lardyń kóbiniń ata-analaryn NKVD repressııaǵa ushyratqandar eken, son­dyq­tan olar nemisterge qyzmet etip, keńeske qarsy qastandyq jasaýǵa óz erikterimen jazylǵan. Ákesin 1937-38 jyldary «halyq jaýy» dep atyp tastap, al sheshesin lagerge áketkende 8-9 jasta qalǵan bala bárin de biledi emes pe? Onyń ústine áke-shesheńnen bas tart, basqa famılııany al, sóıtseń ǵana pıoner qataryna alamyz, komsomolǵa kirgizemiz dep óziniń eń jaqyn adamdaryn qubyjyq etip otyrǵan keńestik tárbıeshiler men olardyń rejimine degen óshpendilik balanyń jas júregine qan bolyp qatqan ǵoı.

Keńes ókimetiniń ádiletsizdigin, jaýyzdyǵyn úlkender aıtýǵa qoryq­qanymen, mundaı balalar ózara keńes­kende bir-birine sybyrlap aıtyp otyrǵany da anyq. Basqanyń bárin japsa da, balanyń aýyzyn jabý qıyn. «Ja­manshylyqqa úıretedi» deıtin bolýy kerek, keńestik balalardy baǵý júıesi olardyń úlken aǵa-apalaryn kishkentaı týystarynan mindetti túrde aıyryp, bólek-bólek áketken. Tek tym kishkentaılary ǵana ózara birge bolǵan. Qaryndary birshama toq bolǵanymen, jaqyndaryn saǵynǵanda júrekteri qan jylaıtyn esi kirip qalǵan balalar ózara syrlaspady, muńdaryn bir-birine shaqpady deısiz be?

Endi nemister kelip, jyly sóılep, jazyqsyz ákeńdi qurtqan, shesheńnen, týystaryńnan aıyrǵan Keńes ókimetine qarsy kúresýge múmkindik beremiz degende, ondaı balalardyń alaqandaryna túkirip shyǵa kelgeni anyq.

Belgili derekterge qaraǵanda, Ab­verdiń (nemistiń áskerı barlaýshylyq qyzmeti) jas dıversanttardy daıarlaıtyn arnaýly mektebi ortalyq Germanııadaǵy Kassel qalasynan 70 shaqyrym jerde, qalyń ormannyń ishindegi Gemfýrt degen mekende bolady. Osynda orys, ýkraın, belorýs jáne t.b. halyqtar ókilderinen júzden artyq balany KSRO-nyń tylynda jarylys­tar jasap, halyqty qyryp, qorqytý, shoshytý, ábigerge salý isterin jasaýǵa daıyndaıdy. Nemis tilin bilmeıtin balalarǵa sabaqty Iýrıı Evtýhovıch degen keńestik satqyn ofıser bergen. Ne nárseni bolsyn muqııat jasaıtyn nemister balalardyń joldorbasyna salatyn jarylǵysh zattardy da kómirdiń kesegi tárizdes, qatty, jyltyr qara tústi etip jasaǵan. Sondyqtan keńestik jaýyngerler dıversantty ustap alsa da joldorbadan kúdikti eshnárse taba almaıtyn. Al kómir kesegin kez kelgen bala ol ýaqytta otyn retinde jınap júretini anyq. Onyń ústine dorbadaǵy 2-3 kesek tas kómirge bola kúdiktenip, balany tutqyndaý eshkimniń oıyna kelmegen.

Dıversanttar «kómir kesekterin» parovozǵa salatyn tas kómirdiń arasyna qosyp ketýge nemese relsterdiń, úılerdiń astyna tyǵýǵa tıisti eken. Kózge ilinbeıtin jibin tartyp ketse boldy, bala uzaǵannan keıin «kómir» surapyl jarylys jasaıdy.

Osyndaı dıversanttardyń bolǵany týraly derekter sońǵy jyldary ǵa­na jarııalana bastady. Oǵan deıin bu­lar­ǵa qatysty qylmysty isterdiń qupııa­lyq belgisi alynbaǵan edi. 2007 jy­ly Reseıdiń ortalyq arnasynan «Dı­ver­sant balalar» atty derekti fılm kór­setildi. Árıne, reseılik kınoshylar fı­lmdi KSRO-nyń múddesine saı etip jasaǵan. Onda fashısterdiń jas balalardy da soǵys isine jegip, taǵylyq áreketke barǵany jarııa etiledi.

Derekke súıenip jasalǵan osy fılm boıynsha 1943 jyly Rjev, Týla, Kýrsk baǵyttaryna tastalǵan alǵashqy 25 dıversanttyń biri de nemisterdiń tapsyrmasyn oryndamaǵany aıtylady. Buǵan naný qıyn, kerisinshe, NKVD olardy ustaı almaǵan bolýy múmkin. Eger ustaǵan bolsa, KGB-niń arhıvinde derekter bolar edi. Al úsh bala NKVD-ǵa óz erkimen berilgen. Osy úsheýiniń aıtýymen ǵana SMERSh (barlaýǵa qarsy uıym, ataýy orystyń «smert shpıonam» degen sózinen alynǵan) Abverdiń jas dıversanttardy daıarlaıtyn arnaýly mektebi baryn biledi.

Jas dıversanttardyń 10 adamnan turatyn ekinshi toby fashısterdiń tapsyrmasyn tolyǵymen oryndaıdy. Solardyń arasynan 1928 jyly týǵan Anatolıı Iаkýbov degen ustalyp, 25 jylǵa sottalǵan. Bulardan basqa Ýkraına, Smolensk oblysy jáne Belorýssııa jerlerine barlyǵy 48 dıversant tastalyp, sonyń 25-i ǵana ustalady.

Gemfýrt mektebi SMERSh jibergen A.Skorobogatov esimdi keńestik jan­syz­dyń kúsh salýymen 1945 jyly ǵa­na joıylǵan. Árıne, bul ýaqytta maı­dan shebi Germanııa shekarasynan ótken bolatyn, sondyqtan da mek­teptiń qyzmetkerleri men túlekteri qarsylyq kórsetýdi qalamaǵan bolýlary kerek. Alaıda, óz erkimen berilgen olardyń bári de keńestik qursaýdyń azabynan qutylmaǵan. Sonyń ishinde Iý.Evtýhovıch atý jazasyna kesilgen. Tipti, keńes jerine kelgen soń óz erkimen NKVD-ǵa berilgen V.Iаkovlev sekildi jas dıversanttar da 4-5 jyldan arnaýly lagerlerde bolǵan. Atalmysh fılmdi jasaýshylardyń aıtýyna qaraǵanda, dıversanttar ózderi týraly sońǵy ýaqyttarǵa deıin jan adamǵa tis jaryp aıtpaǵan eken. Osy oqıǵa belgili bolǵannan keıin reseılikter olardyń satqyndyǵyna shamdanyp, birshama órekpidi. Baspasóz betterinde olardyń tiri qalǵandaryn qurtý kerek degen áńgimeler de aıtyldy. Alaıda, 13-14 jasar balalardyń mundaı qylmysqa ne úshin barǵandyǵy týraly bir aýyz sóz joq.

Mine, muny da Uly Otan soǵysynyń sońǵy kezge deıin belgisiz bolyp kelgen bir qupııasy deýimiz kerek.

Jaqsybaı SAMRAT,

«Egemen Qazaqstan».