CО́Z SOIYL №2

Ázil-ospaq, syn-syqaq О́sek – zymyrannan da jyldam... * * * Alqash araq tańdamaıdy, Taz taraq tańdamaıdy.   MÁTINI О́ZGERGEN MÁTELDER О́sek – zymyrannan da jyldam... * * * Alqash araq tańdamaıdy, Taz taraq tańdamaıdy. * * * Alaıaqtyń júregi «aldaý» dep soǵady, Jemqordyń júregi «jalmaý» dep soǵady... * * * Jep, jep – baıý indet, Baıyǵan soń taıý mindet. * * * Jalbarynasyń... Jalynasyń... Jalyna-jalyna jalyǵasyń. * * * Sóz súıekke jetpeıtin boldy, Sebebi, etten ótpeıtin boldy. Qazybek ÁShIRBEKULY. QYZYLORDA.   «KО́ILEGIN-AI…» Sahnada bir ánshi, О́zine ózi qol soǵyp turdy. Kóılek jaǵy kórikti eken, Tula boıy monshaqqa tolyp turdy. Sosyn ótirik kúlip turdy, Rasynda ol óziniń, Qur aıqaıyn bilip turdy.   AINALAIYN «ALA TAIаQ» Balamyz «MAI» boldy, Sharýamyz jáı boldy. Aınalaıyn «ala taıaq», Qolǵa túsken Aı boldy.   «QYZYL TUMSYQ» Qyryq esekke júk boldy qyrsyqtyǵy, Qıqym-sıqym jáne kóp qısyqtyǵy. «Qulaı súıdi» biraq ta ólip-óship, Araq degen qyp qyzyl «tumsyqtyny».   SО́Z KО́MEK Sóz kómegi bolsa da, Qol kómegi bolmaǵan, Aqyl aıtqysh sonshama – Tolyp jatyr ońbaǵan.   MINGESIP JÚRIP, MINBEGE ShYQTY At artyna mingesip júre bergen, Bulǵańdatyp quıryǵyn kúle bergen. Aqyrynda jalǵasyp jeń ushynan, Minbege kep, aıqaılap túre kelgen. Ázirbaıjan QONARBAEV. Mańǵystaý oblysy.  

ALTYNNYŃ SYNYǴY DA ALTYN

Jaqsynyń jalǵasy, tektiniń teberigi bolǵan asyl arysym – Baqytjan Momyshuly týraly aıtylatyn sóz, jazylatyn negizgi kitap keler kúnderdiń úlesinde. Jaryq kórgen «Ázilińdi saǵyndyq» atty kitap ómirden ozǵan adamdardyń sońynan jazylatyn dástúrli estelikterden bólekteý. Men munda Baqytjannyń aınalasyna shýaq shasha kúldiretin sátterin kóz aldyńyzǵa eles­tetip, kóterińki kóńilmen esterine alsyn dep, onyń taban astynda taýyp aıtqan ázil-qaljyń, shymshymalarynyń bir parasyn nazarlaryńyzǵa usynyp otyrmyn. Kitap Basıemniń kózi tirisin­de «Bákeńniń birqaqpaıla­ry» degen ataýmen jazyla basta­ǵan bolatyn. Tosylyp aıtpaı, basyp aıtatyn, sózge usta, oıǵa júıirik Bákeńniń birqaqpaı ázilderi tez taralyp ketetin. Bákeńniń ázil-ospaqtarynyń úlken bóligi menimen baılanysty, maǵan baǵyshtalyp aı­tylatyn. Maqtanǵanym emes, qazaqı qaljyńdardy bir kisideı men de aıtamyn, ázil­des­kendi unatamyn. Alaıda soǵan qaramaı, jastaý kezimde Bákeńniń oqystan aıtatyn utqyr qaljyńdaryna tótep bere almaı jylaǵan kezderim de boldy. Bir joly kezekti «soqqydan» kózim sýlanǵanda ata maǵan salmaqty da salıqaly sóz arnady. – Balam, – dedi jumsaq ún­men. – Keıde ázil de adamdy ók­peletedi. Qaljyńǵa kelgende Baqyttyń jatypatar, jerteser ekenin óziń de bilesiń. «Sóılep qalǵan aýyz jybyrlaǵanyn qoımaıdy» degendeı, ol báribir qaljyń men qaǵytpasyn tastamaıdy. Ásirese, sen jylaǵan saıyn ol órshelene túsedi. Sondyqtan sen oǵan qarsy qal­qan qoıǵyn. Qandaı qalqan deısiń ǵoı? О́ziń qosyla kúl­gin. Sonda onyń qolynan qa­rýy túsip qalady. О́zine-ózi kúle alatyn adam – aqyldy adam. Árıne, ol ońaı emes. Arjaǵynda ashytqy-máıegi bolmasa, kez kelgenniń óresi jetip, shamasy kele bermeıdi. Sen «kez kelgen» bolmaǵyn. Osyny oılan! Áıtpese, ana meniń chernovıgimniń árbir qyr­shańqy sózine jylaı berseń, ne tamtyǵyń qalady? Bilemin, ádeptisiń, biraq ádeptilik pen jasqanshaqtyqtyń arasalmaǵy bólek ekenin túsingin, – dedi. Ata sol joly ázil-qaljyńǵa keńinen toqtalyp, sózin bylaı túıindedi: – Ádemi ázil aqyldan shyǵa­dy. «Aýzynda ázili joqtyń qolynda shoqpary bar» deıdi. Ázil-qaljyńdy túsinbeıtinderdiń kóbi-aq ústinen qarany ajyrata almaıtyn topastaý keledi. Qaljyńǵa bola erin baýyryna alyp, tik shapshıtyndarǵa sózdi qor etpegen abzal. Al birin myńǵa balap júretin kóńili kól, jany jaısań adamdar bolady. Olar aınalasyna kúlki syılap, ózgeni jadyratyp, ózi jarqyrap júredi, – dedi. Atanyń ulaǵatty sózderi ózim úshin ómirlik sabaq boldy. Sodan bylaıǵy jerde Bahanyń qaljyńdaryna múlde basqasha qaraıtyn dárejege jettim. Ata aıtqandaı tóńiregine kóńil, kúlki syılaıtynyn júregimmen túsindim. Bireýi – qalada, bireýi aýylda týyp-ósken, eki túrli tilde oqyǵan, qalyptasqan ortalary bólek eki adamnyń birden birin-biri túsinip, jiksiz jymdasyp ketýi ońaı bolǵan joq. Baqytjannyń jetpis jyl­dy­ǵy qarsańynda «Aıqyn» gazetiniń tilshisi, belgili jýrnalıst Ulbosyn Aıtólen aǵasynan suhbat aldy. Sol áńgimelesýdiń bir jerinde Bákeń bylaı deıdi: «Biz bir-birimizdi emeýrinnen túsinemiz. Sonymen adam ba­qytty. Jalpy, adamnyń eń úlken baılyǵy – janyńda túsi­netin jannyń bolǵany... Je­ńe­shelerińdi maǵan jolyqtyrǵan taǵdyrdyń óte sátti syıy dep bilemin. Bizdiń úıde «seniki», «me­ni­ki» degen joq. «Biz», «bizdiki» degen uǵym qalyptasqan. Kóz­qa­rasymyz birdeı. Árıne, birden bári dóńgelep kete qoıǵan joq, birdeı qalypqa túskenshe qajalýdaı qajaldy jeńesheleriń. Tolyq túsinik or­nyqpaǵan otbasynyń berekesi bolmaıdy. Jeńeshelerińe óte rızamyn...». Sóıtip, men bara-bara Bá­keń­niń ázil-qaljyńdaryn, ásirese, tikeleı maǵan arnalǵandaryn ózgelerge ózim «jarnamalaıtyn» bolyp aldym. О́ıtkeni ekeýara týyndaǵan sol ázilderdi Bákeń qaıtalasa, talaılar meni «renjip qala ma» degen oımen kúlkige býlyǵyp tursa da kúle almaı qystyǵyp, qıpaq­tap álekke túsetin. Sondyqtan emin-erkin kúlkige kómilip kóńilderi kóterilsin dep maıyn tamyzyp, ádemilep aıtyp beretinmin. Keıbir qurbylarym meniń osy qylyǵymdy uqpady. «Ol seni kelekelep tur ǵoı» deıtinder de boldy. Bir joldasymyzdyń basynan sóz asyrǵysy kelmeıtin jubaıy Bahaǵa: «Ýjas! Ýjas! Kak ona terpıt?» – degende: «Ol úshin Zeınep bolý kerek», – dep jaýap berdi. Kúlásh Ertileýova deıtin dosymyz birde: – Baqytjan, sen Zeınep týraly «Kogda ty rıadom» degen roman jazdyń. Ol qazaqsha «Janymnyń jaryq juldyzy» degen atpen shyqty. Esimin ózgertkeniń bolmasa, bastan-aıaq senderdiń ómirleriń, basty keıipkeriń Zeınep ekeni aıdan anyq. Keıingi roman-esselerińniń bárinde taǵy da Zeınep belor­tada júr. Sóıte turyp, men sendermen aralasqan qyryq jyldan astam ýaqytta oǵan nebir ashy qaljyńdardy arnap, nysanaǵa ala beretiniń nelikten? – dep surady. Bákeń óziniń shyraıyn nur­landyryp jiberetin jumsaq kúlkisimen kúlip aldy da: – Bilesiń be, Kúlásh, adamnyń jaratylys-tabıǵaty qyzyq ári tylsym ǵoı. Men birinshi klas­ta oqyp júrgen kezimde bir aýlada turatyn kórshimizdiń ózim qatarlas qyzyn keremetteı unattym. Jaqsy kórgenim sonshalyq, únemi qasyna barǵym kelip, kórgim kelip turady da, ony ylǵı ańdıtynmyn. Al kezdeskende burymynan tartyp, shymshyp nemese portfelmen uryp ketetinmin. Sol ádetim áli jalǵasyp kele jatyr, – dedi. Baqytjan eshqashan daýry­ǵyp, qyzbalanyp «men bilemge» salyp ózeýremeıtin, ondaı ádet jaratylys-minezinde múlde joq edi. Ol baısaldy, salmaqty sóı­leıtin. Sondyqtan bolar by­laıǵy jurt onyń ázilkesh ekenin bilmeıtin. Keıbireý qaljyńyn shyn kórip, aldanyp ta qalatyn. …Baqytjan maǵan: «Záke, saǵan noqta kerek», – deıtin, al men oǵan: «Saǵan qamshy qajet», – deıtinmin. О́ıtkeni men lap etip aıtyp tastaıtyn jaǵdaılardyń ózin ol baısaldy qabyldap, ázilge aınaldyryp tegistep jiberetin. Astananyń on jyldyq mereıtoıynda Elordada atanyń eskertkishi qoıyldy. Onyń saltanatty ashylýyna dókeı bastyqtar kelip ataǵa sóz arnady. Ádettegideı basyn qazaqsha bastap, ar jaǵyn oryssha aǵyzyp áketti. Baqytjanǵa kezek bergende bir aýyz oryssha qospaı, mánerlep turyp bastan aıaq qazaqsha sóıledi. Ol beri kelgende «Astana» arnasynyń tilshisi – shamasy orystildi bolýy kerek, sózin «agashka» dep bastap: – Siz oryssha sóıleı alasyz ba? Oryssha habarǵa ıntervıý kerek edi, – dedi. Men Bákeńe jalt qara­dym. Ol «úndeme» degendeı, qabaǵymen belgi berdi. Shy­nymdy aıtsam, birdeńe deı salýǵa tilimniń «qyshyǵany» anyq edi. Bákeń qyzǵa qarap: – Oryssha deısiń be? Tyry­syp kóreıin, shyraǵym, – dedi sypaıylap. Ary qaraı qoıylǵan suraqtarǵa túıdek-túıdegimen tógip sóılep berdi. Sonda tilshi qyz: – Oı, agashka, oryssha sóıleı alady ekensiz ǵoı, – dedi tek turmaı. – Iá, aınalaıyn, anda-sanda osylaı tuıaq serpip qalatyn ádetim bar, – dep jymıdy Bákeń. Jýrnalıst degennen shy­ǵady, keıingi kezderi jas jýrnalıster aldyńa kelip áýre bolmaı, telefon arqyly suhbat alýdy ádetke aınaldyrǵan. Atanyń 100 jyldyǵy qarsańynda bir jigit Bákeńe habarlasyp: «Soǵysta basyńyzdan ótken bir epızodty aıtyp berseńiz», – dep ótingen ǵoı. Sonda Baha: – Qaraǵym, renjime, epızod aıta almaımyn, sebebi soǵys kezinde men okopta emes, besikte jatqanmyn, – dep jaıbaraqat ún qatty. Jýrnalıst atanyń 1982 jyly qaıtys bolǵanynan beıhabar. Atamen sóılesip turmyn dep oılaǵan bolýy kerek. Tipti, kózi tiri bolǵannyń ózinde júzge kelgen qarttan telefon arqyly qalaı suhbat almaqshy boldy eken? Baqytjan ol jigittiń minin badyraıtyp betine baspaı, ózgege uqsamaıtyn jaratylys-bolmysyna saı jaýap berdi. Taǵy da atanyń ǵasyr toıy kezinde Oqýshylar saraıynda mektepte oqıtyn kishkentaı «aqyndardyń» músháırasy boldy. Soǵan qatysyp beri shyqqanymyzda qoldaryna kótergen kamerasy bar jigit pen qyz qasymyzǵa keldi. – Aǵa, sizdi baǵanadan beri ádeıi kútip turmyz. Baýyrjan atanyń balalyq shaǵy týraly kishkene áńgime aıtyp berseńiz, – dep mıkrofondy Bákeńe tosty. Ol bolsa: – Aınalaıyn, Baýyrjan – meniń balam emes, ákem. Onyń bala kezinde men múlde josparda joq adammyn ǵoı, – dedi. Sońǵy ret júregine jasalǵan otadan úsh kúnnen soń jansaqtaý bólimine maǵan kirýge ruqsat etti. О́zimdi qansha ustaıyn desem de, kózime jas tolyp-aq ketti. Sony baıqaǵan arysym: – Áı, mamasy, táýbe de! Operasııalardyń sanyn onǵa jetkizip ıýbıleı jasap, shúkirshilik etip jatyrmyn, – dep kúlimsiredi. Jeti ret jambas súıegine, soqyrishek, qýyq, aqyrǵysy – júrekke jasalyp edi. Ajal aýzynda jatyp óz halin ázilmen jetkizetin adamdar kóp pe, az ba, bilmeımin... Baqytjan Momyshuly árbir aǵaryp atqan tańyna, qyzaryp shyqqan kúnine rızashylyqpen qarap, baǵalaı bildi. «Aına­la­syna kúlki syılap, ózgeni jadyratyp, ózi jarqyrap» ótti ómirden. Bákeńniń ádemi ázil-qaljyńdaryn oqyp sizder de ony kúlip eske alyńyzdar, umytpaı aıta júrińizder. Zeınep AHMETOVA. ALMATY.   Áziliń jarassa... Maıly quıryq, Sál demese – jaıly quıryq. «Ara» jýrnalynan alyndy.   KÁRILIK – Lıýsıajan, keshe toıdan birge shyǵyp taksıge birge minippiz... Bylaı, ózińe artyq-aýyz birdeńe dep qoıǵan joqpyn ba ózi?.. – Joǵ-a, Sergeı Palych, ún-túnsiz túsip qaldyńyz. – Bıge shaqyrǵan sııaqty edim? – Bir ret qana bılegen boldyq. – Bylaı, belińnen qapsyra qushaqtap shyr kóbelek aınaldyr­ǵan shyǵarmyn?.. – Tikireıgen qalpyńyzda typ-tynysh kettińiz. – Ázázil ázil-qaljyńdardy toǵytqan shyǵarmyn? – Bireýin de estimedik. Áńgimeńiz ádebıet, kórkem shyǵarmalardan shyǵa almady. – Ústel basynda ózińe qyzmet jasap ıilip-eńkeıgen bolarmyn?.. – Sergeı Palych, eshteńe esińizde joq pa? Onda siz mas bolyp qalǵan boldyńyz ǵoı. – Mas bolsam da qatyn-qalashqa qyryndap, erkektik qylyq kórsetpedim be?! – Aýzyńyzdan sózińiz, ózińizden bózińiz ketip qaqqan qazyqtaı qalpyńyzdan aınymadyńyz. – E, buryn-sońdy mundaı kúıge túspep edim... E, kárilik dertine ilikken ekenmin... Semen ALTOV. AýdarǵanB.JUMADILDIN. Aýyldyń aıtqyshtary  

KО́R QAZǴAN MEN BAS JAZǴAN

Aıtan degen qýshykesh jigittiń basy aýyryp, jaǵdaıy múshkil bolyp tursa kerek. Araq bere qoıatyn eshkimniń yńǵaıy joq... Qınalyp turǵanda sonadaıdan sońǵy kezde moldalyqqa boı uryp júrgen alańǵasarlaý Qajym degen aǵasy boı kórsetedi. Ol da teginde «jaqsy» ishken adam eken. Qýanyp ketip, aǵasyna jik-jappar bolyp sálem bergen Aıtekeń birazdan soń: – Aǵa, osy siz shyn ımandy adamsyz, ıá? – dep saýal qoıady. Ári-sári bolyp qalǵan anaý munyń betine suraýly túrmen qaraı berse kerek. – Saýaptyń eń úlkeni ne, bilesiz be? – dep bul odan ári taqymdaı túsedi. – Iá, – deıdi Qajekeń, – aıta ǵoı, ne eken? – Eń úlken saýap, – depti sonda Aıtan, – kór qazǵan men bas jazǵan! Myna sózdi estip kúlip jibergen aǵasy ámııanyn sýyryp alyp, bes júz teńgeni ustata bergen eken.  

ALAQANY APPAQ EKEN

Abashtyń Amerıkanyń Atlanta qalasynda ótken Olımpıadaǵa baryp qaıtqanyn jurt biledi. Kelgen soń «qutty bolsyn» aıta kelgen qaýymnyń arasynan bir týysy: – Iá, Ábeke, Amerıka qalaı eken, ne qyzyq kórdiń? – dep surasa kerek. Sonda Abash biraz oılanyp turyp: – Negrlerdiń alaqany appaq bolady eken, – degen eken. Hasen ZAKARIIа. О́SKEMEN. _________________ Múıisti júrgizetin Berik SADYR