Elimizde apta saıyn shamamen 3 myńǵa jýyq qylmys jasalsa, onyń 2 myńnan astamy bir táýlik ishinde ashylady. Polısııa qyzmetkerleri jedel ashylǵan qylmystarǵa ádette «izi sýymaı áshkerelengen» dep anyqtama berip jatady. Al zańsyzdyqtardyń aq-qarasyn der kezinde anyqtap, qylmyskerdi dóp basyp tanýda krımınalısterdiń alar orny qandaı?
Dúnıe júzindegi barlyq eldiń ómir súrý daǵdysyna ózindik túzetýlerin engizgen pandemııa qylmys álemin de ózgertti. Qylmystyń jańa túrleri paıda bolyp, qashyqtan jasalatyn zańsyzdyqtar beleń aldy. Onlaın saýda-sattyq qyzǵan saıyn ınternettegi alaıaqtyq ta órshı tústi. Internet arqyly taýar satamyn dep, bar aqshasynan aıyrylyp qalǵandardyń sany kún sanap ósip keledi. Alaıaqtar ınternette keń taralǵan platformalar arqyly taýar tasymaldaý, jumysqa ornalastyrý, utystar sekildi túrli jalǵan usynystaryn aıtyp, endi biri ózderin bank qyzmetkerimin dep tanystyryp talaıdy sazǵa otyrǵyzyp ketip júr. Bas prokýratýranyń Quqyqtyq statıstıka jáne arnaıy esepke alý jónindegi komıteti sońǵy bir aıda elimizde 3500-ge jýyq ınternet alaıaqtyqtyń tirkelgenin habarlaıdy. Al IIM-niń málimetterine súıensek, alaıaqtyq qazirgi tańda jalpy qylmystyń 27 paıyzyn quraıdy eken. О́tken jyldyń sáıkes kezeńimen salystyrǵanda bul qylmys túri 6 347-den 8 441-ge deıin, ıaǵnı 33 paıyzǵa artqan. Al ınternet alaıaqtyqtyń ósýi tipti 139 paıyzǵa jetken. Byltyr elimizde 1700-ge jýyq ınternet alaıaqtyq tirkelse, bıyl bul san 4 myńnan asyp jyǵylǵan. Zańǵa qaıshy jumys istep kelgen 1600-den astam saıt buǵattalsa, IIM elimizde zańsyz ınternet resýrstardyń uzyn sany 2 myńnan asyp jyǵylady deıdi.
Sol sebepti de ǵasyrlyq tarıhy bar krımınalıstıka salasynda da «kompıýterlik krımınalıstıka» degen jańa uǵym paıda boldy. Bul – vırtýaldy álemde de qylmyskerdiń «qoltańbasy» qalady degendi bildirtse kerek. «Kompıýterlik krımınalıstıka» degenimiz ne? Bul salada IT mamandardyń alar orny qandaı? Aqparattyq tehnologııalar salasyndaǵy qylmystardyń jolyn kesýde krımınalıstıkanyń «dástúrli» túrleri qanshalyqty qoldanylyp júr? Osy suraqtarǵa egjeı-tegjeı jaýap bergen IIM Jedel krımınalıstıkalyq departamenttiń krımınalısi Jaqsylyq Kórpebaev onlaın alańda jasalatyn qylmystardyń da izi qalatynyn joqqa shyǵarmady.
«Qazirgi ýaqyt – kompıýterlik, aqparattyq tehnologııanyń qarqyndy damyǵan kezi. Osyǵan oraı kóptegen qylmys túri vırtýaldy keńistikke qaraı oıysty. Bul keńistiktiń shekarasy joq bolǵandyqtan bir qylmys birneshe memleketpen baılanysty bolýy ábden múmkin. Sonyń saldarynan mundaı qylmystardy ashýdyń ózindik qıyndyqtary da jetip artylady», deıdi krımınalıst maman. Departament qyzmetkeri ınternet keńistikte de qylmyskerlerdiń ártúrli izderi qalatynyn aıtady. Bul izderdi de sol baıaǵy krımınalıstıka zertteıdi. «Mundaı sala qazirgi ýaqytta «kompıýterlik krımınalıstıka» degen ataýǵa ıe. Jańa salada da biz artta qalyp otyrǵanymyz joq. Búginde departamentte IT salasynyń mamandary qyzmetke alynyp, zertteý túrleriniń ádistemesin daıarlaýda» degen J.Kórpebaev krımınalıstıka qyzmetiniń kópshilik bile bermeıtin qyr-syryna da toqtaldy.
«Krımınalıst sot-medısına ǵylymynyń negizderin bilýi tıis. Al keıbir krımınalıstıkalyq zertteýlerdi júrgizý matematıka, fızıka, hımııa ǵylymdaryn bilýdi talap etedi. Mysaly, «polıgraf» quralynyń kómegimen arnaıy psıhofızıologııalyq zertteýler júrgizý úshin krımınalıst «psıholog» mamandyǵyn jetik bilýi qajet. Ballıstıkalyq zertteýlerdi júrgizý úshin fızıka men hımııa ǵylymdaryn tolyq meńgerip, zańdylyqtaryn qoldana bilý kerek. DNQ zertteýlerin júrgizý bıologııa men basqa da jaratylystaný ǵylymdaryn tolyq meńgerýdi qajet etedi», degen maman oqıǵa ornyn qaraý barysynda eger krımınalıstiń kókjıegi keń, oı-órisi damyǵan, oılaý qabileti ózgeshe bolsa, qylmystyń qalaı bolǵanyn, qylmyskerdiń qandaı is-qımyl jasaǵanyn, ony anyqtaý jolyn birden taba biletinin aıtady. Krımınalıst fotografııanyń da qyr-syryn bilýi kerek. О́ıtkeni búginde bul sala da tolyqqandy bir baǵytqa aınaldy. Osy sala arqyly álemge áıgili bolyp otyrǵan fotograftar da bar. «Belgili bir shekteýge kelmeıtin shyǵarmashylyq salany jan-jaqty meńgerip, ony qylmysty zertteýde qoldana bilý de úlken óner», deıdi ol.
Qazirgi tańda qazaqstandyq krımınalıster kóptegen sheteldiń osy saladaǵy mamandarymen tájirıbe almasyp, bilim-biliktilikterin jetildirip keledi. Bul maqsatta túrli oqý kýrstary da udaıy ótkizilip turady. Jaqynda IIM Jedel krımınalıstıkalyq departamenttiń qyzmetkerleri Fransııaǵa arnaıy baryp, zamanaýı daktılosokopııalyq baǵdarlamany meńgerip keldi. Odan bólek Interpol Ulttyq ortalyq bıýrosynyń muryndyq bolýymen krımınalıstıkanyń ártúrli salalary boıynsha onlaın formatta kýrstar uıymdastyrylyp júr.
100 jyldan artyq tarıhy bar «daktıloskopııa», ıaǵnı qol saýsaq izderin zertteý salasy da búgingi tańda kóp ózgeriske ushyraǵan. Qazirgi tańda «Daktıloskopııamen» shektesip jatqan «dermatoglıfıka» sekildi bólek ǵylym paıda bolýda. Biraq osy salanyń ózin tereń zerttep, qyzyǵýshylyq bildiretin qazaqstandyq krımınalıster az emes. Olardyń birqatary IIM júıesinen de tabylady.
«Bizdiń qyzmet álemdik krımınalıstıkadan artta qalyp jatqan joq» degen polısııa podpolkovnıgi bul salaǵa memleket tarapynan da qoldaýdyń kún sanap artyp kele jatqanyn aıtty. Máselen, bıyldan bastap «Daktıloskopııalyq jáne genomdyq tirkeý týraly» zań qoldanysqa engizildi. Zań aıasynda álemdegi eń damyǵan tehnıka men tehnologııany qoldana otyryp, krımınalıstıkalyq esepter tolyqtaı avtomattandyrylyp, sıfrlandyrylýda. Bul degenińiz elimizde memlekettik qaýipsizdikti qamtamasyz etýde krımınalıstıkalyq ádis-tásilder tolyǵymen paıdalanyp keledi degen sóz.
Internet alaıaqtyq alqymnan alyp, aqparattyq tehnologııalardy paıdalana otyryp jasalatyn ózge de quqyq buzýshylyqtar kóbeıgen saıyn IT mamandaryna degen suranystyń arta túsetini sózsiz. Al qylmystyń izin sýytpaı áshkereleıtin krımınalıster aqparattyq tehnologııalar salasynan saýatty bolsa, qoǵamǵa qııanat jasaıtyndardy aýyzdyqtaý aıtarlyqtaı jeńilderi ári jedeldetileri anyq. Bir ǵana derek keltire keteıik. Bıyl 9-15 tamyz aralyǵynda el kóleminde Anti-Fraud jedel-aldyn alý is-sharasy ótti. Operasııanyń basty kózdegeni – aqparattyq tehnologııalardy paıdalana otyryp jasalǵan qylmystardyń aldyn alý, anyqtaý jáne jolyn kesý. Osy is-shara kezinde «kompıýterlik krımınalısterdiń» kómegimen buryn jasalǵan 433 qylmystyń beti ashylǵan.