El ishi – ulttyq dástúrdi «jaýǵa da», «daýǵa da», surqaı saıasattyń suq kózine de, myń qubylatyn sózine de berilmeı, qazaqty ómir boıy terbetip kele jatqan altyn besik, sanaǵa sáýle quıatyn, kóńilge medeý bolatyn teńdessiz baılyq. Ardaqtylardan, aqyldylardan, oqymasa da toqyǵany mol toqyramaǵandardan, týma talanttardan jetken sóz sóli tipti bir álem. Bir qaraǵanda altyn arqaý úzilmese de qysqarǵandaı, kónekózdermen birge ketkendeı kórinetini bar. Biraq zerdeleı alsań olaı emes. Oı elegine salyp qarasań tereń mándi jaýhar sózben kestelegen ázil-ospaq, qaǵyp túser qaljyń, ájýa-syqaq etten ótip, súıekke jetedi. Tek sony estip, «paı-paı» dep tamsanyp qana qoımaı: «Bul da búgingi ult urpaǵynyń keıinge qaldyrǵan aqyl-murasy ǵoı» dep jınap, hatqa túsirip, odan soń tasqa basyp jurtqa jetkizýge talpynsaq bolǵany.
Kóbinde biz ondaı qundylyqtardy «Aýyl aıtqyshtary», «Aýyl ázilderi» dep júrmiz. Degenmen, ondaı dúnıelerdi qarap otyrsań, ishinen sabaq alar keremet halyqtyq úlgi, ónege, tapqyrlyq, alǵyrlyq, sheshendik, astarmen aıtyp otyryp-aq shalqańnan túsiretin, kókirek kóziń ashyq bolsa, betińdi qyzartatyn, berekesiz kúı keshtiretin sátter az bolmaıdy. Sondaı qundylyqtardy jınaqtaǵan jaqsy kitap jaqynda «Aýyl ázilderi» degen atpen jaryq kórdi. Qurastyrǵan – áriptesimiz, belgili satırık qalamger Berik Sadyr.
Az sózben kóp maǵyna bildiretin dúnıelerdiń basyn qosqan jınaqty paraqtap otyrǵanda, ata-babalarymyzdan qalǵan asyl qasıetterdi, sózge toqtap, ispen tııanaqtaýda ushqarlyq tanytpaı utymdylyq kórsetken, jaqsyny biraýyz sózben jarqyratyp, kelissizdik pen keıipsizdikti astarly ázilmen túırep ótetin úrdiske qanyq bolasyń. Ásirese, sóz ustaǵan azamattardyń arasyndaǵy maıda jeldeı qaljyń-qaǵytpalar ezý tarttyra otyryp, oı salady. El ishindegi óren júırikterdiń órnekti baılamdary ata jolyn qýǵan izbasarlardyń «tiri» ekenine tánti etedi.
Mysaly, Aqtóbe óńirindegi balalar jazýshysy Tórejan Mándibaevtyń myna bir áziliniń astary qorǵasyndaı aýyr eken. Qart qalamger avtobýsqa kirgende bir janashyr inisi: «Tóke, otyrsańyzshy!» depti. Sonda Tókeń: «Men qazaq qyzdaryna qaıran qalam, bermese oryndaryn qalaı alam» degen eken. Taǵy birde jazýshy qurdasynyń balalaryna qaldyrǵan ósıetin esine túsirip, «Sen, ólgende meni Aralǵa, týǵan aýylyma aparyp jerleńder», depsiń. Biz seni Aqtóbege qoıamyz. О́ıtkeni, bul jerdiń ekologııasy durys qoı» demeı me ázilge jeńdirip. Sonda qurdasy: «О́lgen adamǵa ekologııanyń keregi ne» dep sóz taýyp ketipti.
Al arqalyqtyq jýrnalıst Ábjan Ábiltaı birer jyl qalalyq til bóliminde qyzmet atqarypty. Bul jumys qolaıyna jaqpaǵan soń, janyma jaqyn gazetke baraıyn dese, ákim jibere qoımapty. Basshy qypshaqtyń ishinde tory tarmaǵynan bolsa, Ábjan uzynyna jatady eken. Amaly taýsylǵan áriptesimiz ákimge bylaı dep óleńimen úshbý hat joldapty: «Qypshaqtyń uzyny ne, torysy ne, Kókjaldyń kúshigi ne, bórisi ne? Shiderlep ustaı bermeı jiber meni, О́zimniń ósken ortam – órisime». Osydan keıin basshy aqyndy «órisine» qaıtarypty. Sol sekildi Tarbaǵataıda ómir súrgen Ojyraı sheshenniń jary qaıtys bolyp, etek basty kúıde otyrǵanda kóńil aıtaıyq dep úıine bir-eki jolaýshy túsipti. Kelini otyrǵan ornynan qozǵala qoımasa kerek, sonda sheshen qonaqtarǵa qarap «E, amandasqandaryń jón, Shaıdyń bıligi kelinimde, Qatatyn sút sıyrdyń jelininde, Eki qatyn óltirgen sorly Ojyraı, Shaı qaınat dep aıtpaıdy kelinine», depti aılasy quryp, álsizdik tanytyp. Osy óleń joldarynyń da astary qandaı deseńizshi?
Qazirgi kúni eldiń kóz aldynda júrgen aıtys aqyndarynyń qanatty sózderi de osy jınaqtan mol oryn alǵan eken. Qazaq óneriniń aıtýly tulǵalary M.Nurekeevten, Q.Sultanbaevtan, ózge de tanymal azamattardan qalǵan sózder de az emes. Taǵy bir aıtys aqyny Serik Qusanbaev kóp jurt maıly jiliktiń basy dep júretin MAI qyzmetkerin bylaısha syn tezine alypty: «Armysyń, azamattar MAI-degi, Talaılar taıaǵyńnan zar ıledi. Sizderge sálem joldap kelip turmyn, Shoshynǵan shopyrlardan ár úıdegi».
Tarazdyq Ákim degen jigit laýazymy bıik bir ákimnen kórgen ústemdigine shydamaı «Eı, kókiregińdi kóp kóterme! Men Ákim bolyp týdym, Ákim bolyp ólemin. Seniń ákimdigiń ýaqytsha», dep shalqalaǵan sheneýnikti qaq mańdaıdan sózben salyp qalypty. Syr óńiriniń bir aıtqysh azamaty toı basqarýǵa keledi. Biraq toıdyń «sánin» kirgizetin ekologııa jaǵynda isteıtin bir myqty keshigip, halyq ıirilip qalypty. Yrǵalyp-jyrǵalyp álgi myqty jetip, tórge jaıǵasqanda asaba yqpaı-buqpaı: «Bul kisini syr eli biledi eken, Tabıǵat tazalyǵy – tilegi eken. Famılııasy Shapshańov bolǵanmenen, Máshınesi keshigip júredi eken», dep qaǵytyp ótipti.
Kitapqa engen dúnıelerdi qarap otyryp kelgen túıinimiz, túsine bilgen adam ázilden sabaq alady, túsinbegen túısiksiz ájýaǵa qalady demekpiz.
Súleımen MÁMET,
«Egemen Qazaqstan».