Elimizde áıelder men jas qyzdardyń erlerdiń qolynan qaza tabýy jıiledi. Buryn jeke otbasynyń ǵana máselesi dep qaralǵan turmystyq janjal qazir tereń áleýmettik, psıhologııalyq jáne quqyqtyq sebepteri bar júıeli problemaǵa aınaldy. Dástúrdi syltaýratyp qyzdardy erkinen tys alyp qashý da tyıylar emes. Jigitter nege agressorǵa aınalyp barady? Názik jandylardy qandaı zańdar qorǵaı alady? Egemen.kz tilshisi osy suraqtarǵa jaýap izdep kórdi.
Qoǵamdy dúr silkindirgen qaıǵyly oqıǵanyń biri Nuraı Serikbaıdyń ólimi. Almaty qalasynda sán jáne dızaın mamandyǵy boıynsha bilim alyp júrgen 21 jasar stýdent, qysqy demalysqa Shymkentke kelgen kezinde tanysynyń qolynan qaza tapty. Qyzdy óltirgen kúdikti buǵan deıin Nuraıǵa úılený týraly usynys jasap, bas tartqannan keıin ony kúshtep alyp qashqan. Týystary polısııaǵa aryzdanyp, qyzdy májbúrli nekeden qutqaryp qalady. Alaıda budan keıin de jigit tarapynan qýdalaý áreketteri toqtamaı, bul táýeldiliktiń sońy qyzǵaldaq ǵumyrdyń qyrshynynan qıylýyna alyp keldi. Nuraıdyń oqıǵasynan keıin áleýmettik jelide stalkıng qurbany bolyp júrgen qyzdar ózderiniń oqıǵalaryn aıtyp kómek suraı bastady.
«Qyz alyp qashý» – aýyr qylmys
Zań bar, biraq nege is sotqa jetpeıdi?Shymkentte bolǵan jaǵdaı áıelder qaýipsizdigi máselesin taǵy da birinshi orynǵa shyǵardy. Elimizde qyzdardyń quqyǵy qanshalyqty qorǵalyp jatyr? Zańger, advokat Tileýjan Kishkenebaevtyń aıtýynsha, qoldanysta burynnan bar «Adam urlaý» týraly, jańadan qabyldanǵan «Nekege turýǵa májbúrleý týraly» jáne «Stalkıng» týraly zańdar da qyz-kelinshekterdiń quqyǵyn qorǵaıdy. Alaıda qoǵamnyń bul qylmysqa jaı ǵana turmystyq janjal retinde qaraýy mundaı qylmystardyń sotqa deıin jetýine múmkindik bermeı otyr.
«Otbasynda janjal, uryp soǵý faktileri bolǵan jaǵdaıda polısııaǵa aryz túsirý kerek. Kóp jaǵdaıda ásirese erli-zaıyptylar arasynda osyndaı jaǵdaı bolǵanda qazaqtyń áıelderi aryzdana bermeıdi. Kúıeýim ǵoı, balalarymnyń ákesi, uıat bolady degen túsinik basym. Negizi bir ret aryzdanyp, jaza qoldanylsa, er adamdar taǵy da qol kóterýge oılanady. Buryn uryp-soǵý ákimshilik quqyq buzýshylyq bolyp sanalǵan bolsa, qazir qylmystyq jaýapkershilikke aýysty. Eger qyzdy óziniń kelisiminsiz bireý alyp qashqan bolsa, keıin qyz aryz túsirse qylmystyq kodekstiń 125-shi «Adam urlaý» baby boıynsha 4 jyldan 7 jylǵa deıin, qyz bala kámelet jasyna tolmasa 10 jyldan 15 jylǵa deıin bas bostandyǵynan aıyrý jazasy beriledi», deıdi zańger.
Onyń aıtýynsha, qyz balaǵa kúsh qoldanyp, bopsalap, ózin nemese jaqyndaryn masqaralaıtyn málimetterdi jarııalap, múddelerine eleýli zııan keltirý qaterin tóndirip nekege turýǵa májbúrleý – eki myń aılyq eseptik kórsetkishke deıingi mólsherde aıyppul salýǵa ne sol mólsherde túzeý jumystaryna, ne eki jylǵa deıingi merzimge bas bostandyǵyn shekteýge, ne sol merzimge bas bostandyǵynan aıyrýǵa jazalanady. Al stalkıng týraly zań aıasynda 250 aılyq kórsetkish kóleminde aıyppul nemese 200 saǵatqa deıin qoǵamdyq jumystar, 50 táýlikke deıin qamaq túri qarastyrylǵan.
Zańgerdiń aıtýynsha, qyz alyp qashý faktileri boıynsha is qozǵaý tájirıbesi kóbine sotqa jetpeıdi. Sol sebepten de bul istiń naqty statıstıkasyn aıtý múmkin emes.
«Qyz alyp qashý boıynsha sotqa jetken ister tájirıbede óte az. О́ıtkeni keıbir jaǵdaıda qyzdar barǵan jerine kónip qalyp qoıady, keıbir jaǵdaıda qyzdy kónbegen soń jibere salady, odan keıin qyzdar aryzdanbaıdy. Eger jábirlenýshi aryz jazyp, keıin qaıtaryp alsa da is toqtatylmaıdy. О́ıtkeni adam urlaý aýyr qylmys sanatyna jatady. Qarsy tarap keshirim bergen jaǵdaıda da shartty túrde jaza qarastyrylady», dedi Tileýjan Kishkenebaev.
Stalkıng: Qyzylordada boıjetkendi ańdyǵan azamat 25 táýlikke qamaldy
Agressor nege «joq» degen jaýapty qabyldamaıdy?Bir qyzǵa shamadan tys baılanyp qalý nemese «onsyz ómir súre almaımyn» degen oı qaıdan paıda bolady? Keıbir er adamdar nege «joq» degen jaýapty qabyldaı almaıdy? Qoǵamdaǵy «er adam aıtqanyn oryndatýy kerek» degen stereotıp mundaı qylmystarǵa áser ete me?
Psıholog Ekaterına Mıronovanyń aıtýynsha, qyzdy urlaý – romantıka emes, psıhıkalyq álsizdik pen er adamnyń dármensizdiginiń belgisi. Bul jerde eshqandaı mahabbat joq. Tek 100% baqylaý men bılikke umtylý bar.
«Mahabbat – bul basqa adamnyń erki men sezimin qurmetteý. Al urlaý – adamǵa dúken sóresinen alynatyn «zat» retinde qaraý. Bul ıemdenýge degen tilek, biraq mahabbat emes. Dúkende jatyp alyp, «oıynshyq satyp áper» dep jer tepkilep jylaıtyn kishkentaı balany elestetińiz. Urlaýshy dál sol bala, tek eresek er adamnyń denesinde. Onyń ishki «tejegishi» joq. Bas tartýmen kúrese almaıdy, bul oǵan tózgisiz aýyr sezim, ony ol zorlyq arqyly «óshirgisi» keledi», dedi psıholog.
Psıholog bul patologııalyq táýeldilik kóbine balalyq shaqtan bastaý alatynyn aıtady.
«Anasy shamadan tys qamqor nemese kerisinshe sýyq bolǵan jaǵdaıda er adam qyzǵa «qutqarýshy» beınesin proeksııalaıdy. «Men onsyz ómir súre almaımyn» degen oı – psıhıkalyq jetilmegendiktiń belgisi. Eresek saý adam avtonomdy ekenin túsinedi. Bul – klassıkalyq birigý (konflıýensııa). Er adam óz shekarasyn sezbeıdi. Qyzdy bólek tulǵa emes, ózindik bir bóligi retinde qabyldaıdy. Bas tartý oǵan óz qoly baǵynbaı qalǵandaı áser etedi. Bul úreı men ashýdy týǵyzady. Bul romantıka emes, bul – esirtkige táýeldilik sekildi. Ol bul qyzdy jalǵyz baqyt kózi dep oılaıdy. Biraq bul – jalǵan. Ol óz betimen baqytty bolýdy bilmeıdi. Ol oǵan «jabysady», ajyratýǵa tyrysqanda agressııa kórsetedi», deıdi maman.
Shymkent pen Qyzylordada májbúrli neke boıynsha alǵashqy ister tirkeldi
Mamannyń aıtýynsha, qyzǵanysh – baqylaýdy joǵaltý qorqynyshy. Bul – óziniń álsizdigin sezinýi. Tipti qyzdyń derbestik tanytýynyń ózi agressııa týdyrady.
«Osydan keıin, maǵan buıyrmasa, eshkimge buıyrmasyn qaǵıdasy iske qosylady. Eger ol bılikti tolyq joǵalttym dep túsinse, narsıssıstik ashýy shegine jetedi. Eger sen meniki bolmasań, eshkimdiki bolmaısyń» degen ustanymmen áreket etetin qylmysker úshin ólim – qurbandy máńgilikke ózine tıesili etýdiń jalǵyz joly sııaqty kórinedi», deıdi maman.
Psıholog qyzdardyń únsiz qalýynyń basty sebebi – qorqynysh pen qoǵamnyń tańatyn kinási ekenin atap ótti.
«Úıde ata-ana «bizdi masqara qyldyń, endi sonymen ómir súr» deýi múmkin. Tipti keı jaǵdaıda polısııa da «bul – otbasynyń ishki máselesi» dep qol qýsyryp qalady. Qyz ózin torǵa qamalǵandaı sezinedi, al aınalasy ony kinálaıdy. Bul sezimderdi oǵan qoǵam tańady. Qoǵam qyzdarǵa kishkentaıynan «uıat bolady» degen uǵymdy sanasyna sińirip ósiredi. Uıat – «áleýmettik ólim». Qyzǵa urlanǵannan keıin «buzylǵan» degen tańba taǵylady, tipti eshteńe bolmasa da. Bul – manıpýlıasııanyń qýatty quraly», deıdi Ekaterına Mıronova.
Mamannyń pikirinshe, aǵartý jumystary tek otbasymen shektelmeı, mektep qabyrǵasynan bastalýy tıis. Oqý oryndarynda emosıonaldyq ıntellekt pen jeke shekara týraly arnaıy sabaqtar engizilýi qajet. Al ustazdar men ata-analar er adamnyń kúshi – bireýdi kólikke kúshtep otyrǵyzýda nemese ozbyrlyq kórsetýde emes, óz qalaýyn tejeı bilýinde jáne ózgeniń erkin qurmetteýde ekenin sanaǵa sińirýi qajet.