ZAŃGER JÁNE MEMLEKETTIK TIL

Qazaq tiliniń mártebesin kóterý men ony meńgerý týraly áńgimeniń aıtylyp júrgenine, qarap otyrsaq, 20 jyldaı ýaqyt ótipti. Esh ózgeris joq deýden aýlaqpyz árıne, biraq kópshilik qulshyna meńgerip, mem­lekettik tildi moıyndap, mártebesin joǵarylatyp jatyr dep te aıta almaımyz. Arada osynsha jyl ótse de qazaq tiliniń eńsesin kóterý osy kúnge deıin óziniń sheshýin tappaǵan basty máseleniń biri bolyp tur. Al eldiń eldigin tanytatyn túr-túsinen keıin ana sútimen boıǵa darıtyn ana tili desek, osy tildiń kósegesin kógertip, órisin keńeıtý ultym degen urpaqtyń moınyndaǵy qaryzy ben paryzy emes pe?!. Egemendiktiń araılap tańy atqan kezeńde endi budan bylaı zańsyz ári negizsiz aıasy qysylyp, tynysy tarylǵan qazaq tiliniń baǵy janar dep jas balasha sengen edik. Alaıda bul tóńirektegi alypushpa kóńil kóp uzamaı sý sepkendeı basyldy. Sebebi, qazaq tiliniń máselesin kó­terý, onyń kúndelikti ómirde qoldaný aıasyn keńeıtý jan-jaqqa jaltaq­taýmen júzege asýda. Uzaq jyldar ishinde eshqandaı jumys júzege aspady, seń jibimedi dep aıtýǵa bolmaıdy. Qazaq tilin úırenemin, bilemin degen adamǵa barlyq jaǵdaı jasalǵan, baǵdarlama qalyptasqan. Memlekettik organdardyń barly­ǵynda derlik memlekettik tildi úıre­tý kýrstary ondaǵan jyldardan beri óz jumysyn toqtatqan emes. Alaıda yqylas bolmaǵan soń eńbektiń esh bolatyny bar. Taqyrypty jalpylamaı-aq kó­terip otyrǵan problemanyń zań­gerler arasyndaǵy qoldanys aıasyn qarastyraıyn. Qyry men syry mol, naqtylyqty talap etip, boljam men bosańsýǵa jol bermeıtin zań sala­synda, quqyq qorǵaý organdarynda, elimizdiń eldigin, halyqtyń erteńge degen senimin nyǵaıtar zańgerler arasynda memlekettik til ózin áli de erkin sezine almaı otyrǵany jasy­ryn emes. Bul organdarda qazaq tili is qaǵazdar aınalymyna ishinara ǵana aralasyp júr. Zań salasynda álim­saqtan ana tilimiz múshkil hal keship keledi desek, qatelesemiz. Til jana­shyrlary aıtyp, basylymdarda jazyp júrgendeı, ótkenge zer salsaq, qazaq tili memleketaralyq qatynas tili de bolǵan. Qazaq handyǵynyń irgesin kótergen áz Jánibek, Kereı handardan bastap Qasym, Aqnazar, Er Esim, áz Táýke, Abylaı handar mem­lekettik, mámilegerlik qujattar­dy qazaq tilinde júrgizgen. “Qasym hannyń qasqa joly”, “Jeti jarǵy”, bes dýan el bıleriniń basqosýynda talqylanyp qabyldanǵan 73 baptan turatyn nusqasyn hakim Abaı jazǵan “Qaramola” zańy ana tilimizde jaryq kórgen. Endeshe, búginde resmı tildi, zań tilin qazaqshalandyrý asa aýyr, adam balasy túsinip, uǵynyp bol­maı­tyn sóz jınaǵy retinde qabyldaý jalqaýlyqtyń, nemquraılyqtyń belgisi ekeni anyq. Máseleni sheshýdiń alǵysharttarynyń biri – aldyn-ala tergeý kezinen bastap múmkindiginshe tıisti qujattardy memlekettik tilde júrgizýge tyrysý. Elbasy N.Nazar­baevtyń únemi “Qazaq qazaqpen qa­zaqsha sóılessin” dep qaıtalaýynyń syry – otanshyldyqtyń, ulttyq tuǵyrymyzdy bekemdeýdiń, tekti tárbıeniń temirqazyǵy – ana ti­limizdiń taǵdyry óz qoldaryńda de­geni emes pe?!. Endeshe, el tynysh­tyǵynyń saqshysy bolǵan jigitter­diń, halyqtyń qorǵany bolǵan zańger aza­mattardyń ana tiline degen kóz­qarasy ózgerse, quqyq qorǵaý organ­darynda memlekettik tilde is júrgizý keńinen tarala bastary anyq. Búginde sotqa kelip túsken qylmystyq, aza­mattyq, ákimshilik isterdi qarap, sara­lap otyrsaq, aldyn-ala tergeý organdary qyzmetkerleri ózderine yńǵaıly, jeńil bolý úshin qalyp­tasqan tájirıbe boıynsha kúdikti­ler­den jaýap alýdy tek orys tilinde júrgizedi. Kúdikti retinde ustalǵan azamattan qaı tilde jaýap berý yńǵaıly ekendigin suraý, resmı tildi durys túsinbeı jatqan jaǵdaıda tergeýdi memlekettik tilde jalǵas­tyrýǵa talpynys jasaý tájirıbede joqtyń qasy. Osynyń saldarynan keıin is sotqa kelip túskende túrli kedergiler týyndap, jábirlenýshi nemese aıyptalýshy tarap istiń mán-jaıyn tolyq túsiný úshin sot oty­rysynyń qazaq tilinde júrgizilýin talap etýi sırek kezdesetin jaǵdaı emes. Osyǵan oraı sot organdaryna barlyq aldyn-ala tergeýdiń aıyptaý qorytyndysyn qazaqshalaýǵa týra keledi. Keı azamattar ózderiniń ne týrasynda aıyptalyp jatqandaryn sottan aıyptalý qorytyndysyn qazaqsha alǵan kezde túsine bastaıtyn kezderi de kezdesip jatady. Bul zańsyzdyqty joıyp, zańdylyqty saqtaýǵa tıis zańgerlerimizdiń keı kezde til týraly zańǵa qaıshy áreket jasaýynyń belgisi. Munyń basty sebebi, jasyratyny joq, til týraly zańnyń oryndalýyna degen qatań talaptyń bolmaýy. Bizde qalyptasqan tájirıbe boıynsha, basshy tańerteń til problemasyn kóterse, tústen keıin sol baǵyttaǵy jumys jandana bastaıdy da keler kúni qaıta umy­tylady. Al qatań talap qoıylmaǵan soń nátıjeniń de shala bolary anyq. Qostanaı oblystyq sotyna ótken jyly túsken 18500 kiris qujatta­rynyń úshten biri qazaq tilinde kelgen. Al olarǵa qaıtarylǵan qazaq tilindegi jaýaptyń da qarasy osyǵan jeteǵabyl. Degenmen keıbir aýdan­dyq, qalalyq sottardyń is qaǵazyn memlekettik tilde júrgizýi áli de sha­ban. Mysaly, Qarabalyq aýdanynda – 5, Qostanaı qalalyq sotynda – 4, Lısakov qalalyq sotynda 6 paıyz ǵana bolyp otyr. Qostanaı obly­syn­daǵy 27 aýdandyq jáne oǵan teńesti­rilgen sottardyń barlyǵynda derlik is qaǵazdary negizinen orys tilinde júrgiziledi. Bul tildik ortanyń ju­tań­dyǵyna jáne joǵaryda aıtqandaı tergeý jumystarynyń júrgizilýine de baılanysty talaptyń azdyǵynan da bolyp otyrǵan kórinis. Sottarda is qaǵazdarynyń ishki aınalymy qazaq tilinde júrgizilýi kerek desek, Qostanaı oblysynda 2007 jyldan beri eshqandaı jumystar atqaryl­maǵan. Tek ótken jyldyń ekinshi jartysynan bastap seń qozǵalyp, sot­tardyń óz arasynda jáne mem­lekettik mekemelermen hat-habary memlekettik tilde jazyla bastady. Degenmen, sot salasyndaǵy qyz­metkerler, sýdıalardyń barlyǵy birdeı qazaqsha sóılep ketti dep aıta almaımyz. Qara qyldy qaq jarǵan sýdıalar arasynda eskilikten bas tartyp, ýaqyt talabyna saı til máselesin túpkilikti sheshýge belsene aralasyp ketkenderi az. Al zań­gerlerge memlekettik tildi úıretýdegi ár óńirdiń qoldanyp júrgen óz tásili ázirge aıtarlyqtaı nátıje berip otyrǵan joq. Ár basshy óz shama-sharqyna qaraı ujymǵa qazaqsha úıretýge talpynys jasaıdy, qazaq tilinen sabaq uıymdastyrady. Deı turǵanmen, ásirese, soltústik óńir­ler­de aýyz toltyryp aıtarlyq eshteńe joq. Osylaısha, zańdy quqyǵyn qorǵaý úshin quqyq qorǵaý organdaryna, prokýratýraǵa, sotqa júgingen qazaq tildi azamat óz elinde júrip, óziniń jan kúızelisin qazaq tilinde tyńdar, ony durys túsiner zańger tappaı sharq urady, sarsańǵa túsedi. Sondyqtan “Kelisip pishken ton kelte bolmas” demekshi, mem­le­kettik tildi zańgerler qaýymyna úı­retýdiń tutas qazaqstandyq utymdy, nátıjeli, uǵynyqty, sapaly bir baǵdarlamasyn jasaý ýaqyty jetken sekildi. Jáne de sózbuıdany qoıyp, sol boıynsha qarqyndy jumys bastaý qajet. Táýelsizdiktiń basynda barlyq quzyretti organdarda jumys tek memlekettik tilde júrgizilsin dep birden qatań qaramaýdy saıasat ta qajet etken shyǵar. Alaıda, jazýshy S.Elýbaı aıtpaqshy, búginde bul másele pisip-jetildi ǵoı. Ol Qazaq­stan jeri men memleketiniń tarıhı ıesi, ǵasyrlap ult azattyǵy jolynda “myń ólip, myń tirilgen” qazaq ulty endi búginde sol táýelsizdikke qoly jetken kezde keshegi bodan zamanda shektetilgen, qysym kórgen til týyn jerden ilip alyp, tóbesine kótere almaýymyz eshqandaı qısynǵa syımaıtyn qubylys. Bul keleńsizdik qazaqtardyń ulttyq namysyn shabaqtaıtyn negizgi faktor ekenin ashyq aıtatyn mezgil keldi. Sondyqtan bul is zańgerler ara­synda da sheshýin uzaq kútken eń basty másele. Bul túıindi sheshý úshin aldymen arnaıy sózdikter sa­nyn kóbeıtip, qazaq tilinde ter­gelgen, sotta qazaqsha qaralǵan ister boıynsha tıisti ádistemelik mate­rıaldar daıyndaýdy jappaı qolǵa alǵan jón. Bolashaqta quqyq qorǵaý organdary men sot júıesinde mem­lekettik tildiń qoldaný aıasyn keńeı­týdiń taǵy bir mańyzdy tusy zań­gerlerdi daıyndaıtyn joǵary oqý oryndarynda qazaq tilin úıretý baǵdarlamalaryn kúsheıtý bolyp tabylmaq. Qazaqtyń tilin bilmeıtin sol arqyly eldiń ádet-ǵurpynan, ulttyq ereksheliginen esh habary joq shákirtten keleshekte eldiń eldigin bekemdeıtin azamat shyǵar dep úlken úmit kúte almasymyz anyq. Qaı maman bolmasyn memlekettik qyzmetke ornalasqanda “Til týraly” zań boıynsha arnaıy synaqtan ótedi. Al onyń memlekettik tildi az da bolsa bilýine basa nazar aýdaryp jatpaımyz. Bul másele sýdıalyqqa úmitker­lerden emtıhan alý kezinde de eskerilip jatsa, nur ústine nur bolar edi. Sebebi, aldaǵy ýaqytta bul salada memlekettik tildiń kósegesin kógertip, qoldanys aıasyn keńitemiz desek, jas býyn ókilderiniń qazaq tili máselesine nemquraıly qaramaýyna osy bastan qam jasaǵan jón. Kózi ashyq, kókiregi oıaý ár qazaq­standyqty qazaq tiliniń máselesi tolǵandyratyn kez jetti. Endigi alańdaıtynymyz, osy múmkindikti ýystan shyǵaryp alyp, barshamyz “qolymdy mezgilinen kesh sermedim” dep ókinip qap júrmesek ıgi. Al buǵan jol bermeý úshin aldymen zańdy­lyqty jaqtap, zańsyzdyqty dattap júrgen zańgerlerimizdiń, barlyq qu­qyq qorǵaý organdary qyzmetkerle­riniń ózge zańdar sekildi til týraly zańnyń oryndalýyna da basa nazar aýdarýy kerek. Ár adam óziniń boı­yndaǵy memlekettik tildi úırenýge degen nemquraılylyq pen jalqaý­lyqty jeńip, ana tiline degen kóz­qarasyn ózgertip, namyssyz­dyqtan arylyp, buqaralyq iske belsene aralasar mezgil. Bul – ýaqyt talaby. Baǵlan MAQULBEKOV, Qostanaı oblystyq sotynyń tóraǵasy. QOSTANAI.