Halyq arasynda syn aıtylyp júrgenimen, ulttyq jobalar ınstıtýtynyń birqatar jaǵymdy jaǵy bar.
Birinshiden, memleket júıeli. Biraz ýaqyt buryn memlekettiń josparlaý pıramıdasy únemi jańa jáne bir-birimen baılanysty emes qujattarǵa tolyǵyp otyrdy. Olardyń maqsaty qatardaǵy azamatqa túsinikti bola bermeıtin. Prezıdent 26 qańtarda 2025 jylǵa deıin oryndalýy kerek 10 jalpyulttyq basymdyq boıynsha Jarlyqqa qol qoıdy. Bul – abstraktili maqsattar týraly emes, azamattar úshin túsinikti taqyryptar. Iаǵnı baǵdarlamalar densaýlyq saqtaý, bilim berý, qaýipsizdik, kúshti ekonomıka jáne aýmaqtyq damý týraly bolmaq.
Osylaısha, memlekettik apparatqa belgi jiberildi. Artyq pikirtalastar toqtatylyp, 10 basymdyqtyń sheginen shyqpaý keregi túsindirildi.
Endi 10 basymdyqty iske asyrý úshin 10 ulttyq joba bekitildi. Memlekettik saıasat boljanady jáne ol túsinikti bolmaq. Eń bastysy, azamattarǵa baǵyttalǵan.
Ekinshiden, Prezıdenttiń Joldaýynda aıtylǵan is-qımyldardyń ýaqyty keldi. Buryn da, álbette, memlekettik baǵdarlamalar boldy. Olar kóbine bıýrokratııalyq quralǵa aınalǵan aýqymdy qujattar, statıstıkalyq derekterdiń tıimsiz jınaǵy, meıirim tanytylǵan keıiptegi resmılengen sheshimder. Ár abzasty maǵynasyn joǵaltpaıtyndaı etip birneshe sózge deıin qysqartýǵa bolatyn edi.
Memlekettik apparat naqty saıasat baǵdarlamalardyń ózinde emes, is-sharalar josparlarynda ekenin túsindi. Onda naqty is-áreketter, jaýaptylar, merzimder jáne eń bastysy bıýdjetter kórsetilgen. Kóbinese is-sharalar josparlary memlekettik baǵdarlamanyń ózimen nashar baılanysatyn. Biraq eger sońǵysy keńinen qamtylsa, onda jospar mınıstrler kabınetinde únsiz jasalatyn.
Endi bizde shyn máninde is-sharalar jospary bar. Taldaý bólimi eshqaıda ketpedi, mınıstrlikter men agenttikterde bul jumysty jyldar boıy júrgizip kele jatqan tutas ınstıtýttar bar. Endi azamattar 2025 jylǵa deıin memleket naqty ne isteıtini týraly bilip, kóre alady.
Qarapaıym tilmen aıtqanda, ulttyq jobalardy olardyń qarapaıymdylyǵyna baılanysty kóp adamdar oqymaq. Bul degenimiz – memlekettik organdarǵa kóbirek suraq qoıý, ıaǵnı sapaly oryndaýdy talap etý. Buǵan deıin, «memlekettik baǵdarlamany kim oqydy?» degen suraqqa azamattar bylaı tursyn, tipti sheneýnikter arasynda 2-3 adam ǵana qol kóteretin.
Úshinshiden, qarastyrý men qabyldaýdyń bir mezgilde bolýyn atap ótken jón. Buryn ár memlekettik baǵdarlamanyń óz merzimi bolǵan, sol kezde tek 1 nemese 2 baǵdarlama qarastyrylǵan. Bir jaǵynan, bul olardy sapaly talqylaýǵa múmkindik berdi. Biraq ekinshi jaǵynan, memlekettik josparlaýdyń jalpy kórinisi joǵaldy. Oǵan deıin qabyldanǵan baǵdarlama azdap umytylyp úlgeretin. Eń mańyzdysy – bıýdjettik shekteýler eskerilmedi, «kim úlgerdi – sonyń» qaǵıdasy qoldanyldy.
Úkimet Strategııalyq josparlaý jáne reformalar agenttiginiń ıdeıasyn qoldady jáne barlyq ulttyq jobany bir ýaqytta qaraýdyń birneshe raýndyn ótkizdi. Bul, mysaly, keıbir jeke bıznes-jobalardy mektepter, aýrýhanalar men joldardyń qajettiligimen salystyrýǵa múmkindik berdi nemese ekonomıka ishinde óńdeý ónerkásibi, saýda, kóligi bar agroónerkásiptik keshen sııaqty salalardy eskerýge jol ashty.
Birge teńdestirilgen qujattar paıda boldy. Aýyz sý, káriz, jylý, joldar, mektepter men aýrýhanalar sııaqty adamdar ózgeristi seze alatyn salalarǵa úlken bıýdjetter bólingen. Áleýmettik blok dástúrli túrde ekonomıkalyq daıyndyqtan tómen bolsa da, mundaı formattan kóp paıda kórdi.
Jaǵdaı áldeqaıda jaqsardy. Qarapaıym mysal keltireıik, buryn siz ınternetten barlyq memlekettik baǵdarlamanyń tizimin taba almaıtynsyz. Al endi ulttyq jobalar túsinikti. Talqylaý ýaqyty keldi, onyń ishinde jaǵymsyz pikir de bolýy múmkin. Bul memlekettik apparatqa paıdaly bolady dep oılaımyn.
Qýanysh JAIYQOV,
Zertteý jáne konsaltıng
ortalyǵynyń (CRC) seriktesi