Habıba ELEBEKOVA, Qazaqstannyń eńbek sińirgen ártisi: «Elden erek jaralǵan, Shyńǵa bitken shynarym»

Búgin ónerdiń uly merekesi! Qazaqtyń tuńǵysh rejısseri, Alash kıno óneriniń atamany Sháken Aımanov dúnıe esigin ashqan kún. Qamshynyń sabyndaı qysqa ǵumyrynda «Bizdiń súıikti dáriger», «Taqııaly perishte», «Bir aýdanda», «Atamannyń aqyry», «Atameken» syndy bas-aıaǵy on tórt fılm túsirip, Aldar kóse, Isataı, Qodar, Kerim, Otello, Kassıo, Hlestakov, Tıhon, doktor Kelpak, Gramofonovtaı sheberlik shyńyna sharyqtap ketken oıly obrazdarymen qazaq kınosy men sahna ónerinde qubylys bolǵan áıgili akter, tulǵaly rejısserdiń ult rýhanııatyna sińirgen eńbegi orasan. Máskeýdiń qara jolynda nebári 56 jasynda qapyda qıylǵan qaıran ǵumyr dál osy kúni kózi tiri bolǵanda bir ǵasyrdy jasap, júzdiń kóginde shalqı júzer edi. Ǵasyr toıy toılanǵaly otyrǵan kıno kemeńgeriniń kesek tulǵasyn taǵy bir márte kóz aldymyzdan ótkizsek degen nıette ardager aktrısa Habıba Elebekova apamyzdan estelik suraı barǵan edik. Zamandas, syılas ıgi dosqa degen saǵynysh apa janarynda móp-móldir monshaq bolyp tunyp turyp, tómen syrǵydy. Jaspen birge ǵıbratty áńgimeniń de tıegi aǵytyldy. – Sháken jaratylysy bólek, minez-qulqy ózgeshe, ómirge kózqarasy basqalarǵa uqsaı bermeıtin erekshe jan edi. Syrt kózge ashý-renish degendi bilmeıtin, tek oıyn-saýyq quryp dýmandatyp júretin sal-serilerdeı kórinetin. Ras, Sháken jalǵyz júrgendi unatpaıtyn. Bylaıǵy jurt ta oǵan úıirsek keletin. Aýzynan shyqqan sózge dýyldasa kúlisip máz bolatyn. Sháken dúnıe-múlikke, aqshaǵa qyzyqqan jan emes. Bardy qanaǵat qylyp, joqqa renjimeı júre beretin. «Jomarttyń qaltasy tesik ekendigin» ómiriniń sońyna deıin dáleldep ótti. О́zinde bar bolsa, suraǵan adamynyń qolyn qaıtarǵan emes. Keıde óziniń qaryzǵa batyp júretinin qaıtersiń. Teginde, shynaıy ónerpazdardyń tabıǵaty solaı jaratylǵan-aý degen oıǵa kelesiń. – Sháken atamyzdyń erekshe esi­ńizde qalǵan qandaı aıryqsha mine­zin aıtar edińiz?  – Shákendi taný úshin myna bir ǵana oqıǵany aıtyp berý jetkilikti dep oılaımyn.  Qazaq ultynyń birtýar dańqty dombyrashysy, dáýlesker kúıshi, qazaq drama teatrynyń alǵashqy akterleriniń biri Ábiken Hasenov 1958 jyly 66-ǵa qaraǵan jasynda qaıtys boldy.  Ábikendi shyǵaryp salýǵa kóp adam jınaldy. Úkimet tarapynan kómek kerek bolǵan soń, Júsekeń men Sháken kórkemónerdi basqaryp otyrǵan bir úlken kisiniń aldyna barady. Jaı-japsardy aıtyp, kómek berýin surasa, álgi kisi Ábikenniń kim ekenin bilmeı-aq qoıypty. «Ol kim deısińder, qandaı eńbegi bar?» dep qaıtalap suraı beripti. Júsekeń ónerdi tikeleı basqaryp otyrǵan adamnyń Ábikendi bilmeı otyrǵanyna yza bolyp, ersili-qarsyly júripti de qoıypty. Al Sháken bolsa álgi kisiniń betine qarap, bir sát mysqyldaı jymıyp otyrady da: «Apyraı, á, qandaı ókinish... Osy ýaqytqa deıin «Saryjaılaý»  men «Sylqyldaqty» bir estimegen ekensiz. Onda sizge qalaı túsindirýge bolady?» dep ornynan turyp júrip ketipti. Shákenniń osyndaı da minezderi bolatyn. Kóńiline jaqpasa áńgimeni birden short qaıyratyn. – Júsipbek Elebekov pen Sháken Aımanovty aralarynan qyl ótpes jaqyn dos bolǵan desedi. Sizdiń oıyńyzsha, qazaq óneriniń eki alybyn biriktirgen ónerden bólek nendeı úndestik? – Iá, ol ras. Júsekeń Shákendi óte qatty syılady. Sháken dese shyǵarda jany bólek edi. Soǵymnyń jyly-jumsaǵyn daıyndap, úıge kelýin kútip otyratyn. Qaýyrt jumystarymen júrip, keıde uzaq ýaqyt tóbe kórsetpeı ketse, ózi arnaıy telefon soǵyp:  «Sháken-aı, qaıda júrsiń? Soǵymnyń jyly-jumsaǵy bitpeı, eskirmeı turyp jep ketseńdershi» dep shaqyratyn. Sháken kelgen kezde, kóńili sondaı kóterilip, talaı áńgimeniń tıegi aǵy­tylatyn. Sháken bizdikine kóbine joldassyz, jeke keletin. Ondaǵysy sol keshti tek qana ánge arnaýshy edi.  Kilegeı qatqan qoıý úndi shaıyn unatatyn. «Shaıyń qaınap ketpesin, buqtyryp qana berseń bolady. Aqqumanǵa sýdy azyraq quı!»  dep ózi birge júretin. Men bolsam oǵan renish bildirip: «Qoıshy, Sháken, jaǵalaspashy. О́zim de bilem ǵoı!» dep ursatynymdy qaıtersiń. Ony tyńdap jatqan Sháken joq. Babyna keltirip ishken shaıdan soń án bastalady. Án aıaqtalysymen ekeýi otyryp alyp án jaıly, óner jaıly uzaq shúıirkelesetin. Kóbinese án aıtyp, aıtylǵan týyndy tóńireginde aıtysyp, qyzý pikirtalasty da áp-sát­te týǵyzyp jibere-tuǵyn. Úıge kele sala Júsekeńniń dombyrasyn qolyna alyp, birden «Eki jırenge» basatyn: «О́mirge erte týyp asyǵa ósken, Dúnıege adam qonaq túneı kóshken. Er týyp, el qorǵaǵan ata-baba, Solardyń izi jatyr, tozańy óshken. ...Jıyrma bes-aý, qaıta aınalyp keler me eken?!.» – dep áýeletýshi edi áziz júrek. Osy ándi aıtqanda kózine muń tolyp, mańdaı ájimderi tereńdep, qatty tebirenip, erekshe kúı keshetin. Beınebir, óz ómiriniń bar tabıǵaty osy ánniń ıiriminde jatqandaı... Qaıtalap oryndaýdan jalyqpaıtyn. Ábden sharshap, sýsaǵan kóńilin ásem ánniń káýsaryna qandyrǵannan keıin ǵana áńgimege aýysatyn. Keıde men Sháken ómirin ózi obrazyn jerine jetkizip oınaǵan Aldar kóse beınesine uqsatamyn. Keıipkeri sekildi Sháken de eldiń barlyǵyna jaqsylyq jasap, ómirdiń mánin ózinshe túsinip, ǵumyryn sal-serilershe ótkizdi. Sodan keıin dál fılmniń túıinindegideı Aldar kóse keıpine endi de, japadan jalǵyz jat jerde úzilip kete bardy. Nege ekenin bilmeımin, áıteýir Shákendi oılasam Aldar kóse beınesi kóńil túkpirinde kólbeńdep turyp alady. – Alash kıno óneriniń alyp báı­teregi – Sháken Aımanovpen aq­tyq ret júzdeskenderińiz esińizde me? – Júsekeń «Almaty» sanatorııinde emdelip jatqan edi. Káýken men Shabal da sonda bolatyn. Bir kúni Sháken úıge arnaıy telefon soǵyp: –Habeke, osy demalysta Júsekeńe barasyń ba? – dep surady. – Erteń barýǵa daıyndyǵym joq. Bazarǵa baryp et alyp kelý kerek. Ony baptap pisirý jaǵy taǵy bar. Birer kúnnen soń baramyn, – dep edim: – Ne daıyndyq kerek? Baýyrsaq pisirip alsań boldy ǵoı. (Baýyrsaqty óte jaqsy kóretin). Erteń qolym bos, birge baryp qaıtsaq qaıtedi. Káýken men Shabal da sonda jatyr. Tastap ketip júrme, – dep tyqaqtaı surap, qatty tapsyrdy. Men bolsam: «Jaraıdy, ýaqyttyń yńǵaıyna qaraı kórermiz», dep ekiushty jaýap berdim. Adamnyń minezi qyzyq qoı. Eger seni bireý qadirleı tússe, áldeqandaı bolyp shalqaqtaıtynyń bar. Men de Shákenge solaı erkeleıtinmin. Biraq sonsha qadala tapsyrǵanymen, Sháken erteńinde kelmedi. Nege kele almaǵany belgili edi: «Atamannyń aqyry» fılmi túsirilip bitip, sonyń jumysymen qarbalasyp jatqan beımaza shaq bolatyn. Ile Máskeýge attanyp ketti. Al men bolsam dál sol kúni Shákenniń daýsyn eń sońǵy ret estip turǵanymdy tipti de sezbeppin.  Arada kóp ýaqyt ótpeı, 1970 jyldyń  24 jeltoqsanynda Máskeýden qaraly habar jetti.  Asyl tekti arda Sháken ómirden ótipti. Áli esimde, saǵat tańǵy altyda telefon shyldyr ete tústi. Oqys shyqqan qońyraý úni barlyǵymyzdyń uıqymyzdy shaıdaı ashty. Tutqany otaǵasy kóterdi, Sapekeń (jazýshy Saparǵalı Begalın) eken. Qysqasha amandyqtan keıin Júsekeń: – Oıbaı, ne deısiz?! – dep qo­lyn­daǵy tutqany tastap jiberdi. Sosyn «Baýyrym-aı, jampozym-aı, endi qaıttim bozdaǵym-aı...», – dep aıqaılap, zarlanyp dálizde ersili-qarsyly júre berdi. Týra bir shoq basyp alǵandaı. Balalar da úrpıisip túregeldi. Bir sumdyqtyń bolǵanyn bilip, Júsekeńniń aınalasyna jınaldyq. Ol kisiniń esi shyǵyp ketken, ne istep júrgenin ózi de bilmeıdi. Suraýǵa batylymyz jetpedi, bop-boz bolyp qýarǵan júzinen qorqyp turmyz. Álden ýaqyttan keıin: «Shákenim-aı, sen de kettiń be?» degendi estigende, tóbemnen jaı túskendeı, kózim qaraýytyp ketti... Sonda bir tańǵalǵanym, Júsekeń bul kúnderi jylaýdy qoıyp, esh­kimmen sóılespeı, jekelenip únsiz júretin boldy. Tipti, máıitti ini­si Káýken Ken­jetaevtyń úıine ákel­gende de janaryn jasqa shylamady. Eki jaǵy sýalyp, óńi qýaryp ketken. Ánsheıinde kóńili bos, jany názik, júregi jum­saq Júsekeńniń jylamaı bekinip alǵanyna, eshkimmen sóılespeı, únsiz sileıip turǵan júzine qarap, jurt ań-tań. Bálkim, kóz jasyn kórsetip, onsyz da qaıǵydan qan jutyp otyrǵan Shákenniń týys­qandaryn aıaıtyn shyǵar dep oıladym. Sodan bir ýaqytta maǵan keldi de: «Úıge baramyn, kiltti ber» dep, bireý kútip otyrǵandaı asyǵa basyp júrip ketti. Úıge kelip, arqaly tósekke shalqaıa basyn qoıǵan kúıi, baıaýlaǵan zarly únmen Toqbaıdyń «Eki jırenin» dombyrasyna qosylyp aıtyp otyrsa kerek. Kózinen parlaǵan jas omyraýyn jaýyp ketken. Tiri jandy baıqar emes. Tek án. Án qanatynyń dirili barlyq denesin birge dirildetedi. Án tolqyny tereńge batyryp bara jatqandaı. Sol tereńnen Sháken únin izdeıdi. Keshe ǵana birge júrgen arystaı inisimen, Shákenimen osylaı qoshtasyp edi sonda Júsekeń. «Meniń áke-sheshemnen, apa-qaryndasymnan, ishimnen shyqqan baladan aıyrylyp, qaıǵyrǵan kúnderim de bolǵan. Sonyń bárinen aýyr kúıretkeni – Muhań (M.Áýezov) men Shákenniń qazasy. Muhańnan aıyrylý – asqar taýyńnyń qulaǵany, aıdynyńnyń sýalǵanymen teń bolsa, Shákenniń ólimi búkil kór­kemónerdiń belin syndyryp ket­kendeı boldy. Ol qarańǵy túnde sáýlesimen jol salyp, aǵyp túsken quıryqty juldyz sııaqty erekshe jan edi ǵoı. Armanda qaldyq...», dep eńkildep turyp jylaǵan eken sol kezde janynda otyryp, osy sátke kýá bolǵan kúıeý balasy Zeınollaǵa. Sálden soń eńsesin kóterip: «Shákenniń aqyrǵy túninde qasynda bolaıyq. Uzaq saparyna aıaǵymyzdan tik turyp shyǵaryp salaıyq...», dep qaraly jıynǵa qaıta oralady. – О́nerdiń órisin oısyratyp ketken qazany halqy qalaı qabyl­dady? Arda azamatymen qazaq qa­laı qoshtasty? – Shákenmen qoshtasý Abaı atyndaǵy ulttyq opera jáne balet teatrynda ótti. Teatrdyń mańy lyqsyǵan halyq. Ilbı basyp aldy ǵımaratqa kirip, arǵy esikten shyǵyp jatyr. Dalaǵa shyqqandary tarap kete qoımaı, teatr mańynda aınalsoqtap júr. «Kóbikshashqan» kúıiniń zarly úni jıylǵan qaýymnyń qaıǵysyna ún qosyp, saı-súıekti syrqyratady. Shákenniń tabyty ekinshi qabatta, bas jaǵynda qara jolaq baılanǵan sýreti ilýli tur. Kenetten qaıtys bolǵandyqtan ba, túri ózgermegen sol qalpynda jatyr. О́ldi deýge qaıran kóńil senbeıtin sııaqty. Tabytqa qarasań júregiń ezile túsedi. Qoshtasýǵa kelgen jurt tolassyz aǵylyp jatty. Arasynda ún salyp, joqtaý aıtyp, kóz jasyna erik bergenderi qanshama. Olar Shákenniń darqandyǵyn, seriligin, elden erektigin, qazaqtyń mańdaıyna syımaı ketkendigin aıtyp jylaıdy. Daýys shyǵarmaǵandary ishteı egilip bara jatty. Muqym qazaqtyń qabyrǵasyn qaıystyryp ketken sol qaraly jıynnan keıin meniń de janym kúńirenip sala berdi.  Jalpy, búginde joqtaý aıtý joıylyp barady. Keıingi urpaqqa úlgi bolsyn, ata dástúrin, salt-joralǵylaryn bile júrsin degen nıetpen aıtyp otyrmyn. Qazirgi jastar Shákenniń túsirgen birdi-ekili kınosyn bilgenimen, onyń qandaı adam, qandaı daryn ıesi bolǵandyǵynan, azamattyq bolmysynan beıhabar. Qazaq sulýdy súırik deıdi, tulpardy júırik deıdi, tektini qyran deıdi, asyldy pyraq deıdi. Pyraq – Paıǵambarymyzdyń tulpary, tegi asyl janýar bolǵan eken. Sháken de sondaı qyran bolmysty, pyraq tekti azamat edi ǵoı, ja­ryqtyq. Shama kelgenshe, Sháke­nimniń ol qasıetiniń barlyǵyn óleńge syıdyrýǵa tyrystym. Alaıda, bul joqtaý bálenbeı jyldan beri eshkim kerek qylmaı, qaǵazda jatyp qaldy. Urpaq úlgi alsyn dep, endi sony halqyma jetkizsem deımin. Muny Shákenniń ózi qolymen qurǵan, búginde esimimen atalatyn kınostýdııanyń murajaıyna nege jarqyratyp ilip qoımasqa? Kórgen, oqyǵan jastar uly ustazyn tanı júretin edi, taǵylym ala júretin edi. Erterekte baspasóz betinen Qaz daýysty Qazybek bı baba­myzdyń qyzdarynyń joqtaýyn oqyǵan bolatynmyn. Sonda: «Oıpyrm-aı, Qazybekteı shaıyrǵa laıyqty joqtaý emes eken», dep oılap, ishteı kúmiljip qalǵanmyn. Bul joqtaý, bir jaǵynan, ulylarymyzdy ulyqtaýda ketip jatqan sondaı olqylyqtardyń ornyn toltyrsyn degen maqsatta jazylyp edi. – О́sip kele jatqan jastar, óske­leń urpaq bile júrsin. Sol joq­ta­ýy­ńyzdy óz aýzyńyzdan jazyp alsaq, apa.  – Báıgege qosar júırigim, Minsiz týǵan súırigim. О́nerli týǵan órenim, Tolyqsyp tolǵan kemeliń. Kóp jabynyń ishinen Sýyrylyp shyqqan tulparym, Padıshasyndaı aıdynnyń, Sán keltirgen suńqarym. Eńseli eren elińniń, О́rge súırep ónerin. Ýaqyt mezgil kúnderin, Serpip tastap artyńa, О́nerli elmen teńediń. Elden erek jaralǵan, Shyńǵa bitken shynarym, Altyn tuǵyr ústinde, Shegir kózdi qyranym. Asqardy sánmen sáldelep, Kógildir tartqan munarym. Qaınardaı tesip jaıylǵan, Tynbaı aqqan bulaǵym. Sýsyndap eliń sýattan, Raqat tabar quraǵym. Saltanat, sánmen jarasqan, Altyn erli pyraǵym. Sáýleńdi shashyp elińe Mazdaı janǵan shyraǵym. Kún asqan saıyn saǵynyp, Shákenim, saǵan jylarmyn... – Ǵıbratty da rııasyz áńgimeńiz úshin myń alǵys, apa. Áńgimelesken Nazerke JUMABAI, Qazaq ulttyq óner ýnıversıtetiniń ónertaný magıstranty.