«Qazaqtyń «Qara maıory» nemese halyqtyń adamyna qara kúıe juqpaıdy

«Qara maıor». Qazaqtyń «Qara maıory». Aýǵan soǵysynyń áıgili, dańqty batyry Borıs Kerimbaev týraly jazar ma edim, jazbas pa edim, eger... Endi osy «eger» degen sózimniń mánisine toqtala keteıin. Sońǵy jyldary aragidik baspasóz betterinde, keı-keıde ınternettegi keıbir saıttarda aýǵan soǵysy ardagerlerin jónsiz kemsitý, muqatý sekildi jaǵymsyz pikirler jazylyp júr. «Asa qatygezdik jasaǵany úshin «Qara maıordyń» basyna mıllıon dollar tigilgen. Bálkim, ol qara isteri úshin «Qara maıor» atanǵan da bolar...» – deıdi syrttan ton pishken áldebireý. Osyndaı da salystyrý bola ma? О́z basym Borıs Kerimbaevty jaqsy tanımyn. Búgingi tańda táýel­siz elimizdiń Qarýly Kúshteriniń qor­ǵanys mınıstriniń birinshi orynbasary, general-polkovnık Sáken Jasuzaqov jáne Shtab bastyǵynyń orynbasary, general M.Dúısekeev syndy shákirtterine ustazdyq etip, soǵysta da, beıbit ómirde de áli kúnge deıin sarbazdaryn tasta­maǵan Borıs Tókenulyn men de qat­ty qurmetteımin. Baz bireýler pende­shilikpen tómendetýge qanshama tyrysqanymen, Kerimbaevty óziniń erligimen, órligimen, eńbegimen je­ńip alǵan tarıhı ornynan eshkim de qozǵaı almaıdy! О́ıtkeni, ol – ha­lyqtyń «Qara maıory». Al halyq­tyń adamyna eshýaqytta qara kúıe juqpaıdy. Osy rette bizder, aýǵan soǵysynyń ardagerleri bir-birimizdi syılaý men qa­dir­leı bilýdi Uly Otan soǵysynyń arda­gerlerinen úırenýimiz kerek. My­saly, Qasym Qaısenovtiń Baýyrjan Mo­myshulyna, Rahymjan Qoshqarbaevqa degen mahabbatyn, qurmetin óz kózimmen kórdim. Eń áýe­li solardyń isin ónege ete­tin. Ázil­han Nurshaıyqov ta solaı jasaıtyn. Jalpy, óz basym Uly Otan soǵysynyń ardagerleriniń birazymen aralasyp-quralastym da. Sondaǵy kózim jetken bir nárse, olar, eń aldymen, ózin emes, maıdandas serik­teri týraly aıtatyn. Máselen, Ázil­han Nurshaıyqov Uly Otan soǵy­syna bastan-aıaq qatysqan maıdanger. Talaı erligi úshin qanshama or­den-medaldar alǵan. Áńgimelese qalsań eń áýeli Málik Ǵabdýllın, Baýyrjan Momyshuly, Nurken Ábdirov, Tólegen Toqtarov týraly aıtatyn. Al endi osy Ábdijámil Nurpeıisov, Tahaýı Ahtanov, Qasym Qaısenov, Sáýirbek Baqbergenov, Ábý Sársenbaev syndy Uly Otan soǵysyna qatysqan maıdangerlerdiń shyǵarmalaryn oqyńyzshy, olar­dyń bir-birine degen qurmetine, yqy­lasyna eriksiz súısinip, qaıran qala­syz. Bálkim mádenıet degenimiz de osy shyǵar. Uly Otan soǵysynyń ardagerleri qazir aramyzda biren-saran ǵana. Qııan-keski qan maıdanǵa qatysqan osylardan keıin naǵyz soǵysty kórgender kimder? Árıne, aýǵan soǵysynyń ardagerleri. Tárbıeniń ishindegi eń ottysy, ótimdisi – pa­trıottyq tárbıe. Mine, jas jetkin­shekterge patrıottyq tárbıe berýde aýǵan soǵysynyń ardagerleri Uly Otan soǵysy ardagerleriniń ornyn basa bilýi kerek. Ol úshin bizder ár­bir sózi­mizge abaı bolyp, ózgelerge óne­geli ómirdi kórsetkenimiz abzal edi. Qosh delik. Joǵarydaǵy kelti­rilgen derek «Qara maıordyń» eńbegi men erligin ózgeler turmaq, keıbir aýǵan soǵysyna qatysqandardyń ózderiniń de áli tolyq parqyna ba­ryp, baǵalaı almaı otyrǵanyn ańǵartady. Muny bir deńiz. Ekinshiden, «Qara maıor» týraly az jazylǵan joq. О́zgelerdi eseptemeı-aq qoıǵannyń ózinde, kásibı, kánigi jazýshy­lar da qa­lam tartty. Biraq jaryq kórgen dúnıelerdiń basym kópshiligi Borıs Kerim­baevtyń aýǵan soǵysyndaǵy etken eńbegi men erligin baıyptaýdan góri «Qara maıordyń basy úshin 1 mıllıon dollar tigilipti» degen daqpyrtty qaýzap ketetini de ras. «Qara maıor» týraly áskerı mamandar da jazdy. Alaıda, bulardyń kitaptary tym az taralymmen shyq­qandyqtan (bar-joǵy 500 dana) kóp­shilikke jete qoımady. Solardyń biri sońǵy oqyǵan kitabym polkovnık Amangeldi Jantasovtyń «Musylman batalony». Osynyń bárin eskere kelip, «Qara maıor» týraly óz bilgenimdi qaǵazǵa túsirýge bel baıladym. Bo­rıs Kerimbaevtyń kim ekenin bilý úshin «Aýǵan soǵysynda «Qara maıor» qandaı erlik jasady jáne bul erliktiń máni men mańyzy nede?» degen naqty saýalǵa naqty jaýap berý kerek qoı dep oılaımyn. «Qara maıordyń» eń basty erligi Bul oqıǵany aıtpas buryn eń áýeli «Ahmed shah Masýd kim?» degen saýalǵa jaýap berýimiz kerek. Aýǵanstanda shamamen 18 mıllıonnan astam halyq turady. Olar­dyń 9 mıllıony – pýshtýndar, 3,5 mıllıony – tájikter, 2 mıllıony – hazareılikter, 1,5 mıllıony – ózbekter, 0,5 mıllıony – túrik­mender. Qalǵandary – belýdjıler, sharaımaqtar, mýrıtandyqtar, qyrǵyzdar, arabtar, pýrıtandyqtar, qazaqtar, pashaılar, pamırlikter, úndilikter. Tájikter – Aýǵanstanda pýshtýndardan keıingi eń úlken halyq. Ahmed shah Masýdtyń ulty – tájik. Dini – musylman-súnnıt. Kózi tiri kezinde kúlli aýǵandyqtardyń kósemi bolǵan B.Rabbanıdyń da ulty tájik bolatyn. Ahmed shah Masýd B.Rabbanıdyń shákirti. 1953 jyly dúnıege kelgen Ahmed shah Masýd áýeli «Ábý-Hanafııa» dinı lıseıin bitiredi. Sodan keıin Kabýl ýnıversıtetiniń ınjenerlik fakýltetin támamdap shyǵady. Budan keıin saıasatpen shyndap aınalysa bastaǵan Ahmed shah Kabýldaǵy «Musylman jastary» qozǵalysyn basqardy. Sol tusta Aýǵanstandy bılep turǵan Dáýit (M.Daýd) «Mynaý memlekettik tóńkeris jasaýǵa tyrysyp júr...» dep, Ahmed shahty qýǵyndaýǵa kirisedi. Sodan Ahmed shah shetelge ketip, Egıpette, Lı­vanda, Palestınada, Latyn Ame­rıkasynda júrdi. Palestınadaǵy partızandar soǵysyna da qatysady. 1978 jyly áıgili Sáýir revolıýsııasynan keıin Ahmed shah elge, Aýǵanstanǵa oralǵan. Bilimdi, bilikti, jan-jaqty, sheshen sóıleıtin jas saıasatker az ǵana ýaqyttyń ishinde aýǵandyqtardyń shyn mánindegi kósemine aınaldy. 1980 jyldyń qańtarynda KSRO arnaıy ásker jiberip, Aýǵanstannyń bıleýshisi H.Amındi qulatyp, onyń ornyna Babrak Karmaldy otyrǵyzdy. Mine, osy kezde Ahmed shah Masýd Kabýldy tastap, óziniń týǵan ólkesi Pansherge keledi. Pansher – uzynnan uzaq sozylyp jatqan, bir sheti Pákis­tanmen shektesetin, taýly, qyratty, oıly-qyrly úlken aımaq. Kishigirim memleket syıyp ketetin óńirdi «Pansher aımaǵy», «Pansher ólkesi», «Pansher ańǵary» dep te ataıdy. Kóbinese qysqa ǵana bir sózben «Pansher» deıdi. Pansherge qalalar da, kentter de, qyshlaqtar da, óndiris oryndary da, halyq ta molynan shoǵyrlanǵan. Pansherde sonymen birge Pan­sher ózeni, Pansher shatqaly bar. Oqyrmandarymyz shatastyryp almas úshin biz tómende sóz etetin qııan-keski shaıqastar negizinen osy Pansher shatqaly úshin bolǵanyn aıta ketkendi oryndy kórdik. Pansher shatqaly – úlken strategııalyq ma­ńyzy bar núkte. Aýǵan soǵysynyń tarıhyn zerttep júrgen ǵalymdardyń pikirine sensek, 1981 jyly Ahmed shah Masýdtyń mod­jahedteriniń, ıaǵnı jaýyngerleriniń jalpy sany 100 myńǵa jýyqtaǵan. B.Karmaldyń qýyrshaq ókimetinen góri aýǵan hal­qynyń basym kópshiligi Ahmed shah Masýdty qoldaǵan. Ahmed shah­tyń kúsheıgeni sonshalyq, 1981 jyldyń aıaǵynda ol búkil Aýǵanstan terrıtorııasynyń úshten bir bóligine baqylaý jasady. Úshten birine! KSRO eriksiz endi Ahmed shahpen sanasýǵa májbúr boldy. Kabýl men Pansherdiń arasy – 80 kılometr. Shahtyń modjahedteri Kabýlǵa bara jatqan keńes áskerleri men avtokolonnalardy atqylap maza bermeıtin. Olar Keńes armııasymen de, Babrak Karmal basqarǵan aýǵan ókimetiniń áskerimen de qa­tar soǵysady. Azyq-túlik tıelgen kólik­terdi Kabýlǵa jetkizý Keńes Odaǵy tarapyna úlken kúshke aınalady. Sodan... Sodan KSRO Qorǵanys mınıstri, Keńes Odaǵynyń marshaly S.Sokolov bastaǵan áskerı qolbasshylar Pansherge shuǵyl shab­ýyl jasaý kerek dep sheshedi. Olardyń mundaǵy maqsaty – Ahmed shah Masýdtyń ózi men áskerlerin túgel joıyp jiberý emes, árıne. Búkil aýǵan halqy qoldaıtyn tulǵany túp-tamyrymen joıyp jibere almaıtynyn bas qolbasshylyq ta bilip otyr ǵoı. Bulardyń maqsaty – Ahmed shahty álsiretý arqyly ony kelissóz jasaýǵa májbúrleý. Sonymen Keńes áskerleri 1981 jyldyń mamyr aıynda Pansherge shabýyl bastady. Operasııaǵa 36 batalon jumyldyrylady. Bul batal­ondardyń 20-sy – keńestiki bolsa, 16-sy – B.Karmal bıleıtin aýǵan ókimetiniki edi. Budan basqa shabýylǵa tek Keńes tarapynan 104 tikushaq, 26 áskerı ushaq, 165 mınomet, 250 BTR jáne ózge de qarý-jaraq túrleri men qosymsha kúshter qatysady. Bir aptaǵa sozylǵan qııan-kes­ki shaıqasta eki jaq ta úlken shyǵynǵa ushy­rady. Al óz shebin jeti kún ustaǵan Ahmed shah aqyrynda Pansherdi tastap shyqty. Endi Keńes áskerine qaıtken kún­de de Pansherdi ustap turý kerek edi. Ahmed shah sonda ǵana kelissózge kelýi múmkin. Eń áýeli Babrak Karmaldyń joǵaryda aıtylǵan 16 batalonyna Pansherde qalyp, shatqaldy qorǵap turý tapsyrylady. Alaıda, Babrak Karmal KSRO-nyń qolbasshylaryna «Bizge ázirge Pansher kerek emes, bizdiń aldymyzda Pansherden de mańyzdy mindetter tur...» dep, aýǵan áskerin túgel Kabýlǵa alyp ketedi. Ne isteý kerek? Sol tusta keńes barlaýshylary mynadaı málimet alyp keledi: Ahmed shah Masýd óziniń áskerlerin shoǵyrlandyryp, toptas­tyryp, qaıta jasaqtap, Pansherdi qaıtaryp alýǵa qyzý kirisip jatyr eken. О́zi­niń jasyryn shtabyna dalalyq komandırlerin túgel jınap: «1 aı­dyń ishinde Pansherdi qaıtaryp alamyn!» dep, quran ustap ant beripti. Ahmed shah – ýádeniń adamy. Aıtty ma bitti, ony oryndaıdy! Endi ne isteý kerek? «Tym bolmaǵanda Pansherdi 1 aı ustap turý kerek!» dep sheshken KSRO-nyń áskerı qolbasshylary shatqalǵa eń tańdaýly, eń irikti, eń erjúrek batalondardy qaldyrý qa­jet dep sheshedi. Sol batalonnyń biri – «Qara maıordyń» batalony bolatyn. *** Aýǵan soǵysy týraly shyǵar­malardyń ishindegi eń bir táýiri – general Aleksandr Lıahovskııdiń «Tragedııa ı doblest Afgana» atty kitaby (Máskeý, 1995 jyl). Munyń oqylymdy bolatyn sebebi, kitapta aýǵan soǵysynyń shyndyǵy jerine jetkize aıtylǵan. Qan maıdannyń aýyrtpalyǵyn óz kózimen kórgen A.Lıahovskıı bylaı dep jazady: «Pansherde ne kóp, taý kóp. Taýda ne kóp, úńgir men qýystar kóp. Ahmed shahtyń jaýyngerleri taýdaǵy úń­gir­lerdi bekiniske aınaldyryp, yń­ǵaıly qýystardy oq atatyn orynǵa laıyqtap alǵan. Mańdaıy ashyq, eki búıiri men arqasyn taýdyń meńireý tastary qorshaǵan mundaı qýystar – atýǵa da, qorǵanýǵa da óte yńǵaıly. 3-4 myń metr bıiktikte, tipti budan da joǵarydaǵy qııa men betkeılerge ornalasqan jaýdyń osyndaı oq atatyn oshaqtaryn talqandamaıynsha, ózge tirliktiń bári – bos tirlik, bos áreket, bosqa ýaqyt ótkizý. О́ıt­keni, óte yńǵaıly orynǵa ornalasyp alǵan modjahedter keńes áskerlerin qııa bastyrmaıdy. Qylt etkenin qaǵyp túsedi. Sondyqtan da jaýyngerleriniń aldyna eń aldymen osyndaı bıikterge ornalasqan bekinisterdi talqandaý mindeti qoıyldy. Ásirese, belgilengen núk­teni alýda keńes áskeriniń Aýǵan­standaǵy shekteýli kontıngenti quramynda aıryqsha tapsyrmalar úshin jasaqtalǵan 177-shi otrıad erekshe kózge tústi. Bul jankeshti otrıadtyń jaýyngerleri jaýdyń asa kúrdeli, kirýi qıyn, shyǵýy odan da shym-shytyryq bekinisteri men oq atatyn qýystaryn birinen keıin birin alyp jatty...». General A.Lıahovskııdiń «Keńes ásk­eri­niń Aýǵanstandaǵy shekteýli kontıngenti quramynda aıryqsha tapsyrmalar úshin jasaqtalǵan 177-shi otrıady» degeni qaı otrıad? Kimniń otrıady? Bul – «Qara maıordyń» batalony bolatyn. Bıiktegi bekinister men atys uıalaryn basyp alýdyń qıyndyǵy jóninde «Qara maıordyń» ózi de «Kapchagaıskıı batalon» atty kita­bynda jazady. Endi osy kitaptan bir úzindi keltire ketelik: «Pansher úshin bolǵan keskilesken shaıqasta bizge jaýdyń 4500 metr bıiktikte ornalasqan atys uıasyn alý tapsyryldy. Ury tis sııaqty soıdıyp shyǵyp turǵan jaqpar tastyń arasyndaǵy atys uıasyn «Zýb» dep atadyq. «Urysta turys joq», kapıtan Bekboevtyń 3-shi rotasy, H.Orazalıev basqaratyn AGS-17, starshına Aleksandr Býbensovtyń ınjenerlik-saperlyq rotasy meniń buıryǵymmen «Zýbqa» tike shabýyl­dy bastap ta ketti. Bárin aıtyp ne qylaıyn, tańǵy saǵat 4-te bastalǵan shabýylymyz kelesi kúni keshki 9-ǵa deıin ulasty. Saǵat 9-da atys uıasy tolyq bizdiń qolymyzǵa kóshti. Mundaıda qaıdan shyǵyn bolmasyn?! Aǵa leıtenant R.Meredýrdyev jaralandy, onymen birge eki barlaýshymyz da jaraqat alyp qaldy. H.Orazalıevke de oq tıdi, erteńine Tashkentte arnaýly gos­pıtalǵa jet­kizilgen kezde qaıtys boldy...». «Qara maıor» kelesi bir bıiktegi qıyn bekinisti alǵan kezde «7 birdeı jaýyngeriniń oqqa ushqanyn» jazady. Qalaı oqqa ush­paıdy, Ahmed shahtyń modjahedteri jer jaǵdaıyn bes saýsaǵyndaı biledi. Jáne olar bıikten bulardy jaqsy ári jan-jaqty baqylap otyrady... Aıryqsha erlik kórsetken «Qara maıor­dyń» batalonyn Pansherdi ustap turý­ǵa (tym quryǵanda 1 aı ustap turýǵa!) qaldyrady. Mundaǵy urys qımylyn bas­qarǵan 40-shy armııanyń shtab bastyǵy, general N.G.Ter-Grıgorıanstyń ózi «Qara maıorǵa» telefonmen habarlaıdy. «Eń áýeli quttyqtap qoıaıyn, sizge podpolkovnık sheni berildi» deıdi ol. Keıbir  derekterde Pansherdi ustap turýǵa 8 batalon, al endi keıbir derekte 9 batalon qaldyryldy deıdi. Osy batalondardyń ishinen taǵy da «Qara maıordyń» batalony ózge batalondarǵa qaraǵanda aıryqsha kózge túsedi. Jankeshtiligimen, ep­tiligimen, erjúrektigimen, áskerı she­berligimen, tapqyrlyǵymen, ut­qyr­­lyǵymen, manevr jasaı alǵysh­tyǵymen! Sonymen ne kerek, áıgili shatqaldy ustap turýǵa qaldyrylǵan batolondar Pansherdi 1 aı emes, 2 aıǵa jýyq bermeı turady ǵoı. Al osy eki aıǵa jýyq ýaqytta «Qara maıor» da, onyń batalony da qylyshtyń júzinde júrdi. Aýǵanstandaǵy soǵys jyldary «Qara maıor» óziniń 40-tan astam sarbazy men 4 ofıserinen aıyrylsa, solardyń basym kópshiligi Pansherde kóz jumǵan edi. Ahmed shah Masýdtyń «Qara maıor­dyń» basyna 1 mıllıon afganıdy tigip júrgeni de – osy kez. 1 mıl­lıon dollar emes, 1 mıllıon afganı tigilgenin biz keıinirek anyqtadyq. 1 mıllıon afganı da az aqsha emes, árıne. Ahmed shah Masýd 1 mıllıon afganıdy qalaı tikpeıdi?! «Qara maıordyń» batalony bulardyń aldyn orap, tutqıyldan shyǵynǵa ushyratyp, sonan keıin ornyn sıpatyp ketip otyrsa?! Bıiktegi bekinister men atys uıalaryn ıemdenip, ólispeı berispeı tistesip, Ahmed shahtyń áskerı josparyn byt-shyt qylyp buzyp, modjahedterdi bas kótertpeı atqylap, olardy udaıy sheginýge májbúr etip otyrsa?! Ahmed shah Masýd – aýǵan hal­qynyń kósemi ǵana emes, sonymen birge áskerı isti, áskerı taktıka men strategııany óte je­tik bile­tin tájirıbeli ári iri qolbasshy. Onyń asa daryndy qolbasshy ekenin sheteldik mamandar da bir aýyzdan moıyndaıdy. Ahmed shahtyń Pan­sherdi ustap turýǵa tyrysqan ózge batalondardyń komandırlerine emes, dál «Qara maıordyń» basy úshin aqsha tigýinde úlken mán jatyr. Pansherdegi urys qımylyn bastan-aıaq ózi baqylap otyrǵan Shah eń myq­ty qarsylas, eń myqty jaý, eń aılaly da zııandy dushpan «Qa­ra maıor» ekenin bilgennen keıin «Myna qa­ra páleniń, «Qara maıordyń» qaıtken kún­de de kózin joıý kerek!» dep úlken aqsha tikken. Shatqaldaǵy ańdysqan, arbasqan, keski­lesken urys 2 aıǵa jýyq ýaqytqa sozyldy. Eger teketires onan ári sozyla berse óziniń jaǵdaıy nasharlaıtynyn sezingen Ahmed shah Masýd kelisimge júginýge májbúr bolady. Ol 1982 jyldyń shilde aıynda keńes áskeriniń basshylyǵymen kelissóz júrgizedi. Eki tarapty kelissózdi ázirleý prosesine «Qara maıor» da qa­tysady. Biraz yrǵasqannan keıin eki jaq ta bátýaǵa keledi. Bul kelisim boıynsha Ahmed shah Masýd 1984 jyldyń 21 sáýirine deıin Pansherdegi keńes áskeri men aýǵan áskeri (B.Karmal ókimetiniń áskeri) garnızondaryna qarsy soǵys qımyldaryn júrgizbeýge, ózi baqy­laıtyn terrıtorııada oq atpaýǵa ýáde etedi. Árıne, Shah ta bizdiń keńestik generaldarǵa aýyr-aýyr sharttar qoıdy. Máselen, sonyń biri mynadaı: keńes ókimetiniń ókilderi Ahmed shah baqylaıtyn terrıtorııada jergilikti bıliktiń isine qol suqpaýǵa tıis. Keńes jaǵy sharttardy qabyldaýǵa kóndi. «Obaly ne kerek, keıbir kezdeısoq birdi-ekili túsinispeýshilikterdi esepke almaǵanda, tutastaı alǵanda Ahmed shah Masýd ýádesinde turdy. Ol kelissózde kór­setilgen 1984 jyldyń 21 sáýirine deıin Pansherdegi keńes áskeri men aýǵan áskerleriniń garnızondaryn atqylaǵan joq, olarǵa qarsy urys qımyldaryn júrgizgen joq» – deıdi general A.Lıahovskııdiń «Tragedııa ı doblest Afgana» kitabynda. Meniń óz ólshemim boıyn­sha, «Qara maıordyń» Aýǵan soǵy­syndaǵy eń bas­ty erligi de – osy! Ahmed shah Masýdty kelissózge júgindirý, júginýge májbúr etý. Eger «Qara maıor» men osy «Qara maıor» sekildi jankeshtiler bolmasa, Ahmed shah Masýd kelissózge keler me edi? Árıne, jolamas ta edi. Kelissózdiń arqasynda Ahmed shah Masýdtyń modjahedteri 1982 jyldyń shildesinen bastap 1984 jyldyń 21 sáýirine deıin Pansherdegi keńes áskerin atqylaǵan joq. Olarǵa qarsy urys qımyldaryn júrgizgen joq. Demek, qanshama adamnyń ómiri saqtalyp qaldy deseńizshi! 1982 jyldyń shildesinen bastap 1984 jyldyń 21 sáýirine deıin KSRO-ǵa (onyń ishinde, árıne, Qazaqstanǵa da!) aman-esen oralǵan árbir jaýynger «Qara maıorǵa» qaryzdar sekildenip kórinedi de turady, maǵan. Endi derekke júginelikshi. Aýǵan soǵysynda qurban bolǵan qazaqstan­dyqtardyń ár jylǵa shaqqandaǵy adam shyǵyny shamamen mynadaı eken: 1982 jyly – 172 adam. 1983 – 74 adam. 1984 jyly – 108 adam... Kórdińiz be, Ahmed shah Masýdpen kelissóz jasalǵannan keıin adam shyǵyny da báseńdegen. 1982 jyly Aýǵanstanda 172 qazaqstandyq qaza bolsa, 1983 jyly bul azaly kór­setkish 2,3 esege kemigen. 1984 jyldyń 21 sáýirinen ke­ıin jáne odan keıingi jyldarda Ahmed shah Masýd pen Keńes áskeri basshylyǵynyń arasy qaıta ýshyqty. Ashýǵa mingen Shah ne istedi? Keńes soldattaryn qynadaı qyrdy... Biz joǵaryda «Ahmed shah Masýd «Qara maıordyń» basyna 1 mıllıon dollar emes, 1 mıllıon afganı tigipti» degen edik. Endi osy jóninde aıta ketelik. *** 32 jyldan keıin, 2011 jyly Aýǵan­stanǵa qaıta jolym tústi. Meniń Aýǵanstandaǵy azapty jyl­da­rym týraly derekti fılm túsirilip jatyr edi. Bul fılmdi, árıne, О́zbekstanda, ne bolmasa Túrki­menstanda da túsirý qıyn emes. Biraq, derek kózinsiz derekti fılmdi qalaı shyǵarasyń?! Sodan fılmniń rejısseri Tilegen Ahmetov, operatory Nurlan Baıanov jáne men, úsheý bolyp Aýǵanstanǵa baryp qaıtýǵa bel býdyq. Kabýl áýejaıyna qonǵannan keıin tike elshilikke tarttyq. Qazaqstannyń Aýǵanstandaǵy elshisi, general-maıor О́mirtaı Bitimov aǵamyz, sondaı-aq, elshiliktegi Senbi Satymov, Baı­jan Hamzın, Rústem Tumanov sekil­di baýyrlarymyz jaqsy qarsy aldy. Elshilik qyzmetkerleriniń tikeleı nusqaýymen, solardyń jol kórsetýimen Aýǵanstandy aralaýǵa kiristik. Biraz jerdi sharladyq. Sonyń ishinde Pansherge de jolymyz tústi. Jolbasshymyz – polkovnık Ýahıddın Pansherıdiń ózi. Nege men bul jerde «Pansherıdiń ózi» dep otyrmyn? Endi sonyń syryn aıtaıyn. Aýǵan halqy Ahmed shah Masýd­ty ózde­riniń kósemi dep tanıdy. Tirisinde de kósem dep tanydy, ólgen­nen keıin de Ahmed shah Masýdty kósem dep qadirlep, onyń esimin erekshe qurmetteıdi. Masýd – Ahmed shahqa halyqtyń bergen aty. Bul – «baqytty» degen sóz. Keńirek aıtsaq, «ózi de baqytqa jetedi, bizdi de baqytqa jetkizedi» degen sóz. Aýǵan halqynyń táýelsizdigi, erkindigi úshin kúresken jáne osy jolda ómirin qıǵan Ahmed shah Masýd kóziniń tirisinde Pansher ólkesine eshkimdi kirgizbedi: keńes áskerin de, NATO-nyń áskerin de, AQSh-tyń áskerin de, tálipterdi de. Áli de solaı eken. Ahmed shah Masýdtyń saıası izba­sarlary, shákirtteri, halqy qazir de Pansherge eshkimdi kirgizbeıdi eken. Tek qana shartpen, kelisim boıynsha kiredi. О́ıtkeni, senbeıdi. Ýahıddın Pansherı – Ahmed shah Ma­sýdtyń eń senimdi adamynyń biri, ıaǵnı onyń sharýashylyq jónindegi orynbasary bolǵan. Jaýyngerlerdi azyq-túlikpen, qarý-jaraqpen, kıim-keshekpen qamtamasyz etý Ýahıddın Pansherıge júktelgen. Kezinde Ýahıd­dın tutqynǵa túsken kezde Ahmed shah Masýd muny tálipterdiń 6 birdeı komandırine aıyrbastap alǵan. Komandır bolǵanda da, jaı komandır emes, iri-iri komandırler. Ýahıddın Pansherıdiń kim bolǵanyn, Ahmed shah Masýdqa qadiri qalaı júrgenin osy bir derektiń ózinen de baıqaýǵa bolatyn sekildi. Pansherdi biraz aralap, tıisti jerlerde bolǵannan keıin, qaıtar kezde Ýahıddın Pansherı Rýha ózeniniń jaǵasyndaǵy shaıhanaǵa shaǵyn dastarqan uıymdastyrdy. Rýha ózeni patsha-balyqqa (forel) baı.Forel qýyrtyp, shaı berdi. – Kezinde bir-birimizge qarý kezenip, birimizdi-birimiz avtomattyń qaraýylynda ustaǵan senimen búgin dámdes bolamyz dep kim oılaǵan?! – dedi Ý.Pansherı maǵan qarap, – Alla­nyń qudiretinde shek joq eken... Qazir KSRO kelmeske ketti. Qazaqstan – óz ustanymy, óz maqsat-múddesi bar táýelsiz el. Dinimiz bir. Demek, bir-birimizge bóten emespiz. Men seni dos esebinde qabyldap otyrmyn, – dedi. Aýǵanstanǵa sapar aldynda Borıs Tókenuly maǵan: –  «Baha, zapomnı moı slova, eslı hochesh ostatsıa v jıvyh, ne vzdýmaı govorıt, chto ty byl v Afgane», – dep eskertken bolatyn. Ýahıddınniń maǵan degen tazalyǵyn tarazylaǵanda meni Aýǵanstanda bolǵanymdy bildirt­peýge jannan góri, ar tazalyǵy jibermedi. Bolmasa qujat boıynsha men «Qazaqfılmniń» akteri retinde barǵanmyn. Ý.Pansherı baqýat turady eken. «Jeke qarjyma pansherlikterge elektrostansııa salyp berdim» dedi. Osy kezde qaljyńdap: – Baıaǵy «Qara maıordyń» basy úshin tigilgen 1 mıllıon dollardy qaıda jumsa­dyńyzdar? – dedim. Ýahıddın Pansherı aqyryn jymıyp kúldi. Kúle otyryp: – Shyn máninde, «Qara maıordyń» basy úshin 1 mıllıon dollar emes, 1 mıllıon afganı tigilgen bolatyn, – dedi. Afganı – aýǵan aqshasy. Árıne, quny dollardan arzandaý. Biraq, jańa aıtqany­myzdaı bul da az aqsha emes. Ý.Pansherı «Qara maıordyń» atyn da, zatyn da jaqsy biledi. Ý.Pansherı turmaq, Ahmed shah Masýdtyń ózi kezinde «Myna qara páleden, «Qara maıordan» qalaı quty­lamyz?» degen ǵoı. Aýzy dýaly Ahmed shah Masýdtyń sózinen keıin maıdandas aǵamyz Borıs Kerimbaev kúlli Aýǵanstanǵa, qala berdi búkil Keńes Odaǵyna «Qara maıor» atanyp ketken edi. «Aýǵanstanǵa alǵash kirgende «Qara maıor» óziniń batalonymen Maımene qalasynda boldy. Bul óńirdegi dushmandardyń basshysy Maýlana Qara eken. Sodan soldattar ázildep «Senderdiń Maýlana Qaralaryńa endi bizdiń «Qara maıor» qarsy turady» degen kórinedi. Sodan Borıs Kerimbaev «Qara maıor» atanyp ketti» deıtinder de bar. Biraq óz basym buǵan onsha senińkiremeımin. Keńes barlaýshylary «Ahmed shah Masýd «Myna qara pále, qara maıor qaıdan shyqty? Kózin joıý kerek!» depti» degen málimetti Keńes áskerleriniń arasyna keńinen taratyp jiberdi de, «Qara maıordyń» laqap aty osydan keıin aýyzdan-aýyzǵa kóship, qalyptasyp ketti. Sóz arasynda aıta ketken de jón shyǵar, «Qara maıordyń» batalonyn Aýǵanstanda «Musylman batalon» dep atady. Bul – sóz joq, shartty ataý. Kerimbaevtyń batalonynda qazaq, qyrǵyz, túrkimen, tájik, ózbek jigitteri kóp boldy. «Musylman batalon» da osydan shyqty. Aýǵan halqy – jaýynger halyq jáne shyn jaýynger ekenińdi tanyta, moıyndata bilseń, jaý bolsań da seni syılaıdy, qadirleıdi. Jalpy, «Qara maıordy» aýǵannyń áskerı ortasy belgili bir dárejede bıik baǵalaıdy. Árıne, onyń sebebi bireý-aq. Bular «Qara maıordy» qazaq bolǵany úshin, ne bolmasa «musylman balasy ǵoı...» dep ish tartpaıdy. Olar «Qara maıordy» óz isiniń bilgiri, óz isiniń sheberi dep tanıdy. Soǵys ónerin jetik meńgergen, áskerı amal-tásilderdi oraıymen ári utymdy túrde qoldana biletin batalon ko­man­dıriniń, ıaǵnı «Qara maıordyń» atyn umytpaıtyny da sodan. – Keıde salystyrý jasaımyn, – dedi Ý.Pansherı shaı ústinde Rýha ózenine oılana qarap otyryp, – Keńes áskeriniń jaýyzdyǵy tálipterdiń jaýyzdyǵynyń janynda jip ese almaı qaldy. Tálipter pansherlik áıelderge «О́ziń aıt, oń kózińdi oıaıyn ba, joq sol kózińdi oıyp alaıyn ba?» degen ǵoı. Baıǵus áıelder qarsylyq bildirse, eki kózin birdeı oıyp alǵan. Tálipterdiń jaýyzdyǵyn biletin áıelder olar álgi suraqty qoıǵan kezde, amal joq, «oń kózimdi oıyp al» ne bolmasa «sol kózimdi oıyp al» deýge kóshedi. Áıtpese, eki kózden birdeı aıyrylady... Qaısybirin aıtaıyn, myna Rýha ózeni talaı ret qan bolyp aqty ǵoı... Kezinde maıdannyń eki basynda ań­dysyp, shabysqan jigittiń búgingi áńgimelerinen keıin halyqty qaıǵy men qasiretke bóktirgen sum soǵystyń áli kúnge deıin toqtamaı kele jatqandyǵyn ishteı oılap, otyryp qaldym. Baqytbek SMAǴUL, Parlament Májilisiniń depýtaty, Aýǵan soǵysy ardagerleri uıymdarynyń «Qazaqstan ardagerleri» qaýymdastyǵynyń tóraǵasy. _________________________ AINALǴAN ATY AŃYZǴA Bárin de kórgen azaptyń, Keler dep alda ǵajap kún. Aınalǵan aty ańyzǵa, Qara maıory qazaqtyń.   Jasyryp ishke nalasyn, Úndemeı ketip barasyń. Túsińde kúnde kóresiń, Aýǵannyń qandy dalasyn.   О́ksik bar, muń bar basyńda, Uqsaısyń keıde jasynǵa. Izderiń jatyr áli kún, Pansherdiń taý men tasynda.   Áskerı shen men mandattar, Lapyldap janyp qaldy ottar... Sozady qolyn qınalyp, О́le almaı jatqan soldattar.   О́tkendi oılap qamyǵyp, Oılardan bir sát arylyp. Turasyń atyp ornyńnan, Janartaý qusap jarylyp.   Kelse de elge azat kún, Kelse de elge ǵajap kún, Otanyn qorǵap júr áli, Qara maıory qazaqtyń.