Qandastar kóshi qaıtse qarqyn alady?

«Jahandaný zamanynda aıdaı álem alaqandaǵydaı bolyp qaldy. Talapty ul-qyz­da­ry­myzdyń jer júzindegi kez kelgen elge baryp, bilim alýy qalypty úrdiske aınaldy. Sonda qalyp, qyzmet istep júrgender de az emes. Osy oraıda el ishinde jas­tar shetelge ketip jatyr degen alańdaýshylyq bar. Men jastarymyz bilimin jetildirip, báribir elge oralady nemese shetelde júrip-aq Qazaqstannyń múddesin qorǵaıdy dep senemin», degen edi Memleket basshysy.

Syrtqy kóshi-qon máselesin depýtattar nazardan tys qal­dyr­ǵan emes. Mysaly, senator Aıgúl Qapbarova depýtattyq saýal­darynyń birinde Qazaqstannan she­telge turaqty turýǵa kete­tin­derdiń 43,8 paıyzyn 15 pen 34 jasqa deıingi jastar quraıtynyn habarlaǵan-dy.

Bıylǵy sáýirde Májilistiń jalpy otyrysynda depýtat Alek­sandr Mılıýtın Qazaq­stannan ketip jatqan joǵary bi­lim­di mamandar máselesine toq­taldy.

Onyń aıtýynsha, shetelge ket­ken­derdiń arasynda elge oralatyndary sırek. «Eger bir jyl buryn emı­grant­tar­dyń jalpy statıstıkasynda joǵary bilikti mamandardyń úlesi 50,6 paıyzdy qurasa, 2020 jyly pandemııa men qozǵalys shekteýlerine qaramastan, bul kórsetkish 54,3 paıyz­ǵa jetti. Bul rette Qazaqstannan 2019 jyl­ǵa qaraǵanda úsh ese kóp medısı­na qyzmetkeri, 4 ese kóp pedagog, 5 ese kóp tehnıkalyq maman ketti. Son­daı-aq aýqymy jaǵynan qazir elden jastardyń ketýi kóbeıdi», dedi A.Mılıýtın.

Ulttyq statıstıka bıýrosynyń (Bu­­rynǵy Statıstıka komıteti) derek­te­­rine qaraǵanda, 2020 jyly Qazaq­stan­­nyń 29 myń azamaty shetel asqan. Má­limetke kóz júgirtsek, koronavırýs pandemııasynyń syrtqy kóshi-qonǵa áser etkeni anyq baıqalady. Máselen, 2019 jyly elden ketkender sany 45 myńǵa jetken. Al odan bir jyl buryn 41 myń adam baqytyn izdep jyraqqa baǵyt aldy.

Osy oraıda aıta keterligi, 2012 jylǵa deıin «toǵyzynshy terrıto­rııa­ǵa» kelgender sany elden ketken­der­den artyq bolatyn. Sodan keıin syrtqy kóshi-qonnyń aıyrmasy keri kete bastady. Mysaly, 2013 jyly kel­genderden ketkender 279-ǵa artyq bolsa, byltyr bul kórsetkish 17 myń­nan asty.

Ras, munyń bári alańdatatyn derekter. Osyndaıda «Arqa jaıly bolsa, arqar aýyp nesi bar?» degen sóz oıǵa oralady. Biraq Ulttyq statıstıka bıý­ro­­synyń málimetterine tereńirek úńil­sek, taıaqtyń eki ushy bar ekeni taǵy da eske túsedi.

Birinshi másele, jyraqqa ketken­der­diń basym bóligi, ıaǵnı 25 747 adam TMD elderine qonys aýdarǵan. Sonyń ishinde kórshiles Reseıge taban tire­genderdiń qarasy mol. Byltyr olar­dyń sany 25 126-ǵa jetken. Al alys she­telge qonys aýdarǵan 3 341 adamnyń ba­sym bóligi Germanııany tańdaǵan (2 249).

Syrtqy mıgrasııanyń etnostyq quramyna nazar aýdarsaq, kópshiligi tarıhı otanyna oralyp jatqany ańǵarylady. Máselen, byltyr shetel asqandardyń 20 myńy orys etnostyq tobynyń ókil­de­ri. Olar túgelge jýyq TMD elderin tańdaǵan. Sondaı-aq ata­jur­tyna ketken ne­mister (2 480) men ýkraındardyń (2 094) qarasy qalyń.

Árıne, basqa etnostar da Qazaqstan azamaty ekeni sózsiz. Barshasynyń qu­qy­ǵy qorǵalyp, teń dárejede jaǵdaı ja­salýy tıis. Biraq elimizde ónip-ósip, óz otanyma oralamyn degen adamnyń aıaǵyn tusap ustaı almaıtynymyz taǵy belgili. Olardyń bul tańdaýyna qur­met­pen qaraýymyz kerek.

Aıtpaqshy, 2019 jyly Májiliste ót­ken Úkimet saǵatynda da osy másele kó­te­rilgen bolatyn. Sol kezdegi Qoǵam­dyq damý mınıstri Darhan Kále­ta­ev jas mamandardyń shetelderge ketip jat­qa­nyna alańdaýdyń reti joq eke­nine toq­tal­dy.

«Mamandardyń ketýi – álemdik tendensııa. Muny Qazaqstan ǵana bastan ótkerip jatqan joq... Eger shetelge ketip jatqandardyń ulttyq qu­ra­myna qarasaq, olardyń basym bóli­gi basqa etnos ókilderi. Jalpy al­ǵanda bul tabıǵı nárse. Adamdar shyq­qan jerin, túp-tamyryn izdeıdi. Bul qa­lyp­ty jaǵdaı. Sondyqtan budan tragedııa jasaýdyń qajeti joq», degen edi D.Káletaev.

Osy oraıda, Memleket basshysy Qasym-Jomart Toqaevtyń «Egemen Qazaq­stan» gazetinde jarııalanǵan «Táýel­sizdik bárinen qymbat» atty maqa­­lasynda aıtylǵan oıǵa júginýdiń reti kelip tur. «Jyraqta júrgen jas­ta­rymyzdan aıyrylyp qalamyz dep ýa­ıym­­daýdyń jóni joq. Bizdiń min­de­timiz – olardyń boıyna memle­ket­shildik rýhyn sińirip, qaı jerde júrse de týǵan eldiń ıgiligine qyz­met etýge jumyldyrý. Mysaly, álem­niń eń da­my­ǵan elderinde óz kásip­terin bas­ta­ǵan jáne alpaýyt kom­pa­nııa­lar­da jumys istep júrgen azamat­ta­ry­myz­dyń osyndaǵy zamandas­ta­ry­men baılanysyn nyǵaıtyp, tálim­ger­lik etýine jaǵdaı jasaýymyz kerek».

Ekinshi másele, syrtqy kóshi-qon aıyrmashylyǵynyń keri ketýine shetel asqandardyń kúrt kóbeıýi emes, alys­tan atajurt ańsap kelgen qan­das­tardyń azaıýy áser etip otyr. By­l­tyr shetelge 1 309 qazaq arman qýyp attansa, atajurtty ańsap kelgender sany 5 529-ǵa jetken. О́kinishtisi, keıingi jyldary qan­dastarymyzdyń elge kelýi báseń­dep qaldy. Salystyryp qarasaq, 2010 jyly 29 myń adam atajurtyna oralǵan edi.

Tuńǵysh Prezıdent – Elbasy Nursultan Nazarbaevtyń tikeleı ara­lasýymen júzege asqan uly kósh bas­tal­ǵaly elimizge 1 mln-nan astam qan­dasymyz keldi. Alaıda sońǵy jy­l­dary kóshi-qon tym baıaýlap, kedergi kóbeıip tur. 1993-2021 jyldar aralyǵyndaǵy bólingen kvota kestesine qarasaq, onyń sany 100 esedeı azaıyp ketken. 1993 jyly endi el bolyp, esimizdi jıyp, etegimizdi jaýyp jatqanda 60 myńdaı (10 myń otbasy), 2009 jyly 100 myńnan asa adam (20 myń otbasy) qabyldaǵan Qazaqstan el Táýelsizdiginiń 30 jyldyǵynda 1 426 adamǵa ǵana kvota bóldi.

Qandastar kóshiniń báseńdep qal­ǵa­­nyna alańdap júrgenderdiń biri – senator Murat Baqtııaruly. Byl­tyr kóshi-qon týraly zań qabyldanǵany belgili. Osy qujatty jo­ǵarǵy palatada talqylaý ke­zin­de depýtat birqatar málimettiń ushyn shyǵardy. Murat Baqtııaruly kel­tir­gen derekterge súıensek, shetelderde 7 mln qazaq turady eken. Bul Qazaqstanda turyp jatqan 18,5 mln ha­lyq­tyń 38 paıyzyn quraıdy. «De­mog­ra­fııalyq aspektide úlken áleýet bolatyn osy resýrstardy durys paıdalanyp jatyrmyz ba?! О́kinishke qaraı, joq dep oılaımyn. Ol úshin Qazaqstan Úkimeti kóshi-qon jóninde búgingi zaman talabyna saı jańa qujat daıyndap, soǵan oraı naqty is-sharalardy qolǵa alýy tıis.

Syrt jerlerdegi san mıllıon aǵa­ıyndarymyzdyń atamekenge túp­ki­likti kelemin degen ystyq yqy­la­syn sýytyp almaı, saǵynyshy men súıis­pen­shi­ligine syzat túsirmeı, qazaq kó­shin qaıta jańǵyrtýymyz kerek. О́ıtkeni Qazaqstan – shettegi qan­das­ta­ry­myz­dyń jalǵyz rýhanı Otany.

Elbasy Nursultan Ábishuly Nazar­baev­tyń 2017 jyly Dúnıe júzi qazaq­­tarynyń V quryltaıynda «Qaıda júr­seń de qazaqtyń Otany bireý ǵana, ol – Qazaqstan» degen bolatyn jáne Tuńǵysh Prezıdenttiń tikeleı tapsyr­ma­symen qurylǵan «Otandastar qory» tapsyrmasyna sáıkes júrgizilgen áleý­met­tik saýaldamalardyń nátı­je­sinde Qazaqstanǵa shetelden 1,5 mln etnostyq qazaq turaqty qo­nys aýdarǵysy keledi. Solaı bola tura sońǵy 8 jylda syrttan keletin qandastarymyzdyń legi jylyna nebári 10 myń adamdy ǵana qamtydy», dedi senator.

Májilis depýtaty Qazybek Isa­nyń pikirinshe, qandastar kóshiniń baıaý­laýynyń bir sebebi – Kóshi-qon agent­tiginiń joıylyp, mıgrasııamen aına­lysý ár mınıstrlikke, kvotaǵa usy­ny­s jasaý ár oblys ákimshiligine be­rilgeninde jatyr. Depýtat ákim­der she­­­teldegi qandastarymyzdy orna­las­tyrý­dyń qıyndyǵynan qasha­tyn­dyqtan, shaqyrtýǵa asa nıetti emes dep esepteıdi. «Atyraý men Batys Qa­zaqstan oblystary 2017-2021 jyl­dary bes jyl qatarynan kvota bólýge bir de bir adam usynbaǵan. Ol ob­lys­tar­ǵa elimizdiń strategııalyq maq­saty – halqymyzdyń sanyn qandas­ta­ry­myzben kóbeıtýdiń qajeti bol­ma­ǵa­ny ma?», deıdi depýtat.

Q.Isa qandastarymyzdyń aza­mat­tyq alý máselesinde de bir­qatar qıyndyq bar ekenin aıtady. Máselen, shetelden kelgender «qandas» mártebesin ıelený úshin birneshe qujat jınaýy qajet. Sheteldegi qan­das­tar­dyń Qazaqstanǵa kelýi úshin taǵy bir kedergi – olardyń munda tikeleı týy­sy bolýy kerek.

Jalpy, elimizde qandastar kóshin jeńildetý jumystary atqarylyp jatyr. Máselen, 2019 jyly kóshi-qon zań­na­masyna tıisti ózgerister men to­lyq­tyrýlar engizildi. Prezıdent qol qoıǵan qujat bıyldan bastap qol­da­nysqa endi.

Zańda Qazaqstanǵa kelgen etnostyq repatrıanttar men qonys aýdarýshylar úshin qolaıly jaǵdaılar jasaý qa­ras­tyrylǵan. Buǵan deıin etnostyq qazaqtar oralman mártebesin alý úshin Qazaqstan táýelsizdik alǵanǵa deıin shet memlekettiń aýmaǵynda turý fak­tisin rastaýǵa tıis edi. Biraq 1991 jyl­dan keıin dúnıege kelgen etnostyq qa­zaqtar mundaı qujattardy kórsete almaıdy. Sondyqtan etnostyq qazaq­tyń buryn Qazaqstan azamaty bol­maǵany basty krıterıı retinde qaras­ty­rylady.

Sonymen qatar qandas baýyr­la­­ry­­myzǵa qolaıly jaǵdaı jasaý ­úshin ótkizi­le­tin qujattardyń tizbesi qaı­talanýyna baılanysty qandastardyń turaqty túrde turýǵa ruqsat alýǵa jáne Qazaqstan aza­mat­­ty­ǵyn alýǵa qujat­tar­dy bir mez­gil­de berý múmkindigi qaras­ty­ryldy.

Iá, brain drain – álemdik qubylys. Ma­mandardyń shetelge ketýine, ja­la­qy­sy joǵary jumys, jaıly jer iz­d­eýine toqtaý salý qıyn. Biraq sta­tıs­tı­kalyq derekterge tereńi­rek úńilsek, Qazaqstandaǵy ahýal­dyń sonshalyqty qaýipti emesin baıqaı­myz. Endeshe, qa­zir­gi tańda basty másele – «qoı ús­ti­ne boztorǵaı jumyrt­qalaıtyn» me­ken iz­dep júrgen qazaqs­tandyqtar emes, atamekenin ańsap júrgen qandastar kóshiniń saıabyrsýy bolyp tur.