Ultymyz maqtanarlyq uly mura

2003 jyly Prezıdent Nursultan Nazarbaev «Mádenı mura» memlekettik baǵdarlamasyn jasaý jóninde tapsyrma berdi. Ol baǵdarlamanyń eń iri jobasy – qazaq folklorynyń 100 tomdyq basylymyn daıyndaý edi. Keshe  qazaq folklorynyń 100 tomdyǵynyń tusaýkeseri ótkizildi. «Babalar sózi» serııasy – bizdiń ulttyq maqtanyshymyz. Bul – qaı jaǵynan qaraǵanda da álemdik deńgeıdegi teńdessiz joba. Dúnıe dıdarynda buǵan deıin folkloryn mundaı kólemde jınaǵan halyq ta bolǵan emes, mundaı kólemde bastyryp shyǵarǵan halyq ta bolǵan emes. Bul iske eń aldymen qazaqtyń qoly jetip otyr. Bul jeńiske bizdiń qolymyz eldigimizdiń arqasynda, Elbasymyzdyń arqasynda jetip otyr.

«Babalar sózi» – danalyq kózi

Elbasy Nursultan Nazarbaevtyń bas­tamasymen júzege asqan «Mádenı mura» memlekettik baǵdarlamasy aıasynda jaryq kórgen «Babalar sóziniń» tusaýkeserine Parlament Májilisiniń depýtattary, tanymal ǵalymdar, belgili qoǵam qaıratkerleri men oqyrmandar qatysty. Ult maqtanyshyna aınalǵan uly mura týraly Mádenıet jáne aqparat mınıstri Muhtar Qul-Muhammed, joba jetekshisi, akademık Seıit Qasqabasov, túrkııalyq folklorshy-ǵalym Nadze Ildýs hanym (sózi jeke berilip otyr), M.Áýezov atyndaǵy Ádebıet jáne óner ınstıtýtynyń dırektory Ýálıhan Qalıjan, ırandyq folklorshy-ǵalym Jahangır Karını (sózi jeke berilip otyr) aıtýly eńbek týraly oılaryn ortaǵa saldy. Alǵashqy sózdi Mádenıet jáne aqparat mınıstri Muhtar Qul-Muhammed aldy. Qolymyzǵa tıgen bul 100 tomdyq halqymyzdyń ǵasyrlar boıy jınaqtaǵan baı qazynasy, úlken murasy. Bul joba, ıaǵnı qazaq folklorynyń 100 tomdyǵyn jınaqtaǵan «Babalar sózi» kitaptar serııasy – Qazaqstan Respýblıkasynyń Prezıdenti Nursultan Ábishuly Nazarbaevtyń bastamashylyǵymen qolǵa alynǵan «Mádenı mura» memlekettik baǵdarlamasynyń eń bir irgeli isi, dedi mınıstr. Elbasymyzdyń memleket óziniń alǵashqy músheline jańa tolǵan tusta el erteńin alystan oılap, osyndaı orasan aýqymdy, tereń mándi baǵdarlamany júzege asyrýdy tapsyrýy ábden zańdy edi. Olaı bolatyny Nursultan Ábishuly – batyrlar men aqyndar elinde, qaımaǵy buzylmaǵan qazaq aýylynda týǵan, ájeniń besik jyrymen terbelip ósken, jastaıynan qulaǵyna jyr-qıssalardyń sulý da syrly saryny sińgen, halyqtyq qasıetter boıyna berik bitken tulǵa. Sondyqtan da biz búgin osy joba ıdeıasynyń ıesi retinde de, oǵan onshaqty jyl boıy udaıy qamqorlyq jasap, jerine jetkizýshi retinde de eń aldymen Elbasymyzǵa aq alǵysymyzdy aıtamyz. Memleket basshysy 2003 jyly Qa­zaqstan halqyna Joldaýynda hal­qy­myzdyń asa baı mádenı murasyn jınaý, júıeleý, zertteý, bastyrý jáne jańǵyrtýdy maqsat tutatyn «Mádenı mura» memlekettik baǵdarlamasyn jasaý jóninde Úkimetke tapsyrma bergen bolatyn. Osy baǵdarlamanyń aıasynda «Qazaqtyń 1000 áni», «Qazaqtyń 1000 kúıi» jaryq kórdi, al búgin biz halyq shyǵarmashylyǵy jaýhar úlgileriniń 100 tomyn tanystyryp otyrmyz. Bul basylymnyń barsha jurtshylyq, sonyń ishinde, qazaq folkloryn zertteý­shiler úshin de asa baı halyqtyq muramen tanysý, ony zertteý úshin jańa múmkindikter ashatynyna senimdimin. Muhtar Abraruly: «Júz tomdyq «Babalar sózi» serııasy halqymyzdyń uly baılyǵynyń ǵajaıyp jemisi, memleketimizdiń kenen mádenıeti men tereń ǵylymynyń aıqyn belgisi, bas­pa isimizdiń kemeline kelgeniniń kelisti kórinisi. Biz álemdik órkenıet órine ata-babalary osyndaılyq qundy qazyna qaldyrǵan halyq retinde de, óz mádenıetin ulyqtaıtyn ult retinde de osyndaı jasampaz jobalarmen jarqyn júzben tanyla alamyz. «Babalar sózi» arqyly biz rýhanııat baılyǵy boıynsha da qandaı básekege bolsyn qabiletti el ekenimizdi búkil álemge kórsetip otyrmyz», dep folklor – qazaq ádebıetiniń, qazaq mádenıetiniń, qazaq óneriniń altyn dińgegi, túp qazyǵy, irgetasy, nárlendirip otyratyn qaınar kózi ekenin jetkizdi. Ol budan keıin ultymyzdyń uly murasy HVIII-HIH ǵasyrlarda zerttelip, zerdelengenine naqty mysaldar keltirip, ótken ǵasyrdaǵy atqarylǵan jumystarǵa toqtaldy. 1980-jyldary folklorlyq qundylyqtarymyz «Qazaq halyq ádebıeti» degen atpen shyǵa bastaǵanyn nazarǵa saldy. Odan keıin 100 tomdyq eńbektiń keıbir erekshelikterin saralap aıtyp, buǵan erekshe úles qosqan akademık Seıit Qasqabasov bastaǵan ǵalymdarǵa alǵysyn bildirdi. «Alǵashqy tomdaryn tezdetip shyǵarý úshin qolda bar daıyn dúnıeden bastaıyq, olar áldeneshe ret shyqty, odan keıin birte-birte basqalaryn jalǵastyramyz» degenimde, akademık: «Joq, biz buryn shyqpaǵan, eldi eleń etkizetin jádigerlerimizdi jurtqa usynaıyq. Onyń ishinde hıkaıalyq dastandar men dinı dastandar birinshi kezekte shyǵýy tıis» dedi. Bul sóz aqıqatqa aınalyp, alǵashqy tomdardan oryn aldy» dep, osyndaı qundylyqty árkez nasıhattap otyrǵan «Egemen Qazaqstan» gazetine iltıpatyn bildirip, Qoǵamdyq keńestiń alǵashqy tóraǵasy bolǵan Imanǵalı Tasmaǵambetovtiń, baǵdarlama jańa qolǵa alynǵan tusta Aqparat mınıstri qyzmetin atqarǵan Saýytbek Abdrahmanovtyń, kóptegen jyldar boıy Qoǵamdyq keńeske tabysty tóraǵalyq etken Máýlen Áshimbaev pen Baǵlan Maılybaevtyń jáne basylymnyń qundylyǵyna nazar aýdartyp, Parlamentte kóńil bólgen  Májilis depýtaty Aldan Smaıyldyń eńbegin atap ótip, ıgilikti iske óz úlesin qosqan azamattarǵa erekshe yqylas tanytty. Sol sekildi sońǵy 10 tomdy shyǵarýdy uqypty júrgizgen Ádebıet jáne óner ınstıtýtynyń dırektory Ýálıhan Qalıjanǵa da alǵys bildirdi. Al biz óz tarapymyzdan Muhtar Qul-Muhammedtiń Prezıdent alǵa qoıǵan osy mindetti oryndaýdyń bastaýynda turǵanyn jáne sátimen aıaqtalýyna da basshylyq jasaǵanyn qosyp aıtýdy paryz kóremiz.

Súleımen MÁMET,

«Egemen Qazaqstan».

Halyq qazynasy qaz-qalpynda berildi

Akademık Seıit Qasqabasov jobanyń jetekshisi retinde 100 tomdyqtyń búkil bitim-bolmysy týraly jan-jaqty taratyp aıtty. «Keńes zamanynda tarıhı jyrlar, dinı das­tandar, mıfter, yrymdar men tyıymdar, ózge de muralarymyz eskerýsiz qalyp otyrdy. Biz osyny, mınıstr aıtqandaı, birinshi qolǵa aldyq. Bular jazyp alǵanǵa deıin halqymyz arasynda aýyzdan aýyzǵa tarap kelgen dúnıeler bolatyn. Biz ony «jaman» ne «jaqsy» dep bólýge bolmaıtynyn oılastyrdyq. Ár shyǵarmanyń tárbıelik máni birinshi kezekte shyǵyp, saıasılandyrýdan aryldyq desek bolady. Osyndaı tabandy jumys óz nátıjesin berdi. Máńgilik eldiń máńgilik folklory jurt qolyna tıdi. Bul tomdarǵa kirgen jádigerlerdiń keıbireýleri buryn «kúzelgenin», «túzelgenin» bilemiz, al myna jarııalanymda halyqtyq qalpyn saqtady. Biraz dúnıeler eski arab, tóte, latyn jazýlarynan alynǵanyn da aıta ketsem deımin» dep, 100 tomdyq jaýharymyzǵa qatysty túıindeýler «Egemen Qazaqstan» gazetine (2014 jyl, 24 qańtar) bergen kólemdi syr-suhbatynda aıtylǵanyn eske salyp, mundaı irgeli eńbekke óz úlesterin qosqan S.Qorabaı, G.Jumaseıitova, B.Ázibaeva, S.Qosan, T.Álibek syndy oqymystylarǵa jáne «Folıant» baspasynyń bas dırektory N.Isabekovke shyn nıetin bildirdi.

Biryńǵaı joba bıigi

M.Áýezov atyndaǵy Ádebıet jáne óner ınstıtýtynyń dırektory Ýálıhan Qalıjan Elbasy Nursultan Nazar­baevtyń «Rýhy myqty el ǵana myqty memleket qura alady» degen sózin dáıekke keltirip, «2004-2010 jyldar aralyǵynda epostyq jyrlardyń 63 tomy jaryq kórdi. Onyń 10 tomy Qytaıdaǵy qazaqtardyń folkloryna arnaldy. Bul toptamalarda 52 hıkaıalyq, 65 dinı, 57 ǵashyqtyq dastandar, 95 tarıhı, 47 shejirelik, 4 toponımdik, 103 batyrlyq, 10 ańyzdyq jyrlar qamtyldy» dep, «Babalar sóziniń» keıingi tomdary qazaq folklorynyń shaǵyn janrlaryna arnalǵanyn tilge tıek etti. «Atap aıtqanda, 64-tomǵa 2279 jumbaq, 65-69-tomdarǵa 27 577 maqal-mátelder, 70-71-tomdarǵa 6771 shýmaq qara óleń, 72-77-tomdarǵa 531 ertegi, 78-tomǵa 77 mıf, 79-tomǵa Mońǵolııadaǵy qazaqtardyń folklory, ıaǵnı jalpy mátin sany – 1247,80-88-tomdarǵa 370 toponımdik, 320 shejirelik, 356 kúı, 612 tarıhı ańyzdar, taǵy basqalar engizildi» dep ınstıtýt ǵalymdarynyń taǵy bir izdenisin alǵa tartty. «HIII-HIH ǵasyr aralyǵyndaǵy ádebıet túrleri úlgileriniń negizinen 100 tomdyq serııasynyń ǵylymı basylymyn baspaǵa daıyndaýǵa múmkindik bar. Osy ulttyń rýhanı ulylyǵyn pash etetin bı-sheshenderdiń, sal-serilerdiń, aqyndardyń shyǵarmashylyǵyn qamtıtyn qoljazbalardy jarııalaý qajet. Bul «Babalar sózin» shyǵarý dástúrimen júrgizilse degen tilegim bar», dedi. Sonymen, «О́z tilimen sóılesken, óz tilimen jazǵan jurttyń ulttyǵy esh ýaqytta joıylmaıdy» (Ahmet Baıtursynuly) degendeı, óz tilinde jazylǵan «Babalar sózi» halyq qolyna tıdi.

Atalar men analar rýhy razy dep oılaımyn

Ata-babamyzdan qal­ǵan jaqsy sózder bar. Biz bul sózdi urpaqtarǵa jetkizýge tıispiz. Endi, mine, sol sózder 100 tomdyqta tur. Osyndaı uly sózdiń ıesi, qazaqtyń atalary men analarynyń rýhy razy dep oılaımyn. Mundaı salıqaly oıdy, ótken kúnderden shertilgen syrlardy elge jetkizgen azamattardyń jóni bólek. Sondaı kisilerdiń biri úlken de qıyn jumysty atqarǵan akademık, belgili ǵalym-folklorıst, qoǵam qaıratkeri Seıit Qasqabasov dep bilemin. Prezıdent Nursultan Nazar­baevtyń 2003 jyly aıtqan: «Halyqtyń mol murasyn, sonyń ishinde osy zamanǵy mádenıetin, folkloryn, dástúrleri men salttaryn zerdeleýdiń birtutas júıesin jasaý qajet» degen sózin ataqty ǵalym bastaǵan oqymystylar júzege asyryp otyr eken.  Bul mártebeli jumys ekeni sózsiz. On jylda úlken eńbek daıyndap, ár jylda 10 tomyn shyǵarý ońaı bolmasa kerek. Bul rýhanı mura, otarlyq mezgilde joq dep aıtylǵan qazaqtyń bar mádenıetin aıqyn kórsetip otyr. Qazir qolymyzdaǵy 7 tomdyq dastandar, 13 tomdyq hıkaıalar, 8 tom batyrlar jyry, 13 tom ǵashyqtyq jáne 20 tom tarıhı jyrlar, 13 tom ertegiler –  bári úlken mura. Bul ózge halyqtarda bola qoımaǵan ushan-teńiz qazyna. Men 10 jylda 100 jyldyq isti atqarǵan azamattarǵa dán rızamyn. Osynyń bárin, ıaǵnı Qazaq eliniń ǵalymdaryn, bilimdarlaryn  biriktirip, isti tyndyrǵan Seıit aǵanyń eńbegi ólsheýsiz dep oılaımyn. Seıit Qasqabasov aǵaıdyń kóptegen eńbekteri bizdiń elge de keńinen málim.  Bir sózben aıtqanda, «Babalar sóziniń» 100 tomdyǵy tek Qazaq eliniń ǵana emes, sonymen birge túrki dúnıesiniń de ortaq tabysy dep sanaımyn.

Nadze ILDÝS,

túrkııalyq folklorshy ǵalym.

Bizdi tabystyratyn rýhanı dúnıeler

Qazaq baýyrlardyń rýhanııat álemindegi san ǵasyrlyq murasynan jınaqtalǵan 100 tomdyq dúnıe qaı jaǵynan da atap aıtýǵa bolarlyq jaý­har dep bilemin. Osyn­daı irgeli eńbek shyǵarý isi­men Qazaq eliniń azamattary búkil túrki dúnıesine úlgi bolyp otyr. О́zgeler osydan úırense deımin. Bul Qazaq eli Prezıdentiniń bastamasymen ómirge kelgen «Mádenı mura» baǵdarlamasynyń jemisi. Osyǵan úlken múmkindik týǵyzǵan Nursultan Ábishulynyń bul kóregendigine men erekshe tánti boldym, rızashylyǵym da sheksiz. Bul bilgen adamǵa uly mura. Men 100 tomdyqty paraqtap kórgende onda toptastyrylǵan ertegiler, batyrlyq jyrlar, áfsana, ulttyń yrym-tyıymdary – bári qatty qyzyqtyrdy. Árıne, 100 tomdyqty shyǵarý ońaı eńbek emes. Elin jaqsy kórgen azamattar ǵana osyndaı qundylyqty qolǵa alyp, keıingi urpaqqa tapsyra alady. Bul bir. Ekinshiden, bizdiń túbimiz bir. Keıde til de, din de ózgerip jatady. О́zgermeıtin ne? Ol – ár ulttyń senimi, nanymy. Qansha ǵasyrlar ótse de, adamdardyń boıynda sol qasıet saqtalatynyn men ylǵı kórip júrmin. My­saly, biz mazardy, as­pandaǵy aıdy saý­saqpen kórsetpeımiz. Mun­daı salt qazaq baýyr­larda da bar eken. Osy­ǵan qarap túr­ki halyq­tarynyń yrym-tyıym­darynyń túp-­tamyry, bastaý basy bir eke­nin kórýge bolady. Osyndaı keremet dúnıeni túrki halyqtaryna, jalpy musylman álemine tanystyrý kerek. Sebebi, mundaı jádigerler bárinde bar. Árıne, birdeı emes shyǵar, biraq, uqsastary mol bolýy tıis. Osylardy biz salystyra otyryp, zerttegenimiz jón. Tek bul iste kim myqty degendeı árkim ózine tartyp jarys uıymdastyrmaýymyz qajet. Men – Túrkııa memleketiniń azamatymyn. Biraq qazir Iranda turyp jatyrmyn. Osy jerde esime túsip otyr. Sol Iran mem­leketinde de túrikter bar. Olar­dyń turmys-tirshiligimen tanys­qanymda til jaǵynan jutańdyq baıqalǵanmen, senim, salt-sana saqtalyp qalǵan. Bizdi tabystyratyn da, tanystyratyn da, keıin bir arnada toǵystyratyn da osy rýhanı qundylyqtar bolyp tur. 100 tomnan turatyn «Babalar sózimen» tanysqannan keıin tipti tek-tamyrymyzdyń bir ekeni taıǵa tańba basqandaı sezildi.

Jahangır KARINI,

ırandyq folklorshy ǵalym.

Dinı dastandar – dástúrli qundylyq

Keńes zamanynda saıası, ıdeo­logııalyq jaǵdaıǵa baılanys­ty kóptegen týyndylarymyzdy jarııalaýǵa, zertteýge tyıym salynǵany belgili. Solardyń bir salasy – dinı dastandar. Olar «Babalar sózinde»  birinshi ret júıeli túrde jaryq kórip, jeti tomǵa júk boldy. Ol shyǵar­ma­lardyń taqyryptary men sıý­jetteri san alýan. Qazaqtyń dinı dastandary – halqymyzdyń rýhanı áleminde erekshe oryn alǵan, qoǵam damýynyń belgili bir kezeńinde erekshe qyzmet atqar­ǵan folklorlyq janr, olar ıs­lamnyń jalpyadamzattyq gýma­nıstik qaǵıdalarmen sáıkes kele­tin tustaryn sýretteýimen qun­dy. Dinı dastandar – tek folk­­lorlyq mura ǵana emes, ul­ty­myzdyń diline, dini­ne qatysty rýhanı qundy­lyq­ta­ry­myzdyń kúrdeli bóligi. Olar ıslam dininiń shapaǵaty mol qasıetterin dáripteıdi, adam­zattyń búgini men bolashaǵyna zárý qundylyqtardy jyr etedi, oqyrman júregine ımandylyq uıalatady.

Baqytjan ÁZIBAEVA,

M.O.Áýezov atyndaǵy Ádebıet jáne óner ınstıtýty folklortaný bóliminiń meńgerýshisi, professor. Almaty.

Baǵasy bólek, bási bıik

Álemdik folklortaný tarıhynda bir halyqtyń murasy júz tom bolyp shyqqan eńbek joq. Al júz tom aýyz ádebıetin shyǵarýdy talaı halyqtar armandap, ondaı aýqymdy dúnıeni jos­parlaýy da múmkin. Biraq sonshalyqty mura tabylady ma? Bul úlken suraq. Sondyqtan búgingi kúni qazaqtyń kól-kósir aýyzsha murasynyń bir kórinisi, rýhanı jan dúnıesiniń aınasy, kóne zamannan beri kúni keshege deıin júrip ótken tarıhı jolynyń nátıjesi retinde qolymyzǵa tıip otyrǵan júz tomdyq asyl muramyzdy qazaq mádenıetindegi úlken qubylys, uly oqıǵa dep baǵalaımyz. Júz tom mura – Táýelsizdiktiń arqasynda shyǵyp otyrǵan qundy dúnıe. Keńester dáýirinde mundaı kitap shyǵýy múmkin emes edi. Ol zamanda folklorlyq qazyna elý tom bolyp josparlanǵanyn aıta ketýimiz kerek. Kóptegen tomdary da shyqty. Biraq onyń barlyǵy redaksııalanyp, belgili bir ıdeologııalyq súzgiden, senzýradan ótti. Olardyń ishinde qazaq halqynyń nanym-senim, mıfterine qatysty dúnıeler shyǵarylmady, ásirese dinı dastandardyń, dinı sıpattaǵy qandaı da bir shyǵarmalardyń barlyǵy jabýly jatty. Al táýelsizdigimizdi alǵannan keıin, biz eshqandaı saıası-ıdeologııalyq senzýraǵa qaraılamaı, qazaq halqynyń murasyn óz bolmysymen jáne óz qalpynda tanýǵa áreket jasadyq. Onymyz osy júz tomnyń jaryqqa shyǵýyna muryndyq boldy. Ol ýaqytta «Jazýshy» baspasy qazaq folklory boıynsha elý tomdyq murany shyǵaryp jatqan. Alaıda, ol kitaptardy shyǵarý konsepsııasy keńestik kezeńde jasalǵandyqtan, biz jalǵasyn baspaǵa berýdi toqtattyq. Táýelsizdik turǵysynan rýhanı muramyzdy qaıta zerdelep, baı rýhanı muramyzdy elý emes, júz tom qylyp shyǵarýdy uıǵardyq. Júz tom mura bizge qazir ne beredi degen saýaldy qoıatyn bolsaq, oǵan qysqasha bylaı jaýap berýge tıispiz. Osy júz tomdy taný arqyly biz qazaq halqynyń ótken rýhanı ómirin tutastaı tanı alamyz. Sonymen birge, biz qazaq halqynyń ádet-ǵurpyn, saltyn, dúnıetanymyn, fılosofııalyq, kórkemdik kózqarasyn, qazaqtyń óz tarıhyna degen paıymyn, qysqasy, keshegi ult ómiriniń jalpy bolmysyn, tutastaı kórinisin, rýhanı ómirin tanı alamyz. Bul asyl qazyna – qazirgi kezde tarıhshylarǵa, psıhologtarǵa, qoǵamtanýshylarǵa, mádenıettanýshylarǵa, ádebıetshilerge, tilshilerge, etnograftarǵa, qazaq ómirin zertteıtin qoǵamdyq-gýmanıtarlyq pánderdiń barlyǵyna da taptyrmaıtyn qundy derekter. Solardyń barlyǵyna da qozǵaý salatyn  eńbek osy júz tom bolyp tabylady. Jalpy, qazaq ómiriniń, qazaq halqynyń qandaı bolǵandyǵyn bilgisi kelgen adam osy júz tomǵa júginse, sol jerden tolyq málimetti alýyna bolady. Osy aralyqta myna máseleni atap ótýge tıispiz dep oılaımyz. Basqa kórshi elderge, dúnıe júzindegi memleketterge qaraǵanda, tipti ózge halyqtardy tanyǵanda, qazaq halqynyń osyndaı aýyzsha folklorlyq murasynyń júz tom bolyp shyǵýy – ol bizdiń ǵylymı oı júıemizdiń kemeldengendigin, halyqtyń murasyna degen oń kózqarasymyzdyń qalyptasqandyǵyn kórsetedi. Sonymen qatar, táýelsiz el retinde ózimizdiń rýhanı muramyzdy ıgerýge tolyq múmkindik alǵandyǵymyzdy aıǵaqtaıdy. Júz tom – bizdiń elimizdiń, ultymyzdyń ómirindegi eleýli bir úlken oqıǵa, búkil álem aldynda qazaq halqyn maqtanyshpen kórsete alatyn ulttyq brend. Tutastaı alǵanda, M.Áýezov atyndaǵy Ádebıet jáne óner ınstıtýtynyń ujymy bul eńbektiń údesinen shyqty. Júz tomdyq «Babalar sózi» – ınstıtýttyń táýelsizdik jyldary atqarǵan eń qabyrǵaly isi dep aıtýymyzǵa bolady. Bul jumystyń ıgiligin qazaq halqynyń bolashaq urpaǵy kóredi.

Shákir YBYRAEV,

fılologııa ǵylymdarynyń doktory, professor.

Sýretterdi túsirgen Erlan OMAROV.