JEŃIS – 65

MAIDANGER KÚNDELIGI Saǵynyshtan ábden sarǵaıǵan, úmitke qundaq­talyp, ot pen oqtyń arasyndaǵy rıýkzakta júrip qajalǵan eski kúndelikti bizdiń redaksııaǵa Serik degen azamat alyp keldi. Ol onyń ákesi Júnisbek Jarylǵapov degen maıdangerdiki eken. Keshegi Keńes ókimeti ydyrap ketkenin umytyp, TMD elderi bir úıdiń balasyndaı Uly Jeńisti toılaıyn dep jatqanda, ákeniń jyrym-jyrym qaǵazdardaǵy jyrtyq taǵdyry ulyn jatqyzbaǵan bolý kerek. Mine, óstip maıdan dalasynyń shejiresi áli túgendelip jatyr. Sol soǵysta ómirlerin Otan úshin tárk etken taǵdyrlardyń bári – qaharman, alapat jyldarda tylda tıtyqtap, toq bolyp kórmegen, eki kózderi jáýdirep ákesin, jaryn, baýyryn kútkenderdiń barshasyn batyr dep biler edik. Iz-tússiz ket­ken­der bolsa, áli de izdestirilip jatqany baspasózden belgili. Redaksııaǵa arnaıy kelgen Serik Júnis­bekulynyń dátke qýat qylatyny, 1943 jyly soǵysqa attanǵan ákesi Júnis­bek Jarylǵapov 1949 jyldyń mamyrynda elge aman oralǵan. Onyń baýyry – Baıjúnis 1941 jyly soǵysqa attanyp, sodan habar-osharsyz ketken. Osydan 15 jyl buryn, shildede ómir­den ótken maıdangerdiń kúndeligi ne deıdi? “1943 jyly biz nebári 18 jasta edik. Naryn­qoldan Saretbaev Nuraqyn, Juma­ǵulov Súleımen, Japbasov Jumadil, Bólek­baev Núsipbek, Boqbasarov Raqymberdi jáne basqa jigitter bolyp ásker qataryna shaqyrylyp, at-arba­men, jaıaý- jalpyly segiz kúnde Almatyǵa jet­tik. Almatyda áskerı kıim kıip, 1943 jyly 23 mamyr kúni júk poezyna minip, Batysqa qaraı tarttyq da otyrdyq. Sonymen 26 kún jol júrip Ýkraına jeri, Kıev qalasynyń tóńiregi bolý kerek bir ormannyń ishine kelip biraq toqtadyq. Sol jerde jańadan quralyp jatqan 210-tank bóliminiń dıvızııasyna avtomatshy-desant bolyp tizimdeldim. Sol jerde áskerı jattyǵýlardy úırenip, birneshe aılar turyp qaldyq. 1944 jyly naýryzda 2-Ýkraına maıdanynda alǵashqy soǵysqa kiristik. Osy jyly sáýir aıynyń 28-i kúni oń aıaǵymnan jarala­nyp, Tıýmende gospı­tal­da jattym. Sodan tamyz aıynyń basynda gos­pı­­tal­dan aıyǵyp shyǵyp, qaıtadan 20-30-shy shama­synda Polsha arqyly nemis jerine kelip, Vaımer degen seloda, 25-tank brıgadasyndaǵy 7-tank kor­pýsy­nyń 3-batalonyna taǵy da desant bolyp orna­lastyq. Sol arada korpýs­ty tolyqtyryp 4-5 aı shama­synda jattyǵýlar úırenip, 1945 jyly aqpan aıynda Berlın túbinde soǵysqa qaıta kirdik. Soǵys burynǵydaı emes. Jaýyzdardyń úreıi ushyp qalǵan kez eken. “Ýra, za Rodıný, za Stalına!” dep júrgende sáýir aıynyń 13-i kúni sol ıyǵymnan jaralanyp, Ýkraı­na jerinde, Lvov qalasynda gospıtalda jat­tym. Osynda jaqsylyq kún týdy. 1945 jyly 7 mamyrda erteńgi saǵat 10-daǵy sońǵy habarda: “Nemis basqynshylary jeńildi, biz jeńdik!” degen sózderdi estigende sol jatqan gospıtalda ýralaǵan aıqaı, kúlgen, jylaǵan, qýanyshty daýystar dál búgingideı áli esimde”, – dep syr shertedi jaýynger kúndeliginiń alǵashqy betteri. *** “Sonymen, soǵysty bitirdik, beıbitshilik kún týdy. 26 mamyr kúni gospıtaldan aıyǵyp shyqqan­nan keıin, men Batys Ýkraınadaǵy Karpat taýynyń bókterinde Polsha men Keńes Odaǵy shekarasyn­daǵy 218-shekarashylar polkynyń 6-shekara otrıadyna jiberildim. Sondaǵy Drogovıche­skıı oblysy Dobromobıl qalasy irgesindegi Trýsheno­vıch poselkesine ornalasqan 1-pogran zastavada shekarashy bolyp qyzmet atqardym. Sol Karpat taýynda shekarashy bolyp júrgendegi qyzmetten banderovshylardyń (Ýkraınany KSRO-ǵa qospaý úshin kúresken adamdar) kórsetken áreketterinen de áli kúnge deıin umyta qoıǵan joqpyn”, deıdi kúndelik betterine kóz júgirtsek. Soǵan qaraǵanda Júnisbek Jarylǵapuly bul jazbalardy keıinirek, estelik úshin jazǵany ańǵarylady. “...1948 jyly qyrkúıek aıynda osy selodaǵy qupııa jaǵdaıdy aıtyp turatyn eki jas bala bar eken. Sol balalar bir kúni: “3-4 banderovshylar selodaǵy bir úıge kirip ketti, tez jetińder”, dep zastavaǵa habar berdi. 15 jaýyngerdi birden sonda jiberdi. Basshymyz zastava bastyǵynyń orynbasary leıtenant Losev álgi úıge jetken soń, 10 jaýyngerdi qorshaýǵa qoıyp, komandır jáne 5 jaýyngermen úıge kirdik. 3 bólmeli úı eken. Kirip kelsek, jasy 25-30 shamasyndaǵy ýkraınnyń ádemi jas kelinshegi ústel ústine kóp etip tushpara daıyndap jatyr. Úıde basqa tiri jan joq. Leıtenant: “Bul tushparany kimge daıyndap jatyrsyń?” dep surady. Ol: “Erteń bizdiń Rojdestvo merekemiz, soǵan týystar keledi”, dedi. Ofıser bizge bólmelerdi tintýge buıryq berdi. Biz jappaı úı tintýge kiristik. Úıde eshkim joq, eshteńe tappadyq. Qaıta aınalyp, as úıge kelsek buryshta úlken bir bóshkede tuzdalǵan kapýsta tur eken. Álgini aýdaryp qarasaq, astynda kádimgi jertóleniń aýzyndaı ura kórindi, úńilsek, ishinde baspaldaq tur. Ofıser kelip qarap, mynanyń ishinde adam bar dep sheship, álgi úıdegi áıeldi ertip kelip, tergep edi, ol eshteńe aıtpady. Sol arada áıeldi sheshindirip, bizdiń bir soldattyń syrtqy kıimin kıdirip, beline beldik býyp, qolyna myltyqtyń zatvoryn berip, kádimgi bizdiń soldat sııaqty etip, daýsyn shyǵarmaýǵa buıryq berip, jertólege túsirdi. Álgi áıel jaltaqtap, jan-jaǵyna qarap, baspaldaq­pen 3-4 basyp, tómen túskeni sol edi, jer astynan tars etken myltyq daýsy estildi de áıel qulap tústi. Sol arada ofıserimiz 3 granatty álgi tesikten ishine laqtyr­dy, ol jarylyp bitken soń, sol jerde turǵan 5 soldat­qa jańaǵy jertólege túsýge buıryq berdi. Biz yrshyp-yr­shyp ishine tússek, álgi jerde alty banderov­shy es­teri aýyp, talyp jatyr eken, sýyryp dalaǵa shyǵardyq. Jertólede oq-dári myltyq, avtomat kóp eken. Bári de bizdiki, jertóleden shyqqan soń bári de esin jıdy, aıdap zastavaǵa keldik. Sóıtsek, bular óte iri banderov­shylar eken. Sol joly bizge alǵys jarııa­lap, 1948 jyly jel­toq­san aıynda týǵan elge 40 kúnge demalyp qaıtýǵa ruqsat berdi. Sonymen 1949 jyly mamyr aıynda áskerı mindetti atqaryp, týǵan jerge qaıta kelip, beıbitshilik zamanda otbasyn quryp, ómir keshtik”. *** Mine, bul joldar bir ǵana maıdangerdiń jazba­lary­nan tabylyp otyr. Al, sol Narynqoldaǵy baıyrǵy elden 400-den astam adam soǵysqa ketken. Oralǵanynan, oralmaǵany qanshama?! Búgingi kúnderi sol bozdaqtardyń úrim-butaǵy jınalyp, maıdanda sheıit bolǵandardy eske alyp turý úshin úlken monýment ashýdyń qamymen júrgen jaıy bar. ALMATY. Sýrette: oń jaqta maıdanger Júnisbek Jarylǵapov. 1947 jyl. JEŃIS PARADYNA QATYSQAN Talqa aǵanyń erligi men eren eńbegin qansha jazsaq ta taýsyl­maıtyn taqyryp sııaqty bop kórine­di bizge. О́ıtkeni, búgingi urpaq úshin aǵa býynnyń ómir joly ózindik órnegimen bederlenip, tutas bir tarıhqa aınalǵaly qashan. Tarıhtan teberik alyp úırengen keıin­gi tol­qyn aǵalar júrgen jol­dan áldeneni izdeıtindeı. Ol urpaq­qa — uran, erlikke — mura bolyp qalǵan izgi dástúr shyǵar dep oılaımyz. 1945 jyldyń 9 mamyry. Ger­man basqynshylaryn óz apanynda ot-jalynǵa oraǵan dańqty Qyzyl Armııa jaýyngerleriniń qýany­shynda shek joq. Bórkin aspanǵa atyp, “ýralaǵan” zor daýystyń ekpini fashızmnen azat bolǵan bar­lyq qalalar men selolardy, qalyń orman men taý-tastardy dúr silkindirdi. “Jeńis” degen jalǵyz sóz biri — ákesin, biri — ulyn, biri — jaryn zaryǵa kútken aýyldaǵy ata men ananyń, kelin men balanyń sarytap bolǵan saǵynyshyn samal bop úrledi. Biraq, soǵystyń soldat­tary elge asyǵar emes. О́ıtkeni, Qyzyl Armııanyń jeńimpaz jaýyn­gerlerin Máskeýdegi Jeńis parady kútip tur edi... Qyzyl alań. Maýsym aıy. Alqyzyl gúlder alaýyna shomylǵan soldattar lek-legimen aıaqtaryn nyq basyp, Úkimet basshylary turǵan minber aldynan sap túzep ótip jatyr. Solardyń arasynda pılotkasyn shekesine sál ysyra kıgen, keýdesi orden-medalǵa toly qazaq soldaty Talqa Áımenov te bar edi. Soǵystyń 1323 kúnin al­dyńǵy shepte ótkizgen, talaı qandy qyrǵynnyń kýási bolǵan azamat dál sol sátte keıin ózi týraly talaı estelikter aıtylyp, talaı shejire jazylaryn oılaǵan joq. Jeńis paradynda kele jatyp, Otan úshin apat bolǵan maıdandas dos­tary eske túskende kózinen ystyq jas yr­shyp tústi. Keýdesin kek qysyp, júreginen jalyn atqylaı­dy. “Tiri bolǵanda olar da qasymda kele jatar edi-aý”, – dep jan-jaǵy­nan jaraly joldastaryn izdegendeı bolady. Qaıdan? Sart-surt júris. Jalyndy sózder, ýral­ǵan daýys. Álden ýaqytta ózin qushaq­taǵan, betin súıgen áldebireý­lerdiń, álde­bireýler emes-aý, qýanyshtan kóz-jasyna erik bergen óziniń týǵan halqynyń qushaǵynda ketip bara jatqanyn sezdi. “Bótensiń” demeı baýyryna basqan halyqtyń yqylas-peıiline júregi eljiregen qazaqtyń qara balasy endi elge jetýge asyqty. Qyzyl alańdaǵy uly Jeńis paradyna qatysqannan keıin Talqa aǵamyz 1946 jyly jazda aman-esen elge oralyp, úıdiń tuz-dámin tatady. Soǵys salǵan jarany emdeýshilerdiń biri retinde beıbit eńbektiń tynys-tir­shi­ligine qyzý aralasady. Týyp-ósken jeri – Sháýil­dir aýdandyq sý sharýashy­lyǵyn basqara júrip, sol óńirdegi sýarmaly egistiń kólemin ulǵaıtýǵa mol úlesin qosady. Arys, Aqsý, Badam sýlandyrý júıesiniń bas­qar­masynda, oblystyq sý sharýa­­shy­lyǵynyń bastyǵy qyz­met­terin atqara júrip, kúsh-qaı­ratyn qaıt­kende de el óńirin órkendetýge jumsaıdy. Bul salada Tákeńniń izi oblystyń kez kelgen aımaǵynda saırap jatyr deýge ábden bolady. Arys, Túrkistan, Kók­mardan, Sháýildir, Ǵazalkent kanal­darymen qosa eldiń ózge óńirlerindegi Ertis – Qaraǵan­dy, Úlken Almaty kanaldary­nyń quryly­syn óz qolymen saldy. Sondaı-aq, Aqdala, Keles, Shilik, Qoǵaly, Qyzyl­qum al­qap­taryn sýlandyrýda onyń sińir­gen eńbegi asa zor boldy. Al­matydaǵy odaqtyq “Glavrıs­sov­hoz­stroı” mekemesi bas­ty­ǵynyń birin­shi oryn­­basary bo­lyp qyz­met istep júrgen­de Dımash Ah­met­­uly Qo­naev­pen birneshe ret betpe-bet kezdesip, áń­gi­­me­lesý, pikir alysý qur­­metine ıe bolǵan Talqa aǵanyń dara tulǵa týraly esteligin tyń­dasańyz bir kitapqa júk bo­larlyq ǵıbrat ala­syz. Uzaq jyldar boıy basshy­lyq salada qyzmet etip, halyq ıgiligine jaraıtyn is-sharalarda óshpes­teı etip qol tańbasyn qaldyrǵan ol eki ret Eńbek Qy­zyl Tý, “Qurmet Belgisi” orden­derimen, kóptegen medaldarmen marapat­talady. “Qazaqstan Res­pýb­lıkasyna eńbek sińirgen gıdro­tehnık” ataǵyn aldy. Tiri kezin­de Otyrar, Arys, Shardara, Maqtaaral aýdandarynyń, Túrki­stan qalasynyń “Qurmetti azamaty” atandy. Búginde, bu­rynǵ­y Kókmardan kanaly osy Talqa Áımenovtiń esimin enshi­le­gen. Al, Shymkenttegi ózi tur­ǵan kóshege de onyń aty berildi. Iá, keshegi qanquıly soǵysta da, jaımashýaq beıbit ómirde de alǵy sapta kóringen Tákeń jaı­ly aıtylar jyr, shertiler syr kóp-aq. Aǵamyz tiri bolǵanda bıyl 88 jasqa tolady eken. Keý­de­sin orden-medalǵa tolty­ryp Uly Jeńistiń 65 jyldy­ǵyna arnalǵan sherýde saltanat quryp júrer edi. Biraq árbir pendege ólshenip berilgen ǵumyr bar. Sol ǵumyrdy úlken árip­ter­men ól­mes­teı etip jazyp ketken maı­dan­ger Talqa Áı­menov­tiń esimi Jeńis paradyn­da juldyz­daı janyp turatyny anyq. Nurlan KENJEǴULOV, jýrnalıst. Ońtústik Qazaqstan oblysy. ERLIKKE TAǴZYM О́skemende Shyǵys Qazaqstan oblystyq ákim­digi men S.Aman­jolov atyndaǵy Shyǵys Qazaq­stan memlekettik ýnıversıtetiniń uıym­dastyrýymen “Qazaqstan Uly Otan soǵysynda: tarıhy, zertteý ádisnamasy jáne zamanaýı kóz­qaras” atty halyqaralyq ǵylymı-tájirıbe­lik konferensııa bolyp ótti. Konferensııa jumy­syna qatysý úshin Qazaqstan men Reseıdiń ǵalymdary, muraǵattar men murajaılardyń qyzmetker­leri, qala, oblys ardagerler uıym­­darynyń ókilderi, ustazdar qaýymy qatysty. Konferensııada oblys ákimi Berdibek Saparbaev 1418 kúnge sozylǵan surapyl soǵystyń keltirgen zııany jaıly aıta kelip, maıdan shebine qatysqan keńes áskerleriniń sany 34 mıllıon 476 myń 700 adam bol­ǵanyn, olardyń 26,6 mıl­lıony qurban bolǵanyn tilge tıek etti. Iá, qan maıdanda keńes áskerleri er­liktiń úlgisin tanytty, fashısterdiń aram oılaryn júzege asyrmady, demek, erlik pen órlik jaıly keıingi tolqynǵa keńirek aıtyp, olardyń batyrly­ǵyn ónege etip otyrýymyz qajet dedi, óńir basshysy. Budan keıin Parlament Má­ji­lisiniń depý­taty S.Ferho sóz alyp, qazaqstandyq­tardyń Uly Jeńisti jaqyn­datýǵa qos­qan erekshe úlesi jaıly aıtyp berdi. Jasaǵan erlikteri úshin 500 jer­lesimiz Keńes Odaǵynyń Batyry, al 100-den astamy “Dańq” ordeniniń tolyq ıegeri atandy. Qazaqtyń eki birdeı qyzy – Álııa Moldaǵulova men Mánshúk Má­metovanyń esimderi ańyzǵa aınal­dy. Qazir eki birdeı Keńes Odaǵy­nyń Batyr qyzdaryna Sankt-Peterbýrg, basqa qalalarda eskert­kishter ornatylyp, olardyń esim­­deri­men mektepter men kóshe­ler ata­la­dy. Nurken Ábdirov, Talǵat Bıgeldınov, Baýyrjan Momysh­uly, Tólegen Toqtarov, Izǵutty Aı­tyqov, basqa da batyrlar esimderi máńgi esi­mizde, dedi halyq qalaýly­sy. Budan soń Parlament depýtaty Úki­met tarapynan ardagerlerge jasa­lyp otyrǵan qamqorlyq jaıly aıtty. Reseıdiń Novosibir qalasynan kelgen RǴA Sibir bólimshesi tarıh ınstıtýtynyń dırektory Vladı­mır Lamınnyń sózi kópshiliktiń kóńilinen shyqty. Ol keltirgen derekter jınalǵandardy eleń etkizdi. “Jeńis ońaılyqpen kelgen joq. Bizden qurban bolǵan jaýyn­gerlerdiń sany 12 mıllıon adamǵa taıaý, al qaza tapqandardyń 13,7 mıllıony beıbit turǵyndar bola­tyn. Kóp aıtyla bermeıtin myna bir derekterge nazar aýdaralyqshy. Sebebi, áli kúnge ólgenderdiń ese­bin tolyq ala almaı jatyrmyz. Bir ǵana mysal. Dnepr ózeniniń oń jaǵa­laýynda tas qamal bolyp bekin­gen jaýdyń kózin joıý úshin qanshama ýaqyt ketkenin bilesizder. Mine, sol shabýylda kún saıyn bizdiń 27 myń 300 sarbaz qurban bolyp otyrǵan. Al 1943 jyldan bastap fashıster kóp qyryla bastady. 1922 jyly týǵan bizdiń jaýyngerlerdiń 3 paıyzy ǵana soǵystan aman-esen oralǵan. Mine, soǵys zardaby osyndaı qaıǵy-qasiret ákeldi”,– dedi V.Lamın. S.Amanjolov atyndaǵy Shyǵys Qazaqstan memlekettik ýnıversı­tetiniń rektory, pro­fessor, halyq­aralyq konferensııany ótkizý­ge bastama kótergen Beıbit Mam­raevtyń baıandamasy da kópshi­liktiń kóńilinen shyqty. “Jeńiske jetý jolynda mıllıondaǵan adam óz ómirin qıdy. Búgingi konferen­sııany ótkizý­degi maqsat –soǵys jyldaryn­daǵy Qazaq­­stan tarıhyn zertteý, muraǵat jáne mura­­jaı qoryn qarap, qaras­tyrylǵan máse­le­lerdiń zama­naýı tarıhtanýda tıisti dáre­jede aıtyl­maǵan jańa kózderin ǵylymı aına­lymǵa engizý, jańa zertteý ádisterin qol­ǵa alý  máselesin tilge tıek ete kelip, reseılik ǵalym­dar­ǵa kelip qatys­qan­dary, oı bólis­ken­deri úshin alǵysymyzdy aıtamyz”, dedi Beıbit Baımaǵambetuly. Konferensııa aıasynda Jeńis memorıa­lyna gúl shoqtaryn qoıý, ShQMÝ ázirlegen “Semeınaıa relık­vııa” kórmesi, Jeńistiń 65 jyldyǵyna arnalǵan kórme uıymdasty­ryldy. Jıyn aldynda derekti fılm kór­setildi. Sol kúni plenarlyq otyrys­tan keıin seksııalyq otyrys bolyp, keshke dóńgelek ústel ótkizildi. Ońdasyn ELÝBAI. О́SKEMEN. ERLIGI DE, EŃBEGI DE ELEÝLI Búgingi urpaq – 1941-1945 jyldary bolǵan Uly Otan soǵysynyń qasiretin bastan keshken, aýyrtpashylyǵyn qara nardaı kótere bilgen asyl tekti jandardyń balalary men nemere-shóbereleri. Soǵystyń ajal sepken quıyndy daýyly qazaqtyń árbir derlik shańyraǵyn shaıqaltyp ótti. Keńes Odaǵynyń quramynda bolǵan respýblıkamyzdyń árbir azamaty jaýǵa qarsy tize qosa otyryp janqııarlyqpen shaıqasty. Jaýdyń betin qaıtaryp, qarsha boraǵan oqtyń astynda, keskilesken urystarda erlik kórsetken bozdaqtarymyzdyń qanshamasy máńgige soǵys alańdarynda qaldy. Aman kelgen maıdangerlerdiń ózi múgedek boldy. Elimizde soǵys qaharmandaryna taǵzym etý dástúri qalyptasqan. Ákeleri men atalary soǵysqa qatysqan áýletterdiń búgingi urpaǵy da osy qalyptan aınymaı keledi. Pavlodar obly­synda halyqqa jasaǵan qaltqysyz qyzmetimen elge tanylǵan soǵys jáne eńbek ardageri Ýaqap Syzdyqov 1992 jyly dúnıeden ozǵan edi. Táýel­siz elimizde órken jaıǵan urpaǵy Uly Jeńis kúni jáne onyń qaıtys bolǵan kúni Ýaqap Bekuly­nyń beıitine baryp, rýhyna taǵzym etip otyrady. Ýaqap Syzdyqov Pavlodar oblysy, Lebıaji aýdanyna qarasty Tilektes aýylynda týǵan. Jastyq shaǵy ashtyq zobalańyna, jappaı ujymdastyrý saıasatynyń lańyna sáıkes keledi. 1930 jyldardaǵy qazaq halqynyń basyna tóngen qasiret bul otbasyna da birneshe ret qaıǵy­nyń ashy zapyranyn jutqyzyp, jaqyn­darynan aıyrady. Negizgi azyǵy bolǵan maly­nan kóz jazǵan qazaqtyń qanshama shańyraǵy seldirep qaldy. Syzdyq pen Korlıkonyń otbasynda on eki bala bolsa, sonyń tek ekeýi tiri qalǵan! Olar – Ýaqap pen onyń inisi Mutash. 1937-38 jyldardaǵy stalındik qýǵyn-súrgin, 1941 jyly bastalǵan Uly Otan soǵysy halyqtyń qaıǵy-qasiretin molaıta túsken edi. Kóptegen azamattar alǵashqy kúnnen soǵysqa alyndy. Sol tusta 9 synypty bitirgen Ýaqap áskerge alynǵan muǵalimniń ornyn aýystyryp, bastaýysh synyp oqýshylaryna sabaq beredi. Aıta ketý kerek, ol orta jáne joǵary bilimdi keıin jumys isteı júrip alǵan bolatyn. Al 1942 jyly qyrkúıek aıynda Ýaqap ta áskerge alynady. Bastapqyda Túrkimenstannyń Chardjoý qalasyndaǵy áskerı ýchılıshede jedel daıyndyqtan ótedi. 1943 jyldyń aqpanynda kishi leıtenant Ý.Syzdyqov soǵysqa attanady. Brıansk maıdanyna kelip túsken ol 235-shi atqyshtar dıvızııasynyń 732-shi atqyshtar polkinde vzvod komandıri bolyp taǵaıyndalady. Bul kezde polk Sýhınıchı qalasyn jaýdan azat etý urysyn júrgizip jatqan bolatyn. Aqpan aıy. Jaýyngerler men komandırler qalyń qarǵa kómilgen blındajdar men okoptarda turyp jatady. Nemister transheıa men blındaj­dardy únemi oqtyń astyna alyp otyrady. Bizdiń jaýyngerler de olarǵa oqtyn-oqtyn “jaýap” berip turady. “Til” ákelý, jaýdyń ornalasqan jerin aıqyndaý úshin barlaýshylar jiberiledi. Jaýdyń oǵynan mert bolǵandar da az emes. Alǵy shepke shyqqan kúnderiniń birinde kishi leıtenant Syzdyqov jaraqat alady. Allanyń kózi túzý bolyp, mına jaryqshaqtary ishki organdaryna darymaı, tek birneshe qabyrǵasy men oń jaq buǵa­nanyń tómengi jaǵyndaǵy bulshyq etin jara­lapty. Maıdandaǵy dala gospıtalinde emdelip shyqqan ol 1943 jyly mamyr aıynyń basynda óz polkine kelip qosylady. Alaıda, birge kelgen maıdandastarynyń qatary sırep qalǵanyn baıqaıdy. Keıbiri jaraqat alyp, emdelýge jiberilse, birqatary urys alańynda kóz jumǵan eken. Degenmen, polk jańa jaýyngerlermen tolyqtyrylyp otyratyny anyq. Atqyshtar polki bul kezde vıntovkanyń ornyna PPSh (Shpagın­niń pıstolet-pýlemeti) jáne PPD (Degtıarevtiń pıstolet-pýlemeti) avtomattaryna qoldary jet­ken. Barlyǵy osy kezde aldaǵy bolatyn joıqyn urysty kútken. Keıin ol tarıhta Orlov-Kýrsk shaıqasy dep atalǵany belgili. Bul shaıqas Uly Otan soǵysynda Keńes Armııasynyń jaýdy jeńý­degi negizgi baǵy­tyn aıqyndap bergen bolatyn. Shaıqastyń alǵash­qy kúninde Orlov bıi­gi­ne desanttar jiberi­ledi. Onyń quramynda Syzdyqovtyń vzvody da bar. Desanttarǵa jaýdyń kommýnı­ka­­sııalyq baılanys­taryn talqandaý min­deti júk­telgen-tin. Desant­tar eki táýlik boıy jaýdyń bekingen jerlerin talqandaıdy. Nemister jaǵy da oq jaýdyrady. Osyndaı urystardyń birinde jaý avtomatynyń oǵy Ýaqaptyń jambasynan tıedi. Qasynda desanttardyń birde-bireýi qalmaǵanyn kóredi. Ol ne júre almaıdy, ne jer baýyrlap qozǵala almaıdy. Osylaı qansyrap jatqanda aǵashtardyń arasynan bir jaýyngerdiń kele jatqanyn baıqaıdy. Jaýdyń adamy ma, álde keńes jaýyngeri me, anyq bilmeıdi. “Ne ómir, ne ólim” dep táýekelge basyp, daýystap óziniń kim ekenin jáne jaralanǵandyqtan júre almaıtynyn aıtady. Kórer jaryǵy bar eken, kele jatqan jigit keńes soldaty bolyp shyǵady. Ol muny arqalap alady, al Ýaqap oǵan oqqa urynbaı, jaýdyń arasynan qalaı shyǵatyn joldy kórsetip otyrady. Sóıtip, ekeýi tap kelgen ajaldan aman qalady. Soǵysta bir týǵan baýyrdaı bolǵan ekeýi keıin beıbit kezde de baılanystaryn úzbeı, uzaq jyldar boıy hat jazysyp turdy. Ý. Syzdyqovtyń bul jolǵy jaraqaty aýyr bolyp shyǵady. Jaýdyń oǵy oń jaq jambas súıegi­ne tıipti. Ýaqap birneshe aı boıy Saratov qalasyn­daǵy gospıtalde emdeledi. Jaraqatyna baılanys­ty soǵysqa qaıta jiberilmegenimen, ásker qatary­nan bosatylmaıdy. “Erligi úshin” medalimen mara­pattalǵan, leıtenant shenine joǵarylatylǵan Syz­dyqov Bas qolbasshynyń rezervtegi 8-shi gvardııa­lyq avıasııalyq dıvızııa­synyń aerodromǵa qyzmet kórsetetin 619-shy jeke batalonynyń shtabyna jiberiledi. Osy batalon quramynda ol Ýkraına, Belarýs jáne Polsha jerlerin basyp ótti. 1945 jyly 9 mamyrda Uly Otan soǵysy jeńispen aıaqtalǵanmen, ol tek sol jyly jeltoqsan aıynda áskerı qyzmetten bosap, elge oralady. Aýylǵa kelse, soǵys qajytqan tirshilikti kóz­ben kóredi. Aýyr salmaq túsken qarııalar men ana­lar qajyp ketken. Kóptegen zamandastary oral­maǵan. Aman kelgenderi de ózi sekildi ár túrli jara­qat alǵan jandar. Endi olardy soǵys­tan keıingi eldi qalpyna keltirý maıdany kútip turǵan edi. Ý.Syzdyqov áýeli Jańaaýyl jeti jyldyq mektebine muǵalim bolyp alynady. Bastapqyda bastaýysh synyptardyń ustazy bolsa, keıin jeke pánder boıynsha dáris beredi. Osy jyldary Pavlodar pedagogıka ýchılıshesin syrttaı bitiredi. Úsh jyldan keıin jas ta bolsa, talaby joǵary muǵalim mektep dırek­tory etip taǵaıyndalady Jáne de ol jergi­likti ujymshardyń partııalyq uıymynyń hatshysy bolyp saılanady. 1951 jyly ujymsharlardy irilendirý úderisi júrgiziledi. Lebıaji aýdanyndaǵy eki ujym­shardan Stalın atyndaǵy jańa iri ujym­shar qurylǵan. Osy ujymshardyń par­tııa uıy­myna óz qyzmetine degen belsendi de uqypty qasıetterimen baǵalanǵan Ýaqap Bekuly hatshy bolyp bekitiledi. Bir jarym jyldan keıin ol osy ujymshardyń tóraǵasy bolady. Sol kezde eldiń áleýmettik-eko­no­mıkalyq jaǵdaıyn kóterý úshin qanyn da, janyn da aıamaı qyzmet jasaıtyn adamdar kerek boldy. Kelesheginen úmit kúttiretin maman­dar partııa jáne sharýashylyq jumys­taryna tartylyp, laýazym­dyq qyzmetterge kóterildi. Adal qyzmetimen abyroı jına­ǵan Ý.Syzdyqov aýdandyq atqarý komıteti tóraǵasynyń oryn­basary, “Shaqat” keńsharynyń dırektory boldy. Sodan keıingi 25 jyldaı eńbegi onyń eń belsendi qyzmeti men uıymdastyrýshylyq qabiletin aıqyn kórsetken kezeń boldy desek, artyq aıtqandyq emes. Ol Pavlodar, Ýspen, Lebıaji jáne Ertis aýdandarynda atqarý komıtetiniń tóraǵasy qyzmetin atqardy. Odan soń Sharbaqty jáne Maı aýdandarynda partııa komıtetiniń birinshi hatshysy boldy. Eldiń eńsesin kótergen 1960-70 jyl­dar­daǵy kezeńde Ýaqap Bekuly Pavlodar óńirinde aýyl sharýashyly­ǵynyń ındýstrııalyq jańa deńgeıge kóterilýine erekshe úles qosty. Sol jyldary Maı aýdanynda mal sharýa­shylyǵy da órken jaıdy, et pen sút ónimdiligi artty. Eńbek adamdary­nyń turmysy jaqsaryp, eńbekteri baǵalandy, ár túrli joǵarǵy memlekettik marapattarǵa ıe boldy. Aýyl turǵyndaryna jańa úıler berildi. Jergilikti aýyldyq mekender jańasha túrge endi. Al sanaýly jyldar ishinde jańa úlgidegi turǵyn úıler salynǵandyqtan, aýdan ortalyǵy abattandyrylǵan kentke aınaldy. Zamandastary ony ózine de, ózgege de óte talapshyl, sharýashylyqty durys júrgize bile­tin basshy retinde eske alady. Eger ju­mys oryndalmaı jatsa, qatal minez kórse­tetinin, al bylaıǵy kezde sabyrly qalpynan aıny­maıtynyn jáne aıtady. Bir kezderde kómek surap aldyna barǵan adamdar áli kúnge deıin ony eske alyp, “árýaǵy razy bolsyn” dep maqtan tutyp otyrady. Olar Ýaqap Bek­uly­nyń kisilik kelbetin jas urpaqqa úlgi etedi. Maı aýdanyndaǵy qyzmetten keıin zeınetkerlikke shyqty. Jarty ǵasyrǵa jýyq eńbek ótili bar Ý.Syzdyqov artynda jarqyn iz qaldyrdy. Onyń halyq pen Otan aldyndaǵy eńbegi joǵary baǵalandy. Ol Oktıabr Revolıýsııasy, úsh márte Eńbek Qyzyl Tý ordenderimen marapattaldy. Sondaı-aq “Qurmet Belgisi” jáne I dárejeli Otan soǵysy ordenderiniń, birqatar medaldardyń ıegeri boldy. Ýaqap Bekuly zaıyby Bıǵaısha ekeýi tórt ul, eki qyzdy dúnıege ákelip, ómir jolyna shyńdady. Balalarynyń barlyǵy da joǵary bilim alyp, ómirden óz oryndaryn tapty. Búgingi tańda táýelsiz Qazaqstannyń keleshegi úshin ár salada, ár óńirde eseli eńbek etip, Uly Jeńistiń saltanat qurýyna ózindik úles qosqan maıdanger Ýaqaptyń abyroıly ataǵyn jalǵap keledi. Balalarynan taraǵan nemere, shóbereleri de atalary salǵan dańǵyl jolda, beıbit tirshilikte bilim men ǵylym­nyń tereńinen nár alyp, memleketimizdiń jarqyn keleshegi úshin qyzmet etýge atsalysýda. ...Mine, Pavlodar óńiri qurmet tutqan soǵys jáne eńbek ardageri Ýaqap Syz­dyqovtyń erlik jáne ómir joldary osyndaı. Farıda BYQAI. PAVLODAR.