Ýkraına: zobalańnyń zardaby

 Ýkraınada qan tógildi. Seksennen artyq adam qaza tapty. Qanshama adam jaralanyp, qansyrap qaldy. Aıdyń, kúnniń amanynda júzdegen sábı jetimdik qamytyn kıdi. Bir myńnan artyq adam jaradar boldy. Qanshama otbasy úıdiń tireginen aıyrylsa, qanshamasy múgedek, kemtar kúıde qalǵan otaǵasyn nemese jaqynyn, baýyryn ómir-baqı alaqandaryna salyp kútýge májbúr bolyp otyr. Júzdegen kó­lik otqa orandy, ondaǵan úıler órtep jiberildi. Osynyń bári beıbit kúnniń astynda, beıbit ómirde bol­ǵan zobalań. Adamzattyń barynsha joǵary damyǵan kezeńinde osynshalyq qantógiske jol berýge bola ma? Ýkraına halqy bas-kózdi bilmeıtin qyzýqandy nemese órkenıetten shetqaqpaı qalǵan aımaq emes qoı. Endeshe, nege osynshalyq qan­tógiske jol berildi? Osy má­sele qazaqstandyqtardy qatty oı­lan­­tady. Bizben taǵdyry uqsas, talqysy bir halyqtyń osyndaı kúı­­­ge ushyraǵanyna ókinesiń. Bizge hat joldaǵan soǵys ardageri, ýkraın halqynyń ókili, almatylyq Leonıd Gırsh aqsaqal da buǵan jany qatty aýyratynyn jazypty. «Ýkraınadaǵy jaǵdaıdy gazetten oqyp, teledıdardan kórgen saıyn júregim syzdaıdy. Men Kırovograd qalasynda týǵan edim, 17 jasymda soǵys bastalyp, sheshemmen asyǵys qoshtasyp, maıdanǵa kettim. Adamnyń kindik qany tamǵan jeri ystyq bolady. Sondyqtan Ýkraınada beıbit zamanda qan tógilgenine qaradaı kúıip otyrmyn», depti ol. «Men ýkraın ultynyń ókili retinde tarıhı otanymdy da aıryq­sha qaster tutamyn. Ony maqtan etemin. Áıtkenmen, meniń uly baba­larymnyń jerinde biz kútpegen, aqyl-oıymyzǵa syımaıtyn oqıǵalar bolyp jatqanyna qynjylamyn. Nelikten mundaıǵa jol berildi dep qııalym san-saqqa júgirýde. Meni ondaǵy aǵaıyn-týystarymnyń haly alańdatady», dep jazady ýkraın halqynyń taǵy bir ókili, aqmolalyq Galına Býlycheva. Árıne, «qanyna tartpaǵannyń qary synsyn» demekshi, júrekteri meıirimge toly bolatyn ýkraındyqtar óz baýyrlarynyń qan jutyp, qaıǵy shegip jatqanyna alańdamaı qoıar ma? Ol túgil basqa ulystyń ókili bolyp tabylatyn qazaqstandyqtardyń da qanǵa boıalyp jatqan jas jigitterdi, endi ǵana murty shyǵyp kele jatqan bozdaqtardy kórgende aza boıy qaza boldy. Jaǵdaı nege osyǵan jetti? Teke­tiresti beıbit jolmen she­shýdiń jolyn bılik ókilderi de, oppozısııalyq saıasatkerler de nege tappady? Álde halyqtyń tógilgen qanyna olardyń jany aýyrmaı ma degen tárizdi suraqtar oıdan shyqpaıdy. Árıne, bul suraqtarǵa jaýap izdesek máseleni tereńnen qozǵaýǵa týra keledi. Ýkraına qoǵamy tym saıa­sılanyp, tolyp jatqan saıası par­tııalardyń bılik úshin ózara kúresiniń arenasyna aınalǵanyna kóp boldy. Mundaıda ekonomıkaǵa eshkim de kóńil bólmesi anyq. Ýkraı­naǵa barǵan saparymyzda meı­linshe baı, tabıǵı resýrstary jetkilikti, keńestik kezeńnen óner­kásibi de joǵary damyǵan eldiń alqam-salqam tirligine tań qalǵan bolatynbyz. Joldar jóndelmegen, úıler surǵylt qalpynan arylmaǵan, kóshe jaryqtary kúńgirt bolyp turǵan eldiń ıesi joq ekendigi birden kózge urǵan edi. Eýropanyń ortasynda otyryp, osynsha baılyqqa ıe bola turyp Ýkraınadaǵy jan basyna shaqqandaǵy IJО́ kólemi 7 myń dollardyń tóńireginde ǵana bolǵany da kóp nárseni ańǵartpaı ma? Demek, bul el kópten beri ekonomıkamen aınalysýdy qoıǵan. Esesine tolyp jatqan partııa­lardyń halyqty óz jaǵyna tartýdy kúıttegen gazet-jýrnalda­ry, teledıdardaǵy habarlary barynsha kóp. Sondyqtan da, áńgi­melesken halyqtyń bári ózi qalaǵan partııanyń sózderin jeldeı esip, aıta jóneletin. Tipti tura qalyp dıskýssııa jasap, óz partııasyn jaqtap, bir-birimen sózge de kelip jatqandardy talaı kórdik jáne saıası ómirdi «maıdan» degen sóz­ben úılestirip, egiz qozydaı tegis teńgerip alǵan. О́rkenıeti jo­ǵa­ry damyǵan, ekonomıkasy ór­ken­degen elderde halyqtyń 5 paıy­zy ǵana saıasatpen aınalysady. Qal­ǵan jurt óziniń kúndelikti isin bilip, tur­mysyn jaqsartý jolynda eńbek etedi. Al ýkraındyqtar tutas el bolyp saıasatpen aınalysyp ketkendeı kórindi sonda, bizdiń kózimizge. Onyń ústine Batystyń Ýkraınanyń demokratııalyq ózge­ris­ter jasaýyna kómektesemiz dep, al shyn máninde, tolyp jatqan saıa­satkersymaqtardyń qoltyǵyna sý búrký úshin bólgen 5 mlrd. dollary da talaı jandardy qyzdyrǵany haq. «Árkimdi zaman súıremek, Za­mandy qaı jan bılemek?» dep uly Abaı aıtqandaı, bul elde «zamandy bılemekke» umtylǵan jandar kóp bolǵan sııaqty. Almatylyq Leonıd Gırsh óziniń hatynda:  «Taıaýda ǵana jasym 90-ǵa toldy. О́mirlik tájirıbeme súıene otyryp, bizdiń Elbasynyń «aldymen ekonomıka, sosyn saıasat» degen sózderin qandastaryma aıtyp qana qoımaı, sanalaryna sińirgim keledi. О́ıtkeni, Ýkraına saıasatty tizginsiz jiberip alyp, sonyń zardabyn tartyp otyr. Túptep kelgende ekonomıka damysa ha­lyqtyń qaryny toq bolyp, tynyshtyqty saqtaýǵa jan-tánimen kirisedi. El tynysh bolsa, ekonomıka da damyǵan ústine damı beretini anyq» deıdi kópti kórgen kóne qart. Ýkraındyqtardyń negizgi bó­ligi ózderiniń ulttyq  ekono­mıka­larynyń keshegi postkeńestik res­pýblıkalar­men ıntegrasııalansa jaqsy damıtynyn, bul iste óz elderiniń tipti avangardtyq pozısııada bolatynyn jaqsy biledi. Al eýropalyq ın­tegrasııaǵa Ýkraı­nanyń ońaı úılese qoıýy ekitalaı. О́ıtkeni, olarda uzaq jyldar boıǵy qalyptasqan óndiristik qatynastar men óndiristik kúshterdiń Ýkraı­nadan múlde bólek dástúrleri bar. Alaıda, saıasılanǵan qoǵam «biz tek qana damyǵan Eýro­pamen birge bolýymyz kerek» degendi alǵa tartyp otyr. Keıbir  saıasatkerlerde eýrazııalyq keńistiktegi ekonomıkalyq ıntegrasııany eski KSRO-ny jańǵyrtýdyń quraly dep qubyjyq qylyp kórsetýge tyry­sýshylyǵy ár jerde kórinip qalady. Soǵan qaraǵanda, ondaılardyń da qaısybir toptardyń tapsyrysyn oryndaıtyny seziledi. Sonymen qatar, orys ımperıalızminiń, odan keıingi keńestik shovınıstik saıa­sattyń ýkraın halqynyń arqasyna batyrǵan tizesiniń zardaby da áli tolyq tarqamaǵan. Búgingi kúni onda­ǵy ultshyldyq uıymdardyń tym kóp bolýy da sonyń aıǵaǵy. Osyndaı, qoldan jasalǵan qııa­styqtar, túptep kelgende, Ýkraı­­­na ekonomıkasyn álsiretýge soq­tyryp otyr. Al ekonomıka álsi­­­rese, halyqtyń turmysy da tómendeı bereri haq. Eldiń bedeline, ekonomıkalyq áleýetine  baǵa be­retin tolyp jatqan kórsetkishter quldyrap ketti. Aldyn ala esepteý­lerge qaraǵanda, elge keltirilgen shyǵyn birneshe ondaǵan mlrd. grı­venniń kóleminde kórinedi. Al Kıevke kelgen Eýroodaq dıp­lomatııasynyń basshysy K.Eshton Halyqaralyq valıýta qorynyń Ýkraı­nadaǵy jaǵdaıda ózderiniń baǵasyn beretinin kóldeneń tartyp, onyń qanshalyqty kómektese alatynyn aıtýdan jaltardy. Mine, ýkraınalyqtar eldi ásire saıasılandyrýdyń saldarynan osyndaı kerdi bastan keshirip otyr. Zoba­lańnyń zardaby qashan da aýyr bol­maq. Biz tek artynyń tynysh bol­ǵa­nyn qalaımyz. Jaqsybaı SAMRAT, «Egemen Qazaqstan».

Haos hronıkasy

Ýkraına osy elde bolǵan tártipsizdik zardaptaryn joıý úshin onyń ekonomıkasyna 35 mıllıard dollardyń qarjysy qajet dep otyr. *  *  * Tártipsizdik saldarynan qaza tapqan adamdar sanyn anyqtaý júrip jatyr. Qazirgi esepteýler boıynsha, olardyń sany 100-den asatyn sekildi. 23 aqpanǵa deıingi  derekter boıynsha, kóterilisshiler qatarynan 82 adam shyǵyn bolsa, polıseıler qatarynan ondaǵan adam qaza tapqan. Al zardap shekken adamdar sany 1 myńnan asyp jyǵylady. *  *  * Dál qazirgi sátte tártipsizdikten kelgen materıaldyq shyǵyndardyń barlyǵyn tolyq esepteý múmkin emes. 2014 jyldyń qańtar aıynyń sońyndaǵy  Kıevtegi shyǵyn 20 mıllıon grıven dep eseptelgen. Kásipodaqtar úıi tolyqtaı janyp ketkendikten, ony qaıta jańǵyrtý kerek. Kıev merııasy tonalǵan, buzylǵan. Grýshevskıı kóshesindegi jıekke qalanǵan tastar qoparylyp, qorǵanys úshin paıdalanylǵan. *  *  * Kıevte 25 aqpanda birneshe elıtalyq jyljymaıtyn múlikter otqa orandy. Bir kúnniń ishinde 18 av­to­kólik órtengen. Al jalynǵa oranǵan jalpy kólikter sany 100-den asyp jyǵylady. *  *  * Kıev ortalyǵyndaǵy órtengen, qıraǵan ǵımarat­tardyń sany 10-nan asyp jyǵylady. Qazirgi kúni olarǵa kelgen shyǵyn kólemine esepteýler júrgizilýde.