Mal urlyǵy

Ol qashan tyıylady?

Qaıbir kúni Qazaqstan fermerler odaǵynyń basshysy Áýezhan Darynov eldi eleń etkizerlik bir málimetti jarııa etti. «Biz taldaý ótkizip, tańǵalarlyq qorytyndyǵa keldik: Qazaqstannyń alty oblysyndaǵy úı-jaılardyń 40-50 paıyzynda eshbir mal joq! Osy faktiniń ózi sheneýnikterdiń kózqarasyn ózgertýi tıis», – dedi Á.Darynov Aýyl sharýashylyǵy mınıstrliginde ótken úlken jıynda. Árıne, álgi alty oblystyń ishinde halqy sharýaǵa beıim Ońtústik joq ta bolar, biraq, sońǵy jyldary aýyl qazaǵynyń mal ustaýǵa degen yqylasy jyldan-jylǵa kemip bara jatqanyn jasyrýǵa bolmas. Qorasyn qoıǵa, sharasyn maıǵa toltyrsam degen sharýaqor jurttyń jigerin qum qylǵan nárse – mal urlyǵy. Shynyn aıtý kerek, qazir maly bar adam ne jyly úıine, ne jylqysynyń qasyna jataryn bilmeı, daǵdaryp júr. Mysalǵa, Saryaǵash aýdany, Tegisshil aýdanynyń turǵyndary Pernebaı jáne Qýat Temirbekovter az ǵana ýaqyttyń ishinde 80-ge jýyq jylqysyn urlatypty. Barymtashylardyń basynǵandary sonshalyq, urylar Birlik aýylyndaǵy bir otbasynyń 700-ge jýyq qoıyn qoradan alyp shyǵyp, aıdap bara jatqan jerinen qolǵa tústi. Onda da polısııa emes, mal ıeleriniń ózi ustapty. «Uryda uıat joǵy beseneden belgili ǵoı. Qorada turǵan osynshama maldyń bir-ekeýin qoldy qylsa, «qudaıy» dep qoıar edik. Biraq, 700-ge jýyq maldy qoradan aıdap shyqqany, bul urylardyń shekten shyqqanyn bildiredi. Tipti, shynyn aıtý kerek, urylar bireýlerge arqa súıep, erteńine qutylyp keterin bilgendikten osyndaı batyl áreketterge baryp júr me degen de kúdigimiz bar», deıdi mal ıeleri. Jańa jyldyń bastalǵanyna eki aı ýaqyt endi ótti ǵoı. Sodan beri Saryaǵash aýdanynda mal urlyǵy boıynsha 28 derek tirkelip, 953 mal qoldy bolǵan. Sonda orta eseppen kúnine 15-20 mal joq bolady degen sóz. «Bizdiń aýylda maly urlanbaǵan úı kemde-kem. Biraq eshqaısysynyń deregi joq. Joǵalǵan mal sol kúıi tabylmaıdy», degen Birlik aýylynyń turǵyny Raıhan Saqybaevanyń áńgimesi osy esebimizdi dáleldeı túskendeı. Al, polısııadan eshqandaı pármen joq. Bul bir Saryaǵash aýdanyn emes, barlyq óńirlerdiń alqymynan alyp turǵan másele. Jaqynda Arys aýdanyna qarasty Baıyrqum aýylynda mal qyryldy. Aqpannyń alǵashqy kúnderindegi saqyldaǵan aıazda «Kóksaraı» sý rettegishiniń bógetinde muz qatyp, sý arnasynan asyp, qalyń nýdyń arasynda júrgen jylqylar men túıeler muz qursaýynda qalyp qoıǵan. Sóıtip, turǵyndardyń esebi boıynsha 40-tan astam jylqy men 10  túıe qatyp qaldy. Negizi mal saıda, Syrdyń jaǵasynda jaıylyp júrgen ǵoı. Tóbeden sý lap urǵan kezde mal qashatyn jer bolmaı qalǵan. Sóıtip, kóbisi muzda qatyp, keıbiri sýdyń ekpinimen ózenge aǵyp kete barypty. Osylaısha bir ǵana Abylaı Kentaev degen azamattyń 15 jylqysy shyǵyn bolǵan. Biz mal ıeleriniń biri Baıyrbek Saýqymov jáne Ibrahım Ábdimusaevtarmen telefon arqyly sóılestik. Olardyń aıtýyna qaraǵanda sý retteýshiler jergilikti ákimdikke habar bergen. Biraq, ákimdik eshqandaı dabyl qaqpaǵan. Qazir kún saıyn uıaly telefonymyzǵa «pálen jerde boran bolýyna baılanysty jol jabyq» degen habarlama túsip turady. Týra sol sııaqty aýyl ákimi de malshylardyń birine uıaly telefon arqyly habarlap aıtsa da, habarlama jiberse de birinen-biri qulaqtanyp, apattyń aldyn alýǵa bolar ma edi?!. Álde alaqandaı aýylda ákim men turǵyndardyń arasynda baılanys joq pa, bir-birin tanymaı ma? Aýyl ákiminiń tym-tyrys jatyp alýy qanshama otbasynyń áleýmettik jaǵdaıyn oısyratyp ketkeni anyq. Qalaı aıtsaq ta, bul jurtqa jany ashıtyn ákimniń tirligi emes... Baıyrqumdyq Ibrahım Ábdimusaev qutqarý ortalyǵyna, ıaǵnı, «112» telefonyna da qońyraý shalypty. Biraq, olar arnaıy tehnıkalarynyń joqtyǵyn aıtyp, kómek kórsetýden bas tartqan. Tún ishinde sýyq sýdyń lap qoıyp, muz bolyp qatýynan jylqy da, jylan da qutyla almapty. Bir jylannyń kók muzdyń ishinde uzynynan sozylyp, qatyp jatqanyn telearna arqyly kórdik. Al, bir bıe qulynyn baýyryna basyp, sýdyń ótine kóldeneń jatyp alǵan kúıi ekeýi de qatyp qalypty. Qulynyna barynsha qorǵan bolǵysy kelgeni jatysynan kórinip tur. Al, belýardan kelgen sýdan shyǵa almaı, shyńǵyrǵan jylqylardyń qulyn daýysy tań atqansha estilip turypty. Biraq, tún ishinde apyl-ǵupyl jetken mal ıeleri sýdyń kóptiginen jaqyndap bara almaǵan. Baıyrqumdyqtar: «Bıelerimizdiń deni býaz edi. Aldaǵy eki aptada týý kerek bolǵan» dep zar ıleýde. Qazir mal ıeleriniń: «Arnaıy komıssııa quryp, eń bolmasa óligi tabylǵan jylqylardyń shyǵynyn tólep berse durys bolar edi, ózenge aǵyp, jyrtqyshqa jem bolyp, joq bolyp ketken jylqylarda daýymyz joq», degen ótinishterine qulaq asatyn jan bolmaı tur. Alǵashynda Arys aýdanynyń ákimi Seıit Ertaı muzda qatyp qalǵan jylqylar «syrǵalanǵan» bolsa, ótemaqy tólenetinin aıtqan bolatyn. Biraq, artynsha oblys ákiminiń orynbasary Sáken Qanybekov eshqandaı da aqy tólenbeıtinin kesip aıtty. «Biz jylqylar jappaı qyryldy dep eseptemeımiz. Negizi turǵyndarǵa maldardy qaýipsiz jerge kóshirý týraly aldyn ala eskertilgen. Sondyqtan qaraýsyz qalyp, muzda ólgen maldarǵa eshqandaı aqsha tólenbeıdi. Bul jyl saıyn oryn alatyn jaǵdaı. «Sý deńgeıiniń kóterilýi múmkin» degen habardy estigennen turǵyndar óz maldaryn qaýipsiz jerge kóshirip alýy kerek edi. Áreketsiz qalǵan malshyǵa ákimshilik jaýap bermeıdi» dedi oblys ákiminiń orynbasary. Árıne, «Mal ashýy – jan ashýy» degen, biriniń aq adal maly sýdan, biriniki tún jamylǵan qýdan qoldy bolyp, shyǵynǵa ushyrap jatqan soń, mal ıesiniń zar ıleýin túsinýge bolady. Áıtse de, olardyń da tym beıǵamdyǵyn, maldy jaıylymǵa jiberip, qaraýsyz qaldyratynyn joqqa shyǵara almaımyz. Fermerler odaǵynyń tóraǵasy Á.Darynov aýyldarda mal ustaýshylar sanynyń kemip ketýiniń bir sebebin eldi meken turǵyndarynyń qalaǵa aǵylýynan izdeıdi. Bul durys ta shyǵar. Eldiń qoraǵa qaraýǵa qulqy bolmaı, maldan aýlaq júrýiniń san túrli sebebi bar. Biz sonyń basty-basty bir-eki sebebin aıtýǵa tyrystyq. Shynynda bul máselege ákimderdiń kózqarasyn ózgertý kerek. «Aıtpasa sózdiń atasy óledi», degen. Oblys ákiminiń orynbasary Sáken Qanybekov Baıyr­qumdaǵy jylqy qyrylǵan jerdi óz kózimen baryp kórgen joq. Mal ıelerimen, aýyl turǵyndarymen kezdesip, sóılespedi. Arnaıy komıssııa qurmady. Endeshe, bul jóninde qalaı kesimdi sheshim aıtady? Álde bul: «Aýyldaǵynyń aýzy sasyq», dep malshy qaýymdy mensinbeýi me? Qanybekov halyqpen kezdesýden nege qashty? Ákimderdiń osyndaı jany ashymastyǵynan keıin aýylda mal ustaýshylardyń qatary qalaı kóbeımeıtini anyq. Bútindeı úıir jylqynyń shyǵynǵa ushyraýyn bylaı qoıǵanda, bir qulyndy bıeniń joǵalýynyń ózi otbasyǵa úlken salmaq túsiretinin túsinetin sheneýnik bar ma ózi? Oralhan DÁÝIT, «Egemen Qazaqstan». Ońtústik Qazaqstan oblysy.