Aýyl sharýashylyǵy ónimderin óńdeý salasynyń damýy – turaqty bolashaq kepili

Damyǵan elderde mańyzdy sala­lardyń biri – taǵam jáne qaıta óńdeý ónerkásibi. О́z kezeginde bul salanyń damýy ǵylymsyz múmkin emes, al Qazaqstannyń taǵam jáne qaıta óńdeý ónerkásibiniń ǵylymı áleýetin qurýmen aınalysatyn mekemelerdiń biri – «Qazaq qaıta óńdeý jáne taǵam ónerkásipteri ǵylymı-zertteý ınstıtýty» JShS (ári qaraı QQО́jTО́ǴZI). Instıtýt 1954 jyldan bastaý alyp, 1993 jyly Almatyda sharýashylyq júrgizý quqyǵyndaǵy respýblıkalyq mem­lekettik kásiporny bolyp, ja­ńa damýyn bastady. 2016 jyldan bas­tap «Ulttyq agrarlyq ǵylymı-bilim berý ortalyǵy» KeAQ enshiles uıymynyń qataryna kirdi.

QQО́jTО́ǴZI – Qazaqstannyń agroónerkásip kesheniniń qaıta óńdeý jáne taǵam ónerkásibi máselelerin sheshetin jetekshi ǵylymı mekeme. Instıtýtta ǵylymı zertteý­ler júrgizýde tájirıbesi mol, bi­liktiligi joǵary qyzmetkerler jumys isteıdi.

Búgingi tańda QQО́jTО́ǴZI Bilim jáne ǵylym mınıstrligi, Aýyl sharýashylyǵy mınıstrliginiń tapsyrysy boıynsha baǵdarlamalyq qarjylandyrý jáne «Ǵylym qory» AQ kommersııalandyrý jobalary aıasynda irgeli jáne qoldanbaly ǵylymı zertteýler júrgizedi. Qa­zaqs­tandaǵy 100-den astam ta­ǵam óń­deýshi kásiporyn ǵylymı aqpa­rat­pen qamtamasyz etilgen. In­st­ıtýt mal sharýashylyǵy ónim­derin óńdeý, nan-toqash, shyryn jáne shyryn ónimderi ónerkásibiniń tehnologııasy men bar­lyq máselesi boıynsha konsýltasııa berýmen aınalysady, tapsyrystar boıynsha barlyq óńirde de, jekelegen kásiporyndarda da jumys isteıdi.

Instıtýttyń negizgi maqsaty – agroónerkásiptik keshenniń básekege qabilettiligi men eksporttyq ále­ýetin arttyrýǵa baǵyttalǵan, aýyl sharýashylyǵy shıkizatyn qaıta óńdeýdiń ǵylymdy qajet etetin ónimderin alý.

QQО́jTО́ǴZI quramynda Al­matyda ornalasqan bas ınstıtýtpen qatar, Nur-Sultan jáne Semeı qalalarynda fılıaldar bar. Bas ınstıtýt pen onyń fılıaldaryna ǵylymı-konstrýktorlyq zerthanalar, tájirıbelik óndiristik qondyrǵylar kiredi.

Instıtýt qyzmetiniń negizgi ba­ǵyttary: Qaıta óńdeý jáne taǵam óner­kásibinde jańa tehnologııalar men jabdyqtardy qoldanýdyń tıimdiligin baǵalaý, mal jáne ósimdik shıkizatynan azyq-túlik óndirisiniń jańa jabdyqtary men tehnologııa­laryn jetildirý men ázirleý bo­ıynsha jumystardy oryndaý, onyń ishinde naýbaıhana, kondıterlik ónimder úshin jemis-kókónis, et jáne sút, syra men alkogolsiz sýsyndar, sharap jasaý, jemshóp jáne basqa da salalar kiredi; Shıkizattyń sapasy men qaýipsizdigin qamtamasyz etý úshin jańa fýnksıonaldy taǵam ónimderin, sonyń ishinde ulttyq ónimderdi, sondaı-aq taǵamdyq jáne bıologııalyq belsendi qospalardy alý maqsatynda ósimdikter men janýar­lar shıkizatyn tereń jáne kúrdeli óńdeýge arnalǵan jabdyqtardyń ońtaıly tehnologııalyq rejim­deri men konstrýksııalaryn qa­lyptastyrý; Tamaq ónerkásibi úshin mıkroorganızmderdiń genofonyn qalyptastyrý, saqtaý jáne damytý; Ulttyq aýylsharýashylyq ǵylymı-zertteý ortalyǵynyń ınstıtýttarymen birlese otyryp, ósimdikter men janýarlar shıkizatyn tereń óńdeý jáne jańa azyq-túlik ónim­deri men mal azyǵyn óndirý teh­nologııasynyń alǵashqy talaptaryn negizdeý; Agroónerkásip keshenin normatıvti-ádistememen qamtamasyz etý; Taǵam óndirisiniń zamanaýı ádisteri men tehnologııalarynyń transferti jáne beıimdelýi.

Memleket basshysy 2021 jyldyń 1 qyrkúıegindegi Qazaqstan halqyna Joldaýynda eń mańyzdy mindet eldiń óndiristik áleýetin tolyqtaı damytý dep atady. Osyǵan baılanysty Úkimetke ishki jáne syrtqy naryqta óńdeýshi kásiporyndardyń básekege qabilettiligin arttyrý min­de­ti júkteldi.

Kez kelgen memlekettiń óner­kásibi – materıaldyq óndiris sala­larynyń sımbıozy. Olardyń maq­saty shıkizat óndirý, materıaldar men energııa óndirý men óńdeý, mashınalar, ártúrli taýar jasaý, sonymen qatar halyqqa qyzmet kórsetý.

Indýstrııa jáne ınfra­­­qu­ry­lym­dyq damý mınıs­trligi óńirlermen birge ónerkásiptiń ártúrli sektor­la­ryn qamtıtyn óńirlerdiń erek­shelikteri men básekege qabiletti ar­tyq­shylyqtaryn eskere otyryp, ındýstrııalandyrý kartasyn qurdy. О́ńirlerde 18 myńnan astam jańa turaqty jumys oryndaryn qurýmen jalpy somasy 995 mlrd teńgeni quraıtyn 206 jobany paıdalanýǵa berý josparlanǵan.

Agroónerkásip kesheninde taǵam ónerkásibi salasynda jańa óndiris­terdiń eń kóp sany – 76 joba, qu­rylys materıaldary men mashına jasaý úshin 38 jáne 19 joba.

Aýylsharýashylyq shıkizatyn qaıta óńdeý, sonymen qatar joǵary sapaly, qoljetimdi jáne básekege qabiletti azyq-túlik ónimderin óndirý – respýblıkanyń ekonomıkalyq jaǵdaıyn jaqsartýǵa yqpal etetin eldiń azyq-túlik qaýipsizdigin qam­tamasyz etýdegi agroónerkásip keshe­niniń basym mindetteriniń biri.

Táýelsizdik jyldarynda Qazaq KSR-nen qalǵan shaǵyn jáne iri kásiporyndar, zaýyttar, sehtar ydyrap, eldiń qaıta qurylymdalýyna qaramastan agroónerkásip kesheniniń qarqyndy ósýi baıqaldy. Azyq-túlik jáne qaıta óńdeý ónerkásibin damytýdyń negizgi maqsaty – ónim­niń ózindik qunyn tómendetý men aýylsharýashylyǵy shıkizaty men ony qaıta óńdeý ónimderiniń eksporttyq áleýetin arttyrý. Bul máseleni sheshý úshin bizdiń ınstıtýt aýyl sharýashylyq resýrs­ta­ryn únemdeıtin tehnologııalardy usynady. Mysaly, astyq ónim­de­riniń eksporttyq áleýetin art­tyrý maq­sa­tynda ınstıtýtta glıýkoza-frýktoza sıroptary, aýyl­­sharýashylyq janýar­la­ry­na aqýyzdyq qospalar, amın­qysh­­qyl­da­­ryn alý, glıýtensiz nan ónim­de­ri, quramynda pektın men ınýlın bar je­mister men kókónis sýsyndary, et, sút jáne maı óner­ká­sibiniń eks­porttyq áleýetin arttyrý úshin túıe, bıe men qoı sútinen jańa sút ónimderin, ósimdik maılary negizinde gıdrlengen jáne efırlengen maılardy óńdeý boıynsha jańa tehnologııalar ázirlendi.

Demek agroónerkásiptik keshenniń ınnovasııalyq júıesiniń negizgi min­detteriniń biri – ınnovasııalar qoryn qalyptastyrýǵa jáne olardy óndiriste damytýǵa qolaıly jaǵ­daılar jasaý. Alynǵan nátıjeler arasyndaǵy aıyrmashylyqtardy tegisteý. Bul tutynýshylarǵa qol­jetimdi ınnovasııalardyń san­dyq jıyntyǵyn, sondaı-aq olar­dyń agroónerkásip qyzmetiniń ón­di­ristik, ekonomıkalyq jáne bas­qa kór­set­kish­terin jaqsartý qabi­let­tiligin bil­diredi.

Asan OSPANOV,

tehnıka ǵylymdarynyń doktory, professor, UǴA korrespondent-múshesi,

Qazaq qaıta óńdeý jáne taǵam ónerkásipteri ǵylymı-zertteý ınstıtýtynyń basqarma tóraǵasy