«Álemniń jaryǵyn cyıladyń sen maǵan...»

Halyq qalaýlysy Ana qadiri týraly oı tolǵaıdy

Ár adamnyń ózi qurmet tu­ta­tyn qundylyqtary bar. Búginde osy qundylyqtar eleýli synǵa salynyp, tipti, jańasha paıymdalyp júr. Osy rette neni ótken kúnge qaldyryp, neni ózimen bir­ge bolashaqqa ala barýdy ár­kim ózi sheshýi kerek. Otbasy osyndaı máńgilik qundylyqtyń biri bolyp tabylady. Árıne, shańyraq qurǵan adamdar otbasyna ýaqyt bólip, qamqorlyq jasaıdy, urpaǵyna, balalaryna aqyl-keńesin beredi. Bul ońaı emes. Frıdrıh Engels áıgili «Ot­basynyń, jeke menshiktiń já­ne memlekettiń paıda bolýy» atty eńbeginde otbasy adam­zat qaýymdastyǵynyń aýys­paly túri dep jazǵan edi. Ol áleýmettik, ekonomıkalyq jáne mádenı ózgeristerge oraı óziniń tynys-tirliginiń túrin ózgertip otyrady. Buryndary otbasy ekonomıkalyq negizge súıenetin, ony dinı ustanymdar nyǵaıtyp keldi. Al qazir otbasynan ıgilik kútedi, biraq onyń berekesin arttyryp, nyǵaıtqylary kelmeıdi nemese nyǵaıta almaıdy.

Árıne, munyń báriniń sebep-saldarlary bar: kúndelikti kúıbeńnen, erli-zaıyptylardyń jeke-jeke ju­mys­bastylyǵynan olar sırek júzdesedi. Qa­zir­gi áıelder ekonomıkalyq jaǵynan táýel­siz jáne olardyń ózin ózi qur­metteý sezi­mi kúshti. Áleý­mettik járdemaqylardy kó­beı­týge bolady, alaıda, odan qun­dy­lyqtar júıesi ózger­meıdi. Dúnıejúziniń áleý­met­tanýshylary men demograftary materıaldyq jaǵdaıdyń jaqsarýy – bala týýdyń azaıýyna ákelip soqtyratyndyǵyn dáleldedi. Qazirgi qoǵamda kerisinshe kórinis qalyptasqan: el baı bolǵan saıyn otbasynda balalar sany azaıýda. Otbasy qoǵamnyń ardaqty qundylyǵy bolýdan qalyp barady. Sondyqtan, bala týý da kemýde. Endeshe, shuǵyl túrde tutyný jáne rýhanı qundylyqtar arasyndaǵy aıyrmashylyqty azaıtý kerek. О́kinishke qaraı, qazirgi ekonomıka men áleýmettik ınfraqurylym bul aıyrmashylyqty odan ári ósirýge jumys isteýde. Kóp rette materıaldyq molshylyqqa ózekti mańyz beretin ata-ana­lardyń ózderi-aq osy alshaq­tyqtyń ósýine jaǵdaı týdyrýda. Búginde adam tek aqsha taýyp qana qoımaı, jaqsy kó­lik minip, qymbat kıim kıip, qoǵamnyń betine shyqqan adamdarmen aralasyp, baılyqtyń arqasynda óziniń basqa da osyn­daı artyqshylyqtaryn kór­sete otyryp, qoǵamdyq qur­metke bólengisi keledi. «Jul­dyzdar dýmanynyń», basqa da keń taraǵan saýyq-saıran tele­baǵdarlamalardyń kómegimen bul «jańa aqsúıekter» barlyq turǵyndarǵa, ásirese, jastarǵa ómir súrý «úlgisin» kórsetedi. Al jastar «joly bolǵyshtarǵa» elikteýge tyrysady. Al olardyń, ádette, balalary bolmaıdy nemese otbasynda, eń kóp degende, bir ǵana bala ósiredi.

Bul otbasyna qatysty kóp­tegen problemalardyń bireýi ǵana. Otbasylary únemi berik pe? О́kinishke qaraı, bizdiń elimizde jyl saıynǵy erli-zaıyptylardyń ajyrasý paıyzy burynǵysha joǵary. Otbasyndaǵy, tutastaı qoǵamdaǵy, adamdar qarym-qatynastarynyń, tárbıeniń, genderlik teńdiktiń mańyzy men qundylyǵyna baǵa jetpeıdi. Erli-zaıyptylardyń yntymaǵy búkil ómir sapasyna áser etedi. Yntymaq bolsa, yrys bar. Bul bala tárbıesine de yqpal etedi. Balalar – óz ata-anala­rynyń aınasy. Ata-ana balasyn baqytty etkisi kelse de, ol ómirdi ata-anasynan kórgenimen baǵalaıdy. Otbasynyń rýhanı jaǵdaıynda ósip, er jetken bala eresek ómir­­­ge ata-anasy boıyna da­ryt­qan qundylyqtarmen aıaq basady. «Uıada ne kórseń, ush­­qan­­­­da sony ilesiń» degendeı, biz bala­larymyzǵa adamı asyl qasıetterdi daryta bilýimiz kerek. Ata-ana balalaryna ózderiniń jeke basy­nyń qamyn ǵana oılamaı, ózgelerge de baqyt tileıtindeı, qaıy­rym­dy­lyq, qamqorlyq, múdde­lestik turǵysyndaǵy adam­­gershilik tár­bıesin berýi kerek. Elbasy Nursultan Nazarbaev 2013 jylǵy 7 naýryzda Aqordada áıeldermen bolǵan kezdesýde: «Biz óz babalarymyzdyń biz­degi barlyq jaqsylyqtardy: biz­diń dostyǵymyzdy, bizdiń baýyr­mal­dylyǵymyzdy boılaryna sińirý maqsatynda tár­bıelenýine jaýaptymyz» dep atap kórsetti. Myna danalyqty esten shyǵar­maıyq: satynyń tómengi baspal­daqtaryna aıaq baspaı, onyń basyna shyǵý múmkin emes. Osyǵan baılanysty, aldymen ózińniń týǵan úıińdi, eliń­di, halqyńdy súımeı turyp, alda­ǵy bıik asqarlarǵa as­qaqtaı almaı­syń. Kezinde ataq­ty oıshyl Kant eki máselege: jul­dyzdar jamyraǵan aspanǵa jáne bizdiń ishki dúnıemizdegi adam­gershilik zańdylyqtarǵa tańǵa­la­tynyn aıtqan bolatyn. Bizdiń árqaısymyzdyń boıy­myzdaǵy adamgershilik qasıet­ter tabıǵattan darıdy. Ony únemi damytý kerek. Adam­­­gershi­lik jáne ádeptilik qun­dy­lyq­tary tómendegen kezde adam­nyń azǵyndyqqa uryna­tyn­dyǵy sózsiz. Eger osyndaı adam­gershilik qasıetteri álsire­gen adam otbasy quratyn bolsa, ol januıanyń bolashaǵy jaq­sy­lyqqa barmaıdy. Eger biz balala­rymyzdyń boıyndaǵy rýhanı qundylyqtardyń tómendep bara jatqanyna mán bermeıtin bolsaq, onyń aldyn alý sharalaryn jasa­masaq, bolashaqta sol balalar otbasynyń uıytqysy bolýdan alshaqtap, masyldyqqa boı aldyrady, tek ózderiniń bas paıdasy úshin ǵana ómir súrýge beıimdeledi. Otbasyndaǵy problemalardy, búkil genderlik saıasattaǵy prob­­lema dep qaraý kerek. Al erkek pen áıeldiń arasyndaǵy qa­rym-qatynasty adamgershilik jáne tálimdik tárbıe qasıetteri turǵysynan baǵalaý qajet. Otbasy ol – ózara túsinistik pen ózara kómekke jetý jolyn­­­­­daǵy birikken eńbek, tipti, birikken baqyt. Otbasy – aǵa urpaq ókil­­­de­­rimen – ata-anamen, ata-áje­men, ini-qaryndaspen, aǵaıyn-týǵan­darmen baýyrmaldyq baı­­­­lanys, myzǵymas týystyq. Ot­basyndaǵy berik qarym-qaty­nas tulǵanyń jan-jaqty turǵydan qalyptasýyna, mynaý qubylmaly zamanda onyń kózqarasynyń beriktigin qamtamasyz etedi. Otbasylyq ómirdiń basty zańdylyǵy – óziń tańdap qosylǵan adamyńmen turmys quratynyńdy esten shyǵarmaý. Biz ata-anamyzdy, aǵa-inilerimizdi, ápke-qa­ryndastarymyzdy, balalary­myzdy tańdaı almaımyz, al júre­gimiz qalaǵan jandy kóp ishinen tańdap, súıip qosylamyz. Biz qosa­ǵymyzben qosa aǵarý úshin ony súıemiz, oǵan senim artamyz, alǵys arnaımyz, jaqsysyn asyramyz, bir-birimizdi demep, qoltyqtaımyz. Sóıtip, ózgeni baqytqa bóleımiz, ózimiz de ba­qytqa kenelemiz. Rerıh ǵaryshtyń ulylyǵy er azamat pen áıelge baılanys­ty depti. Bul ekeýi – tirliktiń ti­regi. Bul jerde otbasynyń tire­gi – er azamattyń, ákeniń róli erek­she mańyzdy. Ol otbasynyń uıytqysy – áıeldi alaqanǵa salyp aıalaýǵa tıis. О́ıtkeni, ol – ana! Tirshilikte anadan artyq, anadan asyl qundylyq joq. Adamzat dúnıe jaraty­­ly­synyń bastapqy zańdylyǵy – erkek pen áıeldiń jarasymdylyqqa úndeıtin máńgilik mahabbatynyń zańdylyǵyn moıyndaýǵa tıis. Mine, naq osy názik de berik bastaý­lardy tuǵyr etpegen úderisterdiń barlyǵynyń bolashaǵy bulyńǵyr. Áıel zatynyń mindeti – óziniń náziktigin saqtaı otyryp, áde­miligin shyńdaý, júregindegi súıispenshilik sezimderiniń jylýymen aınalasyndaǵy tirshilikti súıispenshilikke bóleý. Áıel zatynyń boıyndaǵy tózimdilik pen erlik qasıetteri de otbasynyń bereke-birligin arttyratyn basty qundylyqtardyń biri. Biz ómir súrip otyrǵan órke­nıetke er azamattar ıelik etedi degen tujyrym qalyptasqan. Anyǵynda solaı ma? Aınalańyzǵa nazar aýdaryńyz – bárine áıel qoja! Ol bárine úlgeredi, qashanda qamqorshy ári názik jandy áıel­der aınalasyn ózine baýrap alǵan. Munyń syry nede? Erler sonaý matrıarhat zamanynan beri osy fenomenniń syryn túsinýge ba­ryn salyp keledi. Alaıda, olar bul jumbaqtyń sheshimin taba alar emes. Áıel tabıǵatyn to­lyq túsiný er-azamattar úshin jyl­dar ótken saıyn kúrdelene túsýde. Myna bir jyldamdyǵy jelmen jarysqan zamanda áıelder barlyǵyna úlgeredi. Bir mezgilde úsh sharýany: balasyn terbetip, ernin boıap, telefon arqyly bolyp jatqan barlyq jańalyqty estip-bilý tek qana áıel qudiretine táýeldi qubylys. Nemese is basyndaǵy áıelderdiń qaramaǵyndaǵy qyzmetkerlerge tapsyrma bere otyryp, kitap­sha­syna keshki as mázirin jazyp úlgeretin, joldasynyń tamaǵyn berip, erteńge kıetin kıimin útik­tep, balasynyń úı tapsyrmasyn tekserip, oqýyna ázirlep, otbasy músheleriniń barlyǵyna úl­ken júreginiń jylýyn berý tek qana analyq qudiretti boıyna da­rytqan áıelderge ǵana tán qasıet. Zıgmýnd Freıd otyz jyl boıy zerttegende áıel janynyń qupııasyn asha almaǵanyn moıyn­daǵan eken. Meniń oıymsha, tek Stendal ǵana «óziń súıgen áıeldiń tipti qataldyǵy da júregińdi tebiren­tetin jylylyqqa para-par» degen sózi ǵana aqıqatqa jaqyndaǵan sııaqty. Al fılosof Ivan Ilın erkekterdiń bárin oılandyratyn osy suraqty «áıel qupııasyn ózińniń súıiktińniń boıyndaǵy náziktikti sezine otyryp túsinesiń», dep tujyrymdady. Tuńǵysh Prezıdentimiz bul máse­leni erekshe júrekke jaqyn tujy­­rymmen bylaı túsindirdi: Siz­der bizdiń ómirimizdiń gúli bolyp tabylasyzdar – er azamattar áıelder týraly ne aıtsa da, áıelder erkekterdi árqashan ýysynda ustaıdy. Er azamattar ózderiniń súıik­­tileriniń sulýlyǵy men názik­tigine tánti bola otyryp, áıeldi eń aldymen, analyq júrek jylýymen jaratylysqa jan beretin oshaǵynyń uıytqysy, shańyraǵynyń panasy dep biledi. Áıeldiń tózimdiligi – úlken qupııa. Tek qana ana óziniń boıyn­daǵy qýatymen ómirge jańa kelgen álsiz sharanany pármendi etip shyńdaı alady. Ana qudireti degen – osy. Ana – Jaratqannyń qam­qor­lyǵy men jan shýaǵyn bizge aldy­men jetkizetin adam. О́mirge kel­gen alǵashqy sátten bastap biz muny aqylmen emes, júregimizben sezinemiz. Ana – bizdiń alǵashqy mahab­batymyz. Biz ony týǵannan saǵyn­dyq, izdedik, onyń dıdaryn kórgen saıyn qýanyshqa bólendik, bizdi beımálim bolmystyń qaýip-qater­lerinen ana ǵana qorǵaı alatynyn uǵyndyq. Biz ana dıdaryn sábılik sheksiz súıispenshilikpen máńgilik jadymyzda jańǵyrttyq. Náresteniń eń alǵashqy kúnnen ana mahabbatyna bólenip ósýiniń mańyzy zor. Bul sábıdi baǵyp-qaǵý úshin ǵana emes, sonymen birge, onyń boıynda da osyndaı súıispenshilik qasıetterdi qalyptastyrý úshin qajet. Sábı­diń anasymen alǵashqy qarym-qatynasy – bolashaq ómirde alatyn adamgershilik tájirıbeniń bastaýy. Anaǵa degen súıispenshilik biz oılaǵannan áldeqaıda ásermen boıdy baýraıdy. Kishkentaı kezińde bul – tabıǵı súıispenshilik. Anany súıý úshin eshqandaı kúsh-pármen qajet emes. Alaıda, biz er jetken saıyn boıymyzda ana­ny jaqsy kórý, qurmetteý sezimi kúsheıe túsýi kerek. Barsha Qazaqstan halqy jaqsy kóretin, súıip shyrqaıtyn ánde aıtatyndaı, Ana – bizge álemniń jaryǵyn syılaýshy. Budan artyq baǵa bolmaq emes. О́kinishke qaraı, ata-anasyna qatal qaraıtyn, olardyń muń-múddesine nemquraıly minez tanytatyn ul-qyzdar da joq emes. Olar úshin ana beınesi kórshi turatyn áıel beınesinen artyq emes. Osy rette alańdatarlyq bir másele, qazirgi balalar ádebıetinen de ana beınesi joǵalyp barady. Ana beınesi búgingi balalar ádebıetinen keıinge ysyrylyp qalǵan. Búgingi gazetter men jýrnaldar da ana týraly jazbaıdy, teledıdarda analar týraly jan tebirenterlik baǵdarlamalar joq. «Lıteratýrnaıa gazeta» óziniń betterine «Ana týraly sóz» degen aıdar ashty. Bizdiń elimizdegi aýdandyq, oblystyq jáne respýblıkalyq gazetter de sodan úlgi alsa, ana taqyrybyn turaqty jazyp tursa, jaman bolmas edi. Ana taqyrybyn asqaqtata kóterip, ata-anasyn ardaqtaıtyn ul men qyzdyń tájirıbesin keń taratqan gazet budan barynsha utar edi. О́mir toqtaýsyz aqqan ózen sııaqty. Muhıtqa qaraı aǵylǵan ózen sýynyń bastaýy onyń aǵy­syna áser etedi. Bizdiń anamyz, anamyzǵa degen mahabbatymyz damylsyz sarqyraǵan ózen aǵysy­­­­nyń bastaýy sııaqty. Oǵan degen súıispenshiligimiz, aq tilegimiz osy bastaýdan nár alady. Osy rette men ózimniń anamdy únemi aıryqsha rızashylyqpen esime alamyn. Men úshin ol – árqashan ómirimniń shamshyraǵy. Meniń anam óte izgi, uıań da janashyr adam edi. Onyń daýys kóterip sóılegenin nemese urys-keris jasaǵanyn estip kórgen emespin. Ol óshpendilikke qarsy óktemdik jasaǵan emes. Mek­tep betin kórmese de naǵyz zııaly adam boldy. Zııalylyqtyń nári júrek­te ǵoı. Muny eshbir ýnıversı­tet­te oqytpaıdy. Bul – táńirdiń syıy, otbasynan daryǵan tárbıe tálimi. Myna bir oqıǵany esime alsam, janaryma jas úıiriledi. Bir ýaqyttarda bizdiń aýlamyzda qarlyǵash uıa salǵan bolatyn. Uıada úsh balapany bar edi. Keıde saryaýyz balapandar uıadan qulap túsedi. Qarlyǵash-ana olardy uıaǵa qaıta kóterip salady. Álsiz balapandar taǵy da qulaıdy. Qar­lyǵash-ana taǵy da kóteredi... Ýa­qy­ty kelip, saryaýyz balapandar uıadan qanattanyp shyqty. Olar kók aspanda qalyqtap, ushyp kete bardy. Uıa bos qaldy. Birde meni anam shaqyryp alyp: «Tolıa, qarlyǵash pen onyń balapandary esińde me?» dep surady. «Iá, esimde!» dedim men. Sonda anam «Mine, sender de osy balapandar sııaq­ty bolasyńdar. Sen, Iýra jáne Vıtıa úsheýiń erteń-aq qanattanyp, alys­qa ushasyńdar. Alaıda, týǵan uıala­ryń­dy umytý­shy bolmańdar!» dedi. Biz genderlik teńdik jaıly aıtqanda onyń tamyryna boılaýy­myz kerek. Al onyń tamy­ry – ana, onyń jarqyn beıne­si. О́z anasyn súıetin uldan, meniń oıymsha, eshqashan basqa áıelge qol kóteretin jeksuryn shyq­paıdy. Al anasynan tálim alǵan, onyń júrek jylýyn boıyna darytqan qyz bala eshqashan qatygezdikke boı aldyrmaıdy. Ol óziniń Áıel, Ana atty bolmysyna adaldyǵyn tanytady. Ana – álemniń eń qymbat qudireti. Endeshe, osy bir ardaqty da aıaýly beıne aldynda bas ıeıik! Anatolıı BAShMAKOV, Qazaqstan Respýblıkasynyń Prezıdenti janyndaǵy Áıelder isteri jáne otbasylyq-demografııalyq saıasat jónindegi ulttyq komıssııanyń múshesi, Parlament Senatynyń depýtaty, ekonomıka ǵylymdarynyń doktory.   ASTANA.