Jańa Qazaqstannyń basty prınsıpi ádilettilik bolýǵa tıis

– Birinshi saýalymyzdy «Jańa Qazaq­stan qandaı bolýy kerek?» degen jalpylama suraqtan bastasaq.

Laýra Qarabasova:

– Bilim salasyna qatysty aıtatyn bolsam, birinshiden, aka­demııalyq adaldyq qaǵıdattary basty qundylyqqa aınalýy kerek. Professor Dúıshón Shamatov «akademııalyq adaldyq degenimiz eshkim qarap, baqylap tur­masa da, durys ister jasaý», degen edi. Sondyqtan jańa Qazaqstanda ár bas­shy, ár maman, ár adam óz isine adal bolýy kerek. Sonymen birge kez kelgen sala­da Prezıdent aıtqan merıtokratııa prın­sıpteri, ıaǵnı ádildik qaǵıdattary saq­tal­ǵany óte mańyzdy. Ekinshiden, sheshim qabyldaý jáne qoǵamdyq pikir qalyp­tastyrý prosesterin­de ǵalymdar men sa­rap­shylar pikiri, ǵylymı zertteý nátı­jeleri kóbirek qoldanylsa deımin. Ol úshin ǵylymı áleýetti kóterý jáne sarapshylarymyzǵa konstrýktıvti pikir bil­dirý plat­formalaryn usyný mańyzdy.

Azamattarymyzdyń synı oılaý qabi­letin qalyptastyrý máselesin erekshe atap ótý kerek. Sebebi tótenshe jaǵdaı kezin­de jalǵan aqparat kóbeıip, ınfodemııa  oryn alsa, qoǵamda alaýyzdyq paıda bo­lyp, ahýal qıyndaıdy. Sol sebepti mek­tep qabyrǵasynan bastap synı turǵy­dan oılaý, taldaý jáne birneshe aqparat kózi­nen alynǵan málimetterdi qorytyp, prak­tıkalyq qajettilikke qoldaný daǵdy­laryn damytý qajet. Batys elderinde oqýshylar aqparatty, mátindi túsinip, taldaýǵa erteden mashyqtanady.

Serik Beısembaev:

– Jańa Qazaq­­stan­da avtorı­tarlyq saıası júıe emes, demo­kra­tııalyq saıası júıe basym­dyq alýy qajet. Men úshin bul – jańa Qazaq­­standaǵy eń mańyzdy kórsetkish hám faktor. Tar­qatyp aıtsaq, bılik ýaq­t­y­ly aýysyp, ádil saılaý ótkizilýge tıis. Bul birin­shi­den. Ekinshiden, zań ús­tem­­digi shyn má­ni­sinde ornaýy qajet. Iаǵnı adamnyń dáre­jesine, laýazymyna qara­ma­stan, zań talap­tary bárine birdeı bolýy kerek.

Eldegi sóz bostandyǵy men mıtıng ótkizý er­kindigi de mańyzdy. Sondaı-aq qo­ǵam­dyq uıym­dardyń jumysyna shek­teý­diń azaıǵany jón. Jalpy, memle­ket­tik emes uıymdardan bó­lek, jalpy qoǵam­dyq birlestikterge qa­tys­ty zańdy túrde shekteýler óte kóp. Solar qaı­ta qa­r­a­lyp, azamattyq qoǵamnyń damýy­na múm­kindiktiń berilýi de ózekti faktor. Saıa­­sı partııalarǵa da qatysty túrli shek­teý­di alyp tastaýymyz kerek. Meniń­she, jańa Qa­zaq­stannyń eń basty alǵy­sharttary osylar.

Jasulan Kýshebaev:

– Jańa Qazaq­stanǵa jańa ekonomıkalyq saıasat qajet. Onyń ishinde óndirýge, ónerkásipke basymdyq bergen jón. Birinshi kezekte kúndelikti tutynatyn taýarlar ón­dirýdi qolǵa alý kerek. Statıstıkaǵa súıensek, ha­­lyq­­tyń tabysynyń 70 paıyzy kún­de­­likti tutynatyn taýarlarǵa jumsa­la­dy. О́kinishke qaraı, Qazaqstanda osyndaı ónimderdiń basym bóligi ımporttyq taýar­lar. Sáıkesinshe, tabysymyzdyń qo­maq­­ty bóligi shetelge ketip jatyr. Osy­­­laısha, eldegi ekonomıkada aqsha aı­na­­ly­­my azaıady. Mundaı tyǵyryqtan shy­­ǵa­­tyn jalǵyz jol – óndirýge basym­dyq berý. Azyq-túlikke, aýyl sharýa­shy­ly­­ǵy­­na, jeńil ónerkásip, kıim ónerká­sibi­­n­e kóńil bólý kerek. Eger kún­delikti tu­ty­­natyn taýarlarymyzdyń bá­rin ózi­miz shy­ǵarsaq, qarjyny elde saq­tap qala­myz. Tıi­sinshe, halyqtyń tur­my­sy da jaq­sarady, memlekettik qazyna da ortaımaıdy.

Isataı Mınýarov:

– Kedeılikpen, áleý­mettik teńsizdik­pen kúres jáne ba­s­qa da óte mańyzdy máse­le­lerden bó­lek, Qa­zaq­stan bilim salasy­na da úl­ken nazar aýdarýy kerek. Bilim sa­lasy­na qu­­ıyl­­­­ǵan ın­vestısııa qoǵam­dy áleý­met­­tik apat­­tar­dan saqtap, damýǵa jete­leı­­di. In­­ves­t­ı­sııany tıimdi paıda­la­ný da óte ma­­ńyz­dy. Árıne, bilim berý sala­synda Qa­zaq­­s­tan ózge elder qyzyǵa qaraı­tyn­daı t­a­bys­tarǵa jetti. «Bolashaq» baǵdar­la­masy – erekshe aıtýǵa turarlyq úlken joba.

Jalpy, bilim berý salasy bıýd­jettik shyǵystardyń eń basty basymdyǵy bolýy qajet. Mem­lekettik bıýdjettiń bilim sala­syna jumsalatyn úlesi el­degi ishki jalpy ónimniń 4,5 paıy­zyn quraı­dy. Bul kórsetkish Ekono­mı­kalyq ynty­maq­tastyq jáne damý uıymyna kire­tin elderdiń kórsetkishimen teńesip qal­dy. 2025 jylǵa qaraı bilim salasyn qarjy­landyrý ishki jalpy ónimniń 7 paıyzyn quramaq. Bul – durys qadam.

Qarjylandyrýdy kóbeıtý «kóp aqsha bere salý» qaǵıdasymen júzege aspaýǵa tıis. Qarjy úsh aýysymda oqıtyn jáne apattyq jaǵdaıdaǵy mektepter problemasyn, materıaldyq jabdyqtaý máselesin sheship, muǵalim maman­dyǵynyń bedelin arttyrýǵa jumsalýy qajet. Bilim sapasy tek materıaldyq ınfraqurylymǵa jáne muǵalimderdiń jalaqysyna ǵana baılanys­ty emes. Sonymen qatar bilim berý sapasy oqytý prosesin uıymdastyrý men tehnologııasyna jáne pedagogterdiń  biliktilik deńgeıine de qatysty.

Oqýshylarǵa júktelgen sal­maqty azaıtý, ony neǵurlym ká­sip­­ke negizdelgen pán­derdi en­gizý, kásibı baǵdarlaý kýrs­taryn ashý – osy bastamalardyń alǵy­sharty. Kerek emes pánderdi alyp tas­taý da mańyzdy. Mektepte oqý­shylarǵa ózderi­niń áleýetin anyqtaýǵa jáne ony damytýǵa baǵyttalǵan baǵdarlama ázir­lenýi qajet. Árıne, bilim salasy orta bilim­men shektelip qalmaıdy. Qazaq­standyq bilim júıesine qaǵaz júzinde emes, is júzinde reforma jasalsa, aldaǵy ýaqyt­ta básekege qabiletti azamattar sany odan ári kóbeıe túsetini sózsiz.

– Prezıdent 11 qańtarda Májiliste sóılegen sózinde reforma jasaý qajet­tigin aıtty. Osy oraıda bizdegi bilim júıesin qalaı ózgertken durys?

Laýra Qarabasova:

– Bilim sala­syn­da sońǵy úsh  jylda júıeli ózge­ris­ter jú­zege asyrylyp keledi. Ýnıver­sı­tet­­ter­ge akademııalyq jáne qar­jy­lyq av­­to­no­mııanyń berilýin, korpora­tıv­tik bas­qa­rý júıesiniń engizilýin, sheshim qa­byl­daý prosesteriniń alqa­lyq prın­sıpterge baǵyttalýyn, ǵy­lym­dy qar­jy­­lan­dyrý tetikteri­niń jetil­di­ri­lýin, jas ǵa­lym­darǵa arnalǵan baǵ­­dar­la­ma­lar­dy jáne oqytýshylar jalaqy­synyń kóte­ri­lýin atap óter edim. Árıne, bilim sala­syn­­daǵy transformasııalar ýaqytty jáne mol resýrs­tardy talap etedi. Eń bas­­­ty­sy, ózgerister turaqty jáne jú­ıeli bolýy kerek. Odan bólek, kez kelgen re­­­for­­manyń nátıjesi ony júzege asy­ra­­­tyn kadrlardyń biliktili­gine táýel­di. Sol se­bepti eger basshylar men oqytý­shy­­­lar­­­dyń jıi taǵylymdamadan ótip, kási­bı bi­­l­ik­­tiligin arttyrýyna múm­kindik beril­se, oń óz­geristerge múddeliler qatary kóbeıer edi.

Jyldan-jylǵa ǵalym-profes­sor­lar­dyń mártebesi ósip, jaǵdaıy jaqsarýy kerek dep esepteımin. Mem­leket basshysy joǵary bilim­niń qoljetimdiligin jáne túlek­terdiń eńbek naryǵyndaǵy múm­kin­dik­terin arttyrý jóninde óte oryn­dy aıtty. Sondyqtan aldymyzda joǵary oqý oryndaryna áleýmettik qorǵalmaǵan sanattaǵy jas­tar­ǵa kóbirek jeńildikter men granttar qarastyrý jáne bilim berý baǵdarlamalarynyń maz­mu­­nyn jańartý arqyly eńbek na­ry­ǵymen baılanysty kúsheıtý mindetteri tur.

– Memleket basshysy Úkimet­ke tehnı­ka­lyq ma­man­­dyq­tar­ǵa basym­dyq berýdi tapsyrdy. «Bolashaq» stıpendııasynyń da baǵytyn ózgertýdi usyndy. Sizdińshe, qaı eldiń bilim salasyna qarap bet túzegen durys? Naqty qandaı mamandar elimizde jetispeıdi?

Laýra Qarabasova:

– Jalpy, ǵylymı-tehnıkalyq jetis­tikteri bar, ındýstrııamen baılanysy myq­ty jáne álemdik ınnovasııalyq damýǵa jol ashyp, serpilis jasap otyrǵan ýnıversıtetterde tehnıkalyq baǵytta sapaly bilim alýǵa elimiz jaǵdaı jasap otyr. Jastar osy múmkindikterdi utymdy paıdalanǵany jón. Bul rette «Bolashaq» baǵdarlamasy boıynsha jańa oqý oryndarynyń tizimge qosylýy múmkindikterdi keńeıtedi. Al sapa talaptary joǵary sheteldik ýnıversıtet fılıaldaryn ashý, túrli seriktestik modelderin engizý – ishki áleýetimizdi damytýda asa mańyzdy ári uzaq merzimde tıimdiligin kórsetetin qadam.

Mamandardyń jetispeýin anyqtaý úshin naqty zertteý-saraptaý jumys­tary júzege asyrylýy kerek. Kásip­oryn­dar jańa formattaǵy mamandardy qabyl­daýǵa jáne olardyń ıntellek­týaldyq jáne materıaldyq suranystaryn qana­ǵat­tandyrýǵa qanshalyqty daıyn? Ma­mandardy daıarlaýmen qatar, qazaq­standyq eńbek naryǵy da álemdik stan­dart­­tar­ǵa saı boı túzep, joǵary oqý oryn­dary­na naqty tapsyrys berip, qol­dap otyrsa, bul básekege qabiletti mamandy ǵana daıar­lap qana qoımaı, básekege qabi­letti jańa Qazaqstandy qurýdyń basty alǵy­sharttarynyń paıda bolýyna jol ashady.

– Prezıdent óz sózinde aldaǵy qyr­kúıekte saıası reformalar paketin jarııa­laıtynyn aıtty. Osy oraıda, elimizde saıası reforma baǵyty qandaı bolý qajet dep esepteısiz?

Serik Beısembaev:

– Saıası reformalar paketin qyr­kúıekke ysyryp qoımaı, qazirden bas­tap ony júzege asyrýǵa kirisý kerek. Sebebi kúzge deıin jarty jyl ýaqyt bar. Osy aralyqta ekono­mı­kalyq, áleýmet­tik daǵdarys odan ári ýshy­ǵyp ketýi múmkin. Qańtar oqıǵa­sy­nyń shyndyǵy tolyq­qandy aıtylmaýyna baılanysty, taǵy bir qoǵamdyq dúrbeleń oryn alyp, qaıǵyly jaǵdaı qaıtalanýy múmkin.

Osy oraıda, saıası reformalar pake­tin jasaqtaý qalaı júredi degen saýal týady. Bul prosess qanshalyqty ashyq bolady? Munyń bári basy ashyq máse­le. Buǵan deıin elimizde búkil sheshim bir adamnyń erki, sonyń túsinigi boıyn­sha qabyldanyp, sol boıynsha júr­gizildi. Keleshekte bul jaǵdaı qaıta­lan­baýǵa tıis. Memleketke qatysty mańyz­dy má­se­leler prezıdenttiń sheshimi negizinde emes, keń qoǵamdyq talqylaý, qoǵam­dyq uıym­dardyń aralasýy arqyly júzege asýy qajet. Sondyqtan balama kózqaras­ty eskerip, olardy pikirtalasqa qatys­tyrý arqyly saıası reformalar paketi jasaqtalýy kerek.

Buǵan deıin sóz bostandyǵyna, beıbit sherý­lerge qatysty zańdardy ózgert­keni­men, jaǵdaı túzelip ketkeni shamaly. Jergilikti bılik áli kúnge deıin saıası mıtıng ótkizýge ruqsat bermeı kele­di. Aldaǵy ýaqytta beıbit sherýler týraly zańdy taǵy da qaıta qarap, oǵan halyq­ara­lyq uıymdar, quqyq qorǵaý sala­syn­­daǵy mamandardyń usynystary negizinde túzetý engizý kerek.

Saıası reformalar paketiniń ishin­degi eń mańyzdy tarmaq saılaý týraly bolýy tıis. Sonyń ishinde iri qala­lar­dyń ákimderin saılaýdy bastaý kerek. Máselen, Almaty qalasynyń ákimi aýysýyna qatysty qoǵamda qyzý pikir­ta­las júrýde. Turǵyndar ákimdi elektorat­tardyń saılaýyna múmkindik berýdi surap otyr. Negizi bul 10-15 jyl buryn júzege asýy kerek edi. Qazir bul ýaqyty jetken, pisip turǵan másele. Ony qabyldamaı keri shegere bersek, saıası turaqsyzdyqtyń faktoryna aınalady.

– Qazir qoǵamdaǵy ara-jiktiń, ıaǵnı tabystyń ádil bólinbeýi jıi aıtylady. Mysaly, el baılyǵynyń jartysy 162 adamnyń qolynda eken. Jańa Qazaq­standa ekonomıkalyq ádilet­tilikti qalaı ornatamyz?

Jasulan Kýshebaev:

– Eń bi­rin­­shi, ekonomıkalyq ındıkatorlardy esepteý mehanızmin ózgertý kerek. Má­selen, ortasha jalaqyny esep­teý­di ala­ıyq. Qazirgi tańda alynatyn ortasha jal­aqy mólsheri shynaıy emes. Esepteý me­­ha­nızmi ádiletsiz, arıfmetıkalyq úlgi­de esep­teledi. Bul bizdegi áleýmettik jaǵ­daı­dy naqty kórsetpeıdi. Iаǵnı osyǵan sal­saq, bireý mıllıon teńge, ekinshi bireý júz myń teńge alsa, ortasha jalaqy 550 myń teńge bolyp shyǵady. Al álemde, ási­re­se damyǵan elderde medıandyq ádisti qol­­da­nady. Ekonomıkalyq zertteýler mu­nyń shar­taraptyń túkpir-túkpirinde jalpy ha­lyqtyń ortasha jalaqysyn naqty kór­setetin ınstrýment retinde moıyndaıdy.

Qazaqstanda durys eseptelmeı jat­qan, eldiń áleýmettik jaǵdaıyna teris áser etetin taǵy bir másele – eń tómengi kún­kóris deńgeıi. Bul óte mańyzdy ındı­ka­torlardyń biri. Osy arqyly elimizdegi kedeıshilik kólemin anyqtaýǵa bolady. Stıpendııalardy, zeınetaqyny, neshe túrli áleýmettik tólemderdiń baǵasyn naqty belgileımiz. Eń tómengi kúnkóris deńgeıin esepteý tutyný sebetin esepteý­men tikeleı baılanysty. Bir adamnyń bir aıda ómir súrýine qajetti azyq-túlik tizimi tutyný sebetinde kórsetiledi. Qazaq­­stannyń tutyný sebetinde 43 túrli azyq-túlik ónimi tirkelgen. Bul azyq-túlik ónimderiniń baǵasy – eń tómengi kún­kóris deńgeıiniń 55 paıyzy, al qal­ǵan 45 paıyzyna azyq-túlik emes ónim­der men qyzmetter kiredi. Jal­py, elimizdiń tutyný sebeti mamandar tara­­pynan úlken synǵa ushyrap keledi. О́ıt­keni onda kórsetilgen azyq-túlik óni­mi­niń mólsheri bir adamnyń bir aı­lyq ómirine jetpeıtini talaı márte aı­tyl­dy. Damyǵan memleketterdiń tu­tyný sebetterin taldaıtyn bolsaq, ol el­der­diń sebetinde kórsetilgen ónimder sany 300-den asyp ketedi. Mysaly, Uly­brı­tanııa­nyń tutyný sebetinde 350 ónim bolsa, AQSh-ta ol kórsetkish 300 ónim. Bul fakti elimizdiń tutyný sebeti Ba­tys el­der­diń sebetterinen áldeqaıda ju­­­tań eke­nin kórsetedi. Jalpy, álemdik táji­rıbe kór­­set­kendeı, eń tıimdi nusqa tuty­ný se­betin – medıandyq jalaqymen baı­laý. So­ǵan sáıkes eń tómengi kúnkóris deń­ge­ıi me­­dıan­dyq jalaqynyń jartysyna teńestiriledi.

Eger jańa Qazaqstanda ekonomıkalyq ındıkatorlardy osylaı ózgertsek, eldegi shynaıy kartına aıqyndalady. Qansha kedeı adam bar? Halyqtyń naqty tabysy qan­daı? Osy suraqtarǵa naqty jaýap al­ǵanda ǵana ekonomıkany jandandyratyn, tur­ǵyndardyń ál-aýqatyn arttyratyn reformalar jasaýǵa múmkindik týady.

– Qańtardaǵy sherýler kezindegi tár­tipsizdik ońtústik óńir­lerde, ásirese Almaty qalasynda ór­býi­niń sebebi nede?

Isataı Mınýarov:

– Tártipsiz­dik­terdiń Almaty qala­synda bolýy neni kórsetedi? Qazaq­stan­nyń eń iri qalasy jáne qarjy haby bol­ǵanymen, Almaty – áleýmettik teńsiz­dik órshigen, baı men kedeı­diń al­shaq­tyǵy tym ulǵaıyp ketken qala. Sherý­ge qatysqan azamattardyń demo­gra­fııa­lyq portreti mynandaı. Qozǵaýshy kúsh – 20-40 jastaǵy er kisiler, qazaqtar. Sonymen qatar olar jastar jáne eldiń saıası ómirine qatysqysy kele­tin belsendi áleýmettik toptar, ıaǵnı azamattar. Olar eldegi prosesterge qatys­qysy keledi jáne edáýir bóligi el­degi jaǵ­daıǵa qanaǵattanbaǵan. О́ńirler bo­ıyn­sha qaraıtyn bolsaq, narazylyq tol­qyny 2019 jyly «protestik daýys­tar jınaǵan» óńirlerde órshigen. Odan keıingi eki jylda narazylyq tol­qy­ny basylǵan joq. Olardyń qataryn­da bel­sendilerdiń, kópbalaly analar­dyń, kási­bı qaýymdastyqtardyń, munaı­shy­lardyń narazylyq aksııalary bar. Áleýmettik-ekonomıkalyq jaǵdaıdyń áserimen jáne bılikke kóńil tolmaýdyń saldarynan narazylyq tolqyny kúsheıip, 2022 jyly ol óziniń apogeıine jetti.

Jumyssyzdyq máselesiniń kúsheıýi jáne órshýi eldiń áleýmettik jáne saıa­sı turaqtylyǵyna qanshalyqty áser etetini bárine belgili. Jumyssyz aza­mat­tardyń basym bóligi áleýmettik qol­daý baǵ­darlamalaryna qatyspaıdy jáne mem­leketpen «baılanysyn úzgen». 2017 jyly, áleýmettik medısınalyq saqtan­dyrý engizilmeı jatyp, Eńbek jáne áleý­mettik qorǵaý mınıstrligi jergilikti ákim­dik­termen birge arnaıy taldaý júr­giz­gen edi. Taldaý nátıjesinde 1,2 mln adamnyń beıresmı túrde jumyspen qam­tyl­ǵany jáne 1,5 mln adamnyń ózin ózi jumyspen qamtyp otyrǵany jáne jumyssyz ekeni anyqtalǵan. Osy sanat­taǵy azamattardy jumyspen qamtý jos­par­landy. Ol maqsatta «Eńbek» mem­lekettik baǵdarlamasy qabyldanǵan edi. Jyl saıyn bul baǵdarlamany júzege asy­rý úshin 73 mlrd teńge qarajat jum­salady. Alaıda onyń tetikteri men aýqymy bos júrgen turǵyndardy ju­mys­pen qamtýǵa shamasy jetpegenin kór­ip otyrmyz. Jalpaq tilmen aıtsaq, ja­s­tarǵa qatysty baǵdarlamalardyń qa­jet­tigine, onyń paıdaly ekendigine kú­mán kel­tirýge bolmaıdy. Biraq olardy júzege asyrý kútken nátıjeni kórsete almaı júr.

– Qańtardaǵy qaraly oqıǵadan keıin áleýmettik jelilerde NEET jas­tar týraly jıi aıtyla bastady. Osyndaı jas­tardyń áleýmettik bel­sen­diligin arttyrý úshin qandaı shara­lar atqarǵan jón?

Isataı Mınýarov:

– Eldegi NEET úlesiniń joǵary bolýy­nyń qaýpi qan­daı? Jastardyń úzdiksiz túr­de turaq­ty jumys izdeýi olardy kedeılikke jáne ál-aýqatynyń edáýir tómendeýine ákelýi múm­kin. Sáıkesinshe, ómir sapasy na­shar­­laı­dy. Sonymen qatar qylmysqa beıim bolýy múmkin. Qoǵamnyń bul segmentiniń ádette eldiń qoǵamdyq-saıası ınstıtýttaryna jáne Úkimetke senimi óte tómen keledi.

NEET sanatyndaǵy jastardyń úlesi­niń ósýi uzaqmerzimdi áleýmettik proble­maǵa aınalýy múmkin. Halyqara­lyq Eń­bek uıymynyń málimetine sáıkes NEET sanatyna kiretin jastardyń úlesi eń tómen elder qatarynda Japonııa (3,0%), Nıderland (3,1%), Sıngapýr (4,5%), Germanııa (5,4%), Shveısarııa (6,0%) bar. Eń joǵarǵy kórsetkish Iemende (44,8%), Irakta (44,6%) jáne Aýǵanstanda (41,8%) tirkelgen.

Qazaqstanda NEET sanatyna kiretin jastardyń dıapazony 15-28 jas aralyǵyn qamtıdy. 2019 jyly olardyń úlesi 7,4 paıyzdy nemese 250 myńnan astam adamdy quraǵan. Álemdik tájirıbe kórsetkendeı, NEET sanatyna kiretin jastardyń sany az elder eki negizgi baǵytqa basymdyq beredi. Birinshi, mektepke deıingi bilim berý salasyna ınvestısııa quıady. Ekinshi, jastar arasyndaǵy áleýmettik-ekonomıkalyq problemalardy sheshýge baǵyttalǵan jáne ǵylymı ádiske negizdelgen baǵdarlamalar jasaıdy. Sondyqtan Qazaqstan da atalǵan sanatqa enetin jastar sanyn azaıtý úshin osy ádiske júginýi mańyzdy. Sebebi birin­shi baǵyt preventıvti tetik, ıaǵnı aldyn alý, profılaktıka úshin jasalynatyn shara. Onyń tıimdiligi birden bilinbese de, uzaqmerzimdi perspektıvada áseri baı­qalady. Mektepke deıingi bilim berý sa­la­syna ınvestısııa quıýdyń oń áseri bir­qatar ǵylymı zertteýmen dáleldengen.

Ekinshi baǵyt – problemalardy sheshý jáne NEET úlesin tómen deńgeıde ustap qalý sharalary. Osy oraıda Japonııa, Lıýk­sembýrg, Norvegııa sııaqty elderdiń tıim­di tájirıbesin engize alamyz. Bul el­derde jastardyń bul sanatta nege tap bol­ǵany ǵylymı ádisterdi paıdalaný ar­qyly anyqtalǵan. Sonyń nátıjesinde je­ke­leı baǵdarlamalar jasalyp, sharalar qol­danylǵan. Japonııada «jumsaq qabilet­terge» (soft skills), áleýmettenýge, ózin ózi damytý baǵdarlamalaryna den qoıylǵan.

Nıderlandta mektepke deıingi jáne orta bilimge quıylǵan ınvestısııanyń nátıjesi sátti boldy. Statıstıka boıynsha eldegi úsh baldyrǵannyń ekeýi mektepke de­ıin­gi mekemelerge barady. Sonymen qa­tar mem­leket jumysbasty analarǵa túr­li múm­kindik beredi. Mysaly, ju­mys isteý sa­ǵattary qarastyrylǵan. Jar­ty kún jumys istep, qalǵan ýaqytyn bala­sy­na bólgisi keletin analarǵa ortaq júıe engizilgen.

Norvegııa NEET sanatyn azaıtý maq­sa­tynda jastarmen ǵana emes, sonymen qa­tar jumys berýshilermen de tikeleı ke­lis­sóz júrgizedi. Bundaı keshendi shara­lar Norvegııa bıligine eńbek naryǵyn ret­­teýge jáne jastarǵa qolaıly jaǵdaı ja­saýǵa múmkindik beredi. Qazaqstan ha­lyq­aralyq tájirıbeni eskerip, sátti keısterdi qoldansa, jaqsy nátıje bolary sózsiz.

– Azamattardyń belsendiligin artty­ryp, qoǵamdyq baqylaýdy kúsheıtý úshin qandaı sharalar atqarylǵany durys?

Serik Beısembaev:

– Bizde aza­mat­tyq belsendilik artqan. Ony mem­le­ket arnaıy zańmen, sheshim­men, qaýly­men kúsheıte almaıdy. Bul – ózdiginen júrip jatqan prosess. Eń bastysy, bılik buǵan kedergi keltirmeý kerek. Munyń ishinde qazirgi tańda qandaı zańdar, qandaı qaýlylar azamattyq belsendilikke kedergi bolyp jatqanyn arnaıy qaraý kerek. Eki mysal keltireıin.

Birinshisi, táýelsiz baqylaýshylar jumysyna qatysty byltyr shekteýler engizildi. Máselen, saılaýda baqylaýshy bolý úshin belgili bir uıym atynan tir­kelý qajet. Qoǵamdyq táýelsiz baqylaýdy júze­ge asyrý úshin burynǵyǵa qaraǵanda qıyn­daı tústi.

Zań aıasynda qarastyrylǵan ekinshi shekteý – saılaý kezindegi ekzıt-pol júr­gizýge baılanysty. Saılaý ótip jatqanda saýalnama jasaý úshin mindetti túrde saılaý komıssııasynyń atyna ótinish jazý kerek. Sosyn maquldaǵan jaýabynan keıin olardyń ruqsatymen ǵana saýalnama júrgize alady. Bul – absýrd nárse. Mundaı shekteý bizdiń elde jáne sanaýly damymaǵan elde ǵana bar shyǵar.

Batysta kez kelgen jekemenshik uıym óziniń qarajatyna saýalnamany júr­gize beredi. Al bizde dál saılaý taqy­ry­by­na kelgende ǵana osyndaı shek­teýdi en­gi­zip qoıǵan. Bul – baqylaýdy, aqpa­rat­­­ty baqylaýdy, saıasatqa qatysty aq­pa­rat­­tyq monopolııany qamtamasyz etý úshin ja­sal­ǵan qadam. Bul halyqaralyq nor­malarǵa qaıshy. Zańnyń osy tusyn ózgerts­ek, Pre­zı­dent aıtqan jańa Qazaqstan qurýǵa ar­nalǵan úlken qadamdy kóre alatyn edik.

 

Dóńgelek ústeldi júrgizgender

Abaı ASANKELDIULY,

Merýert BÚRKITBAI,

Svetlana ǴALYMJANQYZY,

«Egemen Qazaqstan»