Beline jaý snarıady túsip, aýyr jaralanǵan, keıin beıbitshilik ornaǵanda nemistiń trofeılik júk ushaǵymen Almatyǵa emdelýge barǵan soǵys ardageri, alǵashqy sýretin Stalıngrad maıdanynda salǵan sýretshi, rejısser, qazaq anımasııasynyń atasy Ámen Qaıdarov týraly az jazylǵan joq. Onyń azamattyǵymen qatar eline jasaǵan eńbekteri bul kúni oıly urpaqtyń jadynda saqtaýly tur. Sonaý qıyn-qystaý kezde óz erkimen suranyp qyzyl ásker qatarynda bolǵan Ámen Qaıdarovtyń tula boıyndaǵy batyldyq pen er jigitke tán daralyq ony bıikke alyp shyqty. Onyń qazaq rýhanııatyna qosqan úlesi ushan-teńiz ekenin dáleldeý úshin ol istegen ıgi isterdi tizbelep aıtyp otyrýdyń da qajeti shamaly. Ámenge jiger bergen týǵan eliniń erteńi ekeni daýsyz.
Keshegi Kúltóbeniń basynda kúnde jıyn ótkizetin halyqtyń jańa órkenıettiń kóshine ilesýi, zaman aǵysyn ańdaýy, ult bolyp uıysýynda kezdesken máselelerdiń túıinin tabýy, memleketti qalyptastyrý jolyndaǵy qat-qabat qıyndyqtarǵa tótep berýi Ámen syndy ár isine adaldyqty serik etken tulǵanyń oı josparynda jazýly turdy. Tulǵa demekshi, ár adamnyń eseıý joly ártúrli bolady, biz alǵashqy qazaq mýltfılmin jasaǵan qaıratkerdiń ónerdegi tabysyn bilemiz, al ol «qandaı ortadan shyqty?», «qandaı ata-ananyń tárbıesin aldy?» degen sansyz suraqtarǵa keıde jaýap tappaı daǵdaratynbyz. Jýyqta Almaty qalasy Memlekettik arhıvi №413 qorynan Ámen Qaıdardyń qoljazbasyn oqyp, atalǵan tulǵanyń ómir jolymen tanystyq. Bul qoljazbany osy arhıv mekemesiniń bas sarapshysy Láılá Qasymqyzy usyndy. Sonymen Ámen Qaıdarovtyń qoljazbasyn oqyp kórelik.
«Seniń atyń Muhammed-Ámen»
«Kindik qanym tamǵan jer – nurly Nura ózeniniń boıyndaǵy Jińishke degen aýyl. 1923 jyly, maýsym aıynyń úshinshi juldyzynda, dálin aıtsaq, jaılaýǵa shyǵyp kıiz úı tikkende men keń dúnıege kelippin. Ákem – Ábjan (Ábdrasýl) Qaıdaruly, (1890-1975), Sheshem – Zeınep Qaıdar kelini (1900-1982). Meniń aldymda eki ul dúnıege kelip, olar qaıtys bolǵan. Eski ádet boıynsha meni myqty bolsyn dep, kindigimdi baltamen kesipti, sondyqtan kindik sheshem er adam bolǵan eken. Aınalaıyn oqyrman, bul ádet búgin qanshama ersi kórinse de, meniń uzaq qıyn ómirim kýá bolǵandaı atymdy Ámen emes, Baltabaı degeni durys bolar edi. Biraq at qoıatyn atam (ákemniń aǵasy) Ábdrashıt quranǵa qarap, meniń esimimdi Muhamed-Ámen bolsyn dep bata bergen eken. Jeke sharýaǵa tyıym jasap, baılardyń malyn, múlkin tartyp alyp, ózderin bala-shaǵasymen jer aýdarý naýqany eldi ala-topan qyldy. Dinge de kózqaras ózgerdi. Qaıdar áýletiniń úlken shańyraǵy Ábdrashıtti molda dep jer aýdardy. Ol kisini men ata deıtinmin. Ne úshin kinálaıtynyn túsinbedim. Jińishke aýyly jan-jaqqa taraı bastady. 1931 jyly biz Aqmolaǵa kóshtik, sodan keıin 1932 jyly jańa astana Almatyǵa jol tarttyq».
Baıyptap qarasańyz, bizdiń tulǵalardyń basym kóbi bala armanyn qushaqtap sol kezdegi astanamyz arý Almatyǵa asyǵady. Olar úshin Almaty Parıj, Londonnan beter qadirli ekeninde daý joq. О́ıtkeni ol qalada qazaqtyń rýhy, minezi, qala berdi bostandyǵy men azattyǵy, táýelsizdigi jatyr edi. Biz sóz etip otyrǵan Ámen Qaıdarov ta Almatyǵa «asyqqany» belgili. Biraq ol kezdegi Almaty qaı Almaty edi? Á.Qaıdarov ol jyldardy bylaı jazady:
«Almatydaǵy Sáken Seıfýllınniń úıine bardyq»
«Bul ashtyq jyly edi. Basyn bult shalǵan Alataýdyń baýrynda baý-baqshaly jumaq bolatyn shaharǵa jan saqtaımyz dep, búkil qazaq eli jınala bastady. Biz shilde aıynda 14 kún shoıyn jolmen júrip áreń jettik. Ol ýaqytta Moıynty-Shý joly joq, sondyqtan Sibir jolymen keldik. Birinshi Almaty stansasynan esek-arba jaldap, qalanyń ortasyndaǵy qazirgi Panfılov parkine keldik. Karl Marks (Qonaev) kóshesinde turatyn aǵaıyndar Sáken, tátem Kúlbahram Seıfýllınder úıine keldik. Solardyń kómegimen jańa ómir bastadyq. Ákem Ábjan 42 jasta bolsa da, Qazaq pedagogıkalyq ınstıtýtyna shákirt bolyp, birinshi kýrstan bastap oqýǵa kiristi. Sheshem Zeınep 32 jasynda KIJ (Kommýnıstik jýrnalıstıka ınstıtýty) oqýshysy boldy, men bolsam №19 orys mektebine baratyn boldym. Zamannyń ózgerýi áke-shesheme qıyndyqtar ákelgenin túsine bastadym. Olar ýaqytynda arabsha saýatty, tájirıbeli muǵalimder bolǵan. Saýatyn jańasha ashý, orys tilin eseıgende úırený, kúndelikti nan men sýǵa jetpeıtin aqshasyn kitapqa jumsaý áke-shesheme ońaı tıgen joq. О́mir jańasha qalyptasyp kele jatqanda 1937 jyl keldi. Sákendi túrmege qamady, áke-sheshemiz kidirtpeı mekenjaıyn ózgertip, Alataý baýyrynan Kókshetaý baýyryna qonystandy».
«Soǵystyń sýyq habary jetti»
Soǵys. Osy bir bes áripten turatyn úreıli sóz qanshama ulttyń, eldiń, jerdiń, Otan men otbasynyń berekesin qashyrdy, qutyn aldy. Adamzat tarıhyndaǵy aıǵyz-aıǵyz jaralardyń kóbi qatygez soǵystardan túsken jara. Maıdandaǵy mıhnat pen mashaqattyń bodaýy týraly oılaný da keıde artyqtyq etedi. Biz úshin maıdan qasiretin óz kózimen kórgen adam qymbatty bolmaq. «Barsakelmestiń» shóline ketkennen beter aýyr ári salmaqty saparǵa Ámen Qaıdarov ta qatysqany málim. Sol bir qasiretti jyldar, ólim men ómir taıtalasqa túsken qıyn sátter keıipkerimizdiń oı dápterinde bylaısha qaz qalpynda jazylyp qaldy:
«1941 jyly mektep balalaryn kolhozǵa shóp shabýǵa jiberdi. 22 maýsymda soǵys bastaldy degen sýyq habar bizge de jetti. Barlyǵymyz úıge qaıttyq. Ol ýaqyttaǵy oqıǵa tarıhta mol jazylsa da, qazir de aıtylmaǵan syrlary jetip jatyr. Búginge jetpeı, kórgenin o dúnıege alyp ketkenderdiń sany mıllıon. Meniń bastan keshkenim ózime ǵana málim. 1941 jyly qazan aıynda áskerı maıdan joldamasymen Táshkenge keldik. Bunda radıo-telegraf áskerı ýchılıshesiniń kýrsanty bolǵanymyzdyń belgisi retinde shashymyzdy qyrqyp, shomyldyryp, forma kıgizip, óz kıimderimizdi qapqa salyp úıge qaıtardy. 1942 jyldyń sáýir aıyna deıin áskerı tártiptiń qandaı ekenin tanydyq, tańǵy 6-da turyp, túngi on ekide jatamyz. Ýaqyttyń kóbi aıaqty durys basyp stroevoı buıryqty oryndaý, klasta otyryp morze álippesin jattaý, radıo-telefon tehnıkasyn bilý, myltyq atý, okop qazýmen ótedi. 1942 jyly sáýir aıynda Táshkennen Máskeýge kelip, jańadan qurylyp jatqan 57-shi erekshe gvardııa polkine radıst bolyp taǵaıyndaldym. Erekshe (osobyı) degeni M-13, ıaǵnı mınomettik jańa qarý, keıin halyq arasynda «Katıýsha» dep atap ketken, ańyzǵa aınalǵan kúshti qarý edi. Jańa tehnıkany meńgerýge bir aı ýaqyt berdi. Mamyr aıynyń sońynda Harkovqa qaraı temirjolmen júrdik. Harkovqa jetpeı maýsymnyń birinde soǵysqa kiristik».
«Jaraly jaýyngerlerdiń sýretterin saldym»
«1943 jyly qazan aıynda birinshi Ýkraın maıdanyna jiberdi. Qarashanyń ortasynda jańa ǵana bosatylǵan Ýkraın astanasy Kıevke keldik. Shaıqastyń izi Darnısa stansasy sýrettegendeı. Bir saý úı joq. Ábden qaljyraǵanda saqtyqty umytasyń. Ár jarylǵan snarıadqa ıilmeı júre bergende «osy tez bitse eken ne jarylyp ne ólip tynsam eken» – dep oılaıtynmyn. Osyndaı bir jaǵdaıda telefondy qosa bergenimde, artymnan snarıad jarylyp, ushqyny bel omyrtqamnan, baltamen urǵandaı soqty. Ushyp túsip quladym. Talyqsyp ketkem eken. Dem ala almaı, sýǵa batyp bara jatqandaı, aýzymmen aýany qarmap, áreń-áreń jutyna bastadym. Júregim toqtap qalǵandaı boldy. Yshqynyp qardy aýzyma tyǵa berdim. Esime qaıtadan kelip turaıyn desem, aıaǵym qozǵaltpaıdy, bólek jansyz salmaqtanǵan. Shyntaǵyma súıenip aldymdaǵy okopqa eńbektep baryp quladym. Álgi jerde joldastarym jedel kómek kórsetti. Kıimimdi sheship bel omyrtqaǵa tıgen oqtyń ornyn býdy. Gospıtalda aıaǵymdaǵy etigimdi sheshe almaǵandyqtan skalpelmen kesip bosatty. Sheshilmegen sebebi úsh aı maıdan dalasyndaǵy shyqqan ter tuz bolyp shulǵaýym etiktiń ishinde qatyp qalypty. Bir jumadan keıin arnaıy vagonǵa salyp meni Harkovtan Kıslovodsk qalasyndaǵy gospıtalǵa ákelip tapsyrdy. О́z betimmen qozǵala almaımyn. Qyrkúıek aıyna deıin emdelip baldaqpen júre bastaǵan soń elge qaıtardy. Kıslovodsk gospıtalinde jatqanymda mańaıymdaǵy jaraly jaýyngerlerdiń sýretterin salǵanym jazylýyma qýat bergendeı boldy. Ol ýaqytta fotoapparaty bar adam joqtyń qasy. Meniń qaryndashpen salǵan sýretterim jurtqa unap, kezekke turdy. Ár soldat qaǵaz taýyp ákelip, jasalǵan bet beınesin úıine hatpen jibergende qosymsha jazatyn: «Mine, men tirimin!» «Vot, Iа jıv!» dep sýretti kýá retinde paıdalanatyn. Sýretshilik qasıet jaratýshynyń maǵan ómirimmen birge qosaqtap bergen qos qasıeti degen senimim nyǵaıa tústi».
Sum soǵys aıaqtalǵanymen, onyń adam balasyna tıgizgen zalaly, sansyz tán men janǵa salǵan jarasy máńgilik qalyp qoıdy. Soǵystan keıingi es jııý, qaljyraý degenniń ózi quddy bir soǵystyń ózinen kem túse qoıǵan joq. Nebir qyrshynnyń ómirin áketken qatygez maıdannan aman-saý qaıtqandary sanaýly ǵana shyǵar, al dene jaraqatyn alyp qaıtqandardyń júregindegi berishti kim emdep jaza almaq? Zaman ba, ony bılegen adam ba? Aty shýly eki úlken soǵys adamzat qoǵamynyń ár salasyna ásire kesirin tıgizdi. Soǵystan keıingi jyldarda qan maıdan týraly shyǵarma jazý da úrdiske aınaldy. Remarkten bastap ózimizdiń batyr Baýyrjan Momyshuly, Ázilhan Nurshaıyqovtarǵa deıingi aralyqtaǵy qalamgerler esh búkpesiz sátti týyndylar jazdy. Ekinshi dúnıejúzilik soǵysqa qatysqan árbir sarbazdyń basynan ótkizgen azaby men mehnatyn biz Ámen Qaıdarovtyń osy qoljazbasynan oqı alamyz. Ol jazǵan ár sóılem maıdannan habar berip turǵan syndy. «1944 jyly qazan aıynda úıge qaıttym. Orta jolda qarsy alýǵa júgirip kele jatqan qaryndasym Raıhandy kórdim, odan keıin asyqqan anam. Raıhan júgirip kelip meniń moınyma asyla túskende, jaralanǵan bel omyrtqam úzilgendeı kózimniń oty jarq etti. Men syr bermeı jalǵyz qaryndasymdy qushaqtap aımaladym. Anam entige kele qushaqtap daýystap jylap jiberdi. Ajaldan aman qutylǵan balasyn kórgende qaı ananyń kóńili bosamasyn. Týǵan ananyń qýanyshyn qalaı sýretteı alasyń? Ákem ustamdylyqpen, esik aldynda kútip turdy. Maıdannan jeńispen qaıtqan uly, maqtanyshy, keleshek úmiti, mine, kóz aldynda. Ishimdegi bombanyń ushqyny irińdep, tirideı shirip jatyp qaldym. Aqmolanyń barlyq shybyny maǵan jınalǵandaı. Týǵandarym iriń ıisine qalaı shydaǵanyn bilmeımin. Qur teri men súıegim qaldy. Tósegimdi aýystyrǵanda anam meni eki qolymen kótergenine qaraǵanda salmaǵym qanshama jeńildegenin baıqaýǵa bolady. Aqmolada meni emdeıtin gospıtal bolmady. Ákem oblystyq úkimettiń kómegimen meni Almatyǵa jetkizdi. 1945 jyldyń jazynda meni Almatydaǵy gospıtalǵa jatqyzdy. Baǵyma qaraı munda uly hırýrg A.N.Syzǵanov jumys isteıdi eken. Sonyń qolyna túsip, ishimdegi oskolokty rentgen arqyly shyǵaryp aldy. Operasııa óte qıyn boldy. Snarıadtyń ja- ryqshaǵy bel omyrtqamdy jaryp, qýyqtyń janyna barǵan eken. Operasııamen alýǵa yńǵaısyz jerde bolǵandyqtan, quıyrshyǵymdy alyp tastap, eki jambastyń ortasynda turǵan temirdi sýyryp aldy. Bul operasııa men úshin ekinshi ret ólimniń aldyna barǵandaı boldy. Gospıtalda jarty jyldaı jatyp, qaıtadan týǵandaı, aıaǵymdy basýǵa úırene bastadym».
Arman aldamaıdy
Soǵys maıdanyndaǵy jan azaby men odan keıingi naýqas derti meńdegen Ámen Qaıdarovtyń jigeri sonda da muqalmapty. Onyń endigi ómir joly múlde basqasha arnaǵa burylǵany tipten súıindiredi. «Ýchılıshede oqyp júrgenimde amerıkalyq «Bembı» degen mýltfılmdi kórgenim esimnen shyqpaı, qaıta-qaıta oıymdy oıata berdi. Sýretke jan beretin ónerdi úıretetin oqý orny Máskeýde bar ekenin estigenimde sheshimge keldim: ne bolsa da mýltfılm jasaıtyn sheberlikti meńgerýge bel býdym. Jubaıymmen syrlasqanda ol meni qoldady. Áke-sheshem batasyn berdi». Osy qoldaý men bata ony jańa ónerdiń bıigine alyp shyqqan edi. Ultymyzdyń rýhanı baılyǵy sanalatyn folklorlyq muralarymyzdaǵy keıbir qundy dúnıelerdi negiz ete otyryp, jańasha qýyrshaq fılmder jasaý sol tustaǵy san qazaqtyń ishinde osy Ámen Qaıdarovtyń oıyna ǵana kelgen ıgi is bolatyn. Ol degenine jetti de. Ulttyq ónerge qosylǵaly turǵan tyń salaǵa degen betburys ta ońaıǵa túsken joq. Ol úshin Ámen Qaıdarov baryn saldy.
«Men – rejısser, qoıýshy sýretshi, bas mýltıplıkator, admınıstrator retinde kúni-túni myńdaǵan sýretti jasap, operator Artemov Sergeıge túsirýge berip, ony keıin ekranda kórip, qaıta-qaıta túzeýmen boldyq. Osyndaı eńbek ústinde Máskeýden «Goskınonyń» ýákili Sıgedı degen kelip shynynda qazaqtar mýltfılm jasap jatyrma dep, meni dırektor kabınetine shaqyryp teksere bastady. Meniń aıtqan sózimdi «avantıýra» dep Kamalǵa qarady da: «jaýapkershilik sizdiń moınyńyzda» dedi. «Komıssııa jiberemiz, solar sheshedi» dedi. Oǵan Kamal: «Horosho, otvetstvennost ıa berý na sebıa» dedi. Maǵan senip jaýapkershiligin óz moınyna alǵan Kamaldyń azamattyǵyn máńgilik umytpaımyn. Egerde Kamal qaımyǵyp, ózi dırektorlyq ornynan aıyrylyp qalam dep, Máskeý ýákiliniń aldynda qaısarlanbasa, qazaq mýltfılmi qashan týaryn alla bilsin».
Ol táýelsizdik tańy atpaǵan shaq. Sonda da qazaq óneri men mádenıetiniń qaımaǵy buzylmaı turǵan kez. Qazaq balalaryn qýantam dep úmittengen Ámen Qaıdarovtyń jańasha ıdeıasyn júzege asyrý úshin Máskeýden arnaýly ruqsat kerek edi. «Máskeýden kútken eki tekserýshi keldi. Bular mýltfılmniń ataqty rejısserleri Hıtrýk Fedor Savelevıch jáne Degtıarev Vladımır Dmıtrıevıch. Komıssııaǵa kórsetetin fılmimiz daıyn edi, biraq boıaýsyz. Ol ýaqytta mýltfılmniń boıaýyn Máskeýden ǵana alýǵa bolatyn. Mýltfılmniń myńdaǵan móldir-qaǵazyn boıaý úshin arnaýly boıaýlardy «Soıýzmýltfılm» kınostýdııasynda ǵana jasaı alady. Dırektor qonaqtardy kınozalǵa ákeldi. Bunda stýdııanyń biraz adamdary jınalyp otyr eken. Amandasqannan keıin, Kamal qysqasha kirispe sóz sóılep fılmdi kórsetýge ruqsat berdi.
Zalda sham sóndi. Úmitim jana ma, sóne me? Bul sát men úshin emtıhan. Qarańǵy bólmede taǵdyrym sheshiletindeı. Osy ýaqytqa deıin istegen isim, áreketim, barlyǵy on mınýttyq fılmge jınalǵandaı. Fılm aıaqtalyp, sham jaǵylǵansha kórermender belsene qol shapalaqtap, óz pikirin bildirdi. Men úshin bul úlken baǵa bolǵanmen máskeýlikter ne der eken dep kúttim. Kamal kórgenine me, joq áriptesteri qol shapalaqtap qýanyshyn bildirgendiginen be, kóńildi. Ezýin tarta qonaqtarǵa qarap sóz berdi.
F.S.Hıtrýk sózge sheber, halyqaralyq dárejeli rejısser onyń pikirine mán beretinin bilip, jymııa dırektorǵa qarap: «Ný chto j, vseh pozdravlıaıý s rojdenıem pervogo kazahskogo mýltfılma», dedi. Jurt qol shapalaqtap qoshemettedi. «Eto ne tolko ýdachnyı debıýt rejıssera Amena Haıdarova ı ego grýppy. Iа osmelıýs predskazat, chto eto festıvalnyı fılm. Zdes ne tolko vysokıı professıonalızm, no ı svoeobraznyı nasıonalnyı kolorıt. Iа takoı fılm ne sýmel by sdelat». Fedor Savelevıchtyń basqa sózderiniń arasynda osy aıtqandary esimde qaldy».
Osylaısha, qazaq mýltfılmi atasynyń armany júzege asty. Ultynyń rýhanı qundylyqtaryn arqaý etken «Qarlyǵashtyń quıryǵy nege aıyr?», «Aqsaq qulan», «Quıyrshyq», «Tazsha bala», «Qojanasyr», «Qyryq ótirik», «Qorqyt», «Er Tóstik» sııaqty taqyryptar tóńireginde baı folklorlyq qazynadan erkin sýsyndaıtyn óner týyndylaryn jasaýdy maqsat etti. «Mine, qazaq mýltfılmi» dep uıalmaı kórsetetin týyndylar jasaý úshin Ámen Qaıdarov sońynan ergen shákirtter tárbıeleı aldy. «Qazaq mýltıplıkasııasynyń keleshegi qandaı bolady, ony qalaı jasaý kerek, bul maqsatty kimder iske asyrady. Osy oı Kamal ekeýmizge tynyshtyq bermedi» dep ózi aıtqandaı ulttyq mýltfılm salasyna eseli eńbek qosyp, joqtan bar jasaǵan azamattyń ár isi keleshek urpaqtyń, eliniń rýhanı ómirine zor paıdasyn tıgizdi. «Talanttylar – raýshan gúli sııaqty jan-jaǵyna jupar shashyp, kóńil ashady» degen Sherhan Murtazanyń asyl sózi Ámen Qaıdarov sııaqty eńbekqor, talantyna talǵamy saı kelgen azamattarǵa qarata aıtylsa kerek. Baıyptap qarasańyz, onyń ómir joly tek bir aǵystan turmaıdy. Kedir-budyry da, keleshekke umtylys syılaǵan jarqyn sátteri de bar. Oǵan týǵan halqynyń, keń baıtaq dalasynyń syıǵa tartqan degdarlyq minezi onyń árbir armanyn zaý bıikte samǵata bildi. Bizdiń endigi armanymyz Ámen Qaıdarov syndy sańlaqtardyń artynan ergen esti urpaqtyń kóp bolýy ǵana. Shirkin, arman aldamaıdy.