AÝYLǴA QAITPAI QALǴAN 60 BOZDAQ...

“Barlyǵy maıdan úshin!” urany­men judyryqtaı jumylyp, bir jaǵadan bas, bir jeńnen qol shyǵar­ǵan otandastardyń erligi-aı, shir­kin!.. Azamattarynan aı­yryl­ǵan aýyl­dar azynap, sharýa­shy­lyqtyń san-salasy ortaıǵany da aıan. Desek te, maıdanǵa astyq, azyq-túlik, kıim-keshek úzdiksiz jónel­tilip jat­ty. Sol kezde qa­zirgi Jambyl aýda­nyn­daǵy Qarǵa­ly shuǵa kom­bınaty jaýynger­ler­ge jyly shı­nel, “De­ge­res” jyl­qy zaýyty asyl tuqymdy sáı­gú­lik­terin jó­nelt­se, jekelegen tur­ǵyn­dar qol­ǵap, shulyq toqyp, oǵan júrek­terindegi úmittiń otyn túıip­ti. Al sol kezdegi ujym­shar qoz­­ǵalysynyń bilgir uıymdas­tyrý­shylary tarǵap­tyq Qattaýbaı Qasha­ǵanov, qara­qys­taqtyq Ábdi­baı Dıqan­baev, birliktik Almabek Tile­keev syndy azamattar­dyń qor­ǵanys qoryna óz qarjylary­nan 110 myń­nan astam aqsha aý­daryp, el jigerin janı tús­kenin búgingi urpaqtary umytpaı ár­daıym eske alady. Ke­ıin­nen “Dege­res” jylqy zaýy­ty­nan enshi alǵan Tarǵap aýylyndaǵy sharýa­shy­lyqqa jer­lesteri Qattaý­baı babalary­nyń esimin berip, onyń eli úshin sińir­gen eńbegin joǵary baǵalaǵan. 1941 jyldyń kúzinen bastap 1942 jyldyń ortasyna deıin ǵana Almaty oblysyna evakýasııa­lan­ǵan 200 myńnan astam adam kelipti. Ot sharpyǵan maıdan she­bin­de panasyz qalyp, Qazaq­stanǵa ázer jetken jetim-jesir­lerdi qanatynyń asty­na alyp, qorjyn tamynyń bir bu­­ry­shyn, bir úzim nanyn bólip ber­gen aýyldar aýdanda az emes. My­sa­­ly, soǵysta áke-sheshesinen aı­yry­lyp, tuldyr jetim balalardy temir­jol stansa­synan bir arbaǵa tolty­ryp alyp qaıtqan samsy­lyq Kerim qarttyń qamqorlyǵyn osy kúni aldy alpystan asyp úlgergen so­lar­dyń máńgi umyt­paıtyny da aqıqat. Stalındik qýǵyn-súrginniń zar­dabyn soǵys kezinde eki ese bas­tan ótkergen meshettik túrikter men ázir­baıjandar, ıngýshtar men che­shen­der, Qyrym tatarlary, bal­qar­lar men qarashaılar 1944 jyly osy aýdannan pana tapty. О́zderi toıynyp tamaq iship, jy­ly úıde jadyrap otyrýdy arman­daǵan qa­zaq­tyń qamkóńil otbasy­lary olar­ǵa da qoldan kelgen kómegin aıama­dy. Qýǵyn-súrgin men súreńsiz ómir­ge tap bolǵan Kavkaz jurtyn qusha­ǵyna alyp, baryn berip, úıdi-úıge bólip áketipti. Eldiń sol jaqsy­lyǵyn atal­ǵan ult ókilderi áli kúnge deıin kózderine jas alyp eske túsirip, shyn júrekten shyq­qan alǵystaryn aıtyp otyrady. Maıdanǵa attanǵan azamat­tary­nan habar kútip, Batysqa eleńdep, erteli-kesh eńbekpen kún ótkergen jerlesterimiz Brest tú­bin­de erlik­pen shaıqasyp, Más­keý­di qorǵady, Stalıngrad qyr­ǵynyna qatysyp, Kýrsk ıininde qan keshti, bastaryn Uly Jeńis úshin báıgege tikti. Ás­ker­diń bar­lyq salasynda jaýyn­­gerlik sap­tyń alǵy shebin­degi aýdan túlek­teri arasynda ushqyshtar men bar­laýshylar, mınometshiler, zeń­­birek­shiler, ásirese mergender men atqyshtar boldy. Soǵystan qaıt­paı qalǵan jerlesterimizdiń Re­seı, Ýkraına, Belorýsııany aıt­pa­ǵanda, Iranda, Polshada, Cheho­sla­va­kııada, Rýmy­nııa men Vengrııad­a, Prıbaltıka elderinde, Germanııada jerlen­genderi az emes. Budan biraz jyl buryn aýdandyq ardagerler keńe­si­niń tóraǵasy, soǵys ardageri, mar­qum Oralbaı Talysbaev quras­tyrǵan “Estelik kitapty” paraqta­saq, kóp jaıǵa qanyǵamyz. Kitapqa engen tizimde Eýropanyń tórt bu­ry­shyn túgeldeı tómpeshikke tol­tyrǵan surapyl soǵystyń qur­bany bol­ǵan­dardy kóremiz. Tipti, keıbi­ri­niń Jeńiske jaqyn qalǵan­da qaza tapqanyn bilgende janyń­dy erek­she muń baýraıdy. Eldi me­ken­derde arnaıy belgi qoıylyp, oǵan jat jerde qalǵan erler esimi jazyldy. Sol sııaqty bir úıden attanǵan azamattardyń túgeldeı soǵystan qaıtpaı qalǵandary qanshama? My­sa­ly, Qaraqystaq aýylyndaǵy kem-ketik, jetim-jesir­lerdi je­lep-je­begen Qyryqbaı qart­tyń alty balasy bir­deı opat bolǵa­nyn, olar­dyń tórteýine bir kúnde “qara qa­ǵaz” kel­gende, qasiretten keıýana múgedek bolyp qalǵanyn kórgen­der egile eske alady. Dál osyndaı qaı­ǵyǵa Kók­ózek aýy­lynyń tur­ǵyny Temir­bek qarııa da dýshar bo­lyp, bes bala­synyń úsheýi oqqa ushyp, Otanyna oral­mapty. Mun­daı my­sal­­­dar ár aýylda da kez­desedi. Uly Otan soǵy­synda qazaqtyń júz­den astam jaýyn­ger­leri Sovet Odaǵy­nyń ba­ty­ry atan­sa, solar­dyń qa­ta­rynda uzyn­aǵashtyq Dadash Baba­janov, “Dańq” orden­deriniń tolyq ıeger­leri Mı­haıl Ryjıkov pen Ábdra­hym Áli­mov­tiń, Ábike Úm­betov­­tyń esim­deri búgingi urpaq úshin ónege. Otty jyldarda er-azamattar­men birge qazaq qyzdary da so­ǵystan qıraǵan qa­la­lardy qal­pyna kel­tirýge attandy. Osy 88 qyzdyń ara­syn­daǵy 11-i aýdan túlegi. Olar Kúlánda Sy­dyqova, Al­­magúl Amanova, Jumaqyz Ke­merbaeva, Mádına Ultan­bekova, Oraltaı Toıbaeva, Aqbala Tań­syq­baeva, Qaısha Nurbaeva, Sá­keı Bapıeva jáne taǵy basqa­lary Stalıngrad­ty qalpyna kel­tirýge qatysyp, álsiz ıyqtary­men so­ǵys­tyń nebir qıyn­dyǵyn kóter­genin búgingi urpaqtyń biri bilse, biri bilmeıdi. Jasy 15 pen 18-degi búl­dirshin qyzdar Jam­byl baba­lary­nyń “Lenın­grad­tyq óren­derim”, “О́mir men ólim bel­des­ti”, “Otan ámiri” jyrlary­nyń olarǵa rýh bergenin talaı márte ortaǵa salǵan edi. Jambyldyqtar arasynda Ber­lındi alyp, Reıhstagqa tý tikken­der de bar. Solardyń arasynda uzynaǵashtyq, marqum Quljabaı Imanǵalıev, Jeńis pa­ra­dyna qa­tysqan Shym­shyq Qoı­­shybaev, Ádı­molda Ábdi­qa­parov, Nı­kolaı Sve­tohın men elge me­reılenip oral­ǵan Qut­panqul Montaev, Ásim­han Qosbasarov, Beı­sen El­gezerov jáne taǵy bas­qa da kópte­gen maı­dan­­gerler qata­ryn jat­qyzýǵa bolady. Uzynaǵashtan ǵa­na so­ǵys sa­ǵaty soq­qanda maı­danda otqa ora­nyp, boz­daq bol­ǵan 60 jaýyn­ger­diń esimderin ataǵanda kóńiliń qula­zyp, janyń júdeıdi. Olar Moldaǵul Aı­týarov, Konstantın Ada­­­­men­ko, Qasymbek Asa­­nov, Áb­dir­ásil Ámi­rov, Ádilbaı Ba­pıev, Fedor, Iаkov, Nıko­laı, Alek­sandr, Grı­gorıı, Ivan, Va­sı­lıı Brıansev­ter, Dmıt­rıı Gorıaev, Bol­taı Dosber­genov, Ilııas Ydy­rysov, Maı­súp Qaly­ǵulov, Baı­serke Kúıshi­baev, Vasılıı Mar­chen­ko, Ivan Pana­sen­ko, Petr Per­vyh, Ivan Spıvakov, Qasha­ǵan Toq­seıitov, Fah­­red­dın Eıýbov, taǵy basqalary­nyń esim­deri Uzyn­aǵash­tyń ortasyn­daǵy mármár tasqa qasha­lyp jazylǵan. Olardyń urpaqtary árdaıym ba­ba­larynyń rýhyna bas ıip, eske alyp, gúl shoq­taryn qoıyp kele­di. Jady­laryna osylaısha batyr babalary­nyń rýhyn máńgi saqtaýda. Jyr alyby Jambylǵa maı­dan dalasynan kelgen hattar legi áste bir tolastamapty. Sol “úshbý” hattar búginde mýzeı mura­ǵatynda saqtalǵan. Qart aqyn qaıratyna minip, gvardııa kapıtany J.Isa­ǵalıev, gvardııa serjanttary K.Ajmuhambetov, T.Jańbyrbaev­tyń 1945 jylǵy 16 aqpandaǵy hatyna jaýap retinde uldaryna: “Gvardees balalar! Hattaryńdy aldym arnaǵan, Munda Jambyl babań bar, Halyqty iske qaıraǵan. О́leńim – naıza, sózim – oq, Men bulbul kópke saıraǵan”, dep jyrmen jaýap jazypty. Uly Jeńistiń 65 jyldyǵy qarsańynda Astana qalasynyń Kıevtegi kún­derinde “Nıvkı” saıabaǵyna uly babamyzdyń eskertkishi qoıyla­ty­ny aıtylypty. Munyń ózi jy­raý­dyń surapyl soǵystaǵy jurt­ty jyrmen jigerlendirgen eńbegi­niń jemisi retinde baǵalaýǵa bolady. Soǵys bir ǵana aýyldan 60 aza­­­mattyń úmitin, oshaǵynyń otyn óshirse, talaı shańyraqty orta­syna túsirdi. Qanshama asyl aza­mat­tar habarsyz ketti. Olar­dyń búgingi urpaqtary áli de úmitterin úkilep, bolyp qalar, bir habar degen peıilmen júr. Qarap otyr­saq, fashızm lańyna uryn­baı aramyzda sol azamattar júr­gende halqymyz san men sapa jaǵy­nan áldeqaıda bıikte bolar edi-aý. “Elý jylda el jańa” degen. Keńpeıil halqymyz egemen eli­mizdiń eńsesin bıiktetip, aspany­myz ashyq, irgemiz berik bolsyn degen tilekpen Uly Jeńistiń merekesin qarsy alýǵa jan-jaqty daıyndalýda. Aýylǵa qaıtpaǵan 60 bozdaq­tyń esimi jazylǵan mármár tas taǵy da alqyzyl gúlmen kómkeri­letini, urpaqtary batyr baba­lary­nyń rýhy aldynda bas ıetini anyq. Kúmisjan BAIJAN, Almaty oblysy, Jambyl aýdany, Qaraqystaq aýyly.