Qazaq halqynyń bir jaqsy qasıeti ótken jyldardyń qıyndyǵy, el-jurtqa jaılylyǵy jóninde neshe túrli saraptama jasap, aıaǵyn jaqsylyqqa ákelip tirep otyratyndyǵynda. 2021 sıyr jyly qazaq halqy úshin emes-aý, álem halyqtaryn ábigerge salǵan aýyrlaý jyl boldy. «Táj tajaldan» elge belgili zııaly qaýym ókilderi men qazaqtyń nebir asyl ul-qyzdary máńgilikke sapar shekti.
«Jaý jaǵadan alǵanda, bóri etekten» demekshi, tabıǵı qýańshylyq pen egistikterge sý jetispeýshiligi, alypsatar deldaldardyń jymysqy áreketteri, qymbattaǵan túrli dúnıeler elimizdi tyǵyryqqa tiredi. Osynyń bárine shydaǵan halqymyz jyl sońynda egemendigimizdiń otyz jyldyǵyn el bolyp atap ótip, bolǵan iske bekem bolýdyń úlgisin kórsete bildi.
Ushar basynan etegine deıin aq ulpa qarǵa malynyp, kúmisteı jarqyrap jatatyn Alataýdyń mańaıynda bıyl qar az. Jer beti qońyrqoshqyldanyp, súreńsizdeý keıipte jatyr. 2022 Barys jyly da kún bulyńǵyrlanyp, zeńgir kókti tarǵyl bult búrkep, el eńsesin aýyrtpalyq basqandaı bolyp turdy. О́tken jyldyń sońyna taman qara basynyń qamyn ǵana oılaıtyn monopolıster men alypsatarlardyń ózara ymyralasýynyń sebebinen taban astynan 60 teńgeniń suıyq gazy 120 teńgege kóterilip, «shyqpa, janym, shyqpa» dep otyrǵan halyq narazylyǵy áleýmettik jeli betterine shyǵa bastady. Ashkóz toıymsyzdardyń bul qylyqtaryn synǵa alǵandardyń ótinish-aryzdary aıtylyp ta, jazylyp ta jatty. «Aǵa dep barsań aǵaǵa, aǵanyń kóńili kókte júr, baýyr dep barsań baýyrǵa baýyry onyń kók temir» dep Esenqul aqyn aıtpaqshy, «Táj tajal» qurǵaqshylyq, qymbatshylyqtan zapa shekken halyq bıylǵy barys jylynan úmitti edi. Biraq olaı bolmady. Suıyq gazdyń baǵasynyń kúrt joǵarylaýy Jańaózen, Atyraý halqynyń narazylyǵyn kúsheıtip, ereýilge shyǵýǵa ákelip tiredi. Prezıdentimizdiń tapsyrmasymen onda barǵan úkimet ókilderi buryn ony baıqamaǵandaı, jeń ushynan jalǵasqan jemqorlyqty sezbegendeı keıip tanytyp, beıbit sherýshilermen mámilege kelgen syńaıda baǵany amalsyzdan burynǵy qalpyna keltirýge májbúr boldy.
Dúrbeleń qatty beleń alǵan tusta Prezıdent Qasym-Jomart Toqaev Qaýipsizdik keńesiniń tóraǵasy ári Prezıdent retinde teledıdardan Úndeý jasap, uıymdastyrýshylardan keleńsizdikti toqtatýyn qaıta-qaıta ótindi. Qala ǵımarattaryn qıratý, tonaý oryn ala bastady. Bul qazaq halqyna tán qasıet emes edi. Memleketke qorǵan bolyp, halyqtyń qaýipsizdigin qorǵaıtyn quzyrly mekeme qyzmetkerleri ǵımarattaryn bos qaldyryp, tabanyn jaltyratyp taıyp otyrdy. Istiń sońy kúrdelenip, memleket tóńkerisine baǵyt ala bastaǵandaı boldy. Qazaqstan halqynyń qaýipsizdigi men egemendigine nuqsan kelmesi úshin Prezıdent shuǵyl sharalar qabyldap, UQShU (ODKB) uıymynan kómekke kúsh suraıtynyn jarııa etip, lańkes, sodyr terrorshylar otanymyzǵa basyp kirgenin málimdep, sharasyzdyqtan olarǵa qatań jaza qoldanatynyn aıtyp, sońǵy sharalarǵa barýǵa májbúr boldy. Barlyq qalada komendanttyq saǵat ornady. Beıbit sherýdiń arty beıitke súıek kótertti, bas kóterýshilerdi jappaı temir torǵa qamaı bastady. Bul oqıǵa 1986 jyly ózimiz úsh kún ishinde bolǵan Jeltoqsan kóterilisin kóz aldymyzǵa keltirdi. Ol kezde ınstıtýtty bitirgenime eki jyl bolǵan Almaty oblysy Eńbekshiqazaq aýdany Qarakemer aýylynda jetekshi maman bolyp júrgen kezim edi. 14 jeltoqsan kezekti demalysyma shyǵyp, 15 jeltoqsan Almatyda aqyn inim Ázimbek Janqulıev, jezqazǵandyq kúıshi Alpysbaı Tursynbekov úsheýmiz jolyǵyp, Baıseıitov kóshesiniń boıyndaǵy Abaı kóshesinen joǵaryraq qymyzhanada bas qosyp, ótken stýdenttik kúnderimizdi eske ala, jaqsy kóńil kúımen tarasqanbyz. 1986 jyl. 16 jeltoqsan kúni teledıdarda keshki jańalyqtardan dıktor Lasker Seıitov, Qazaqstan Kommýnıstik partııasynyń Ortalyq komıtetiniń birinshi hatshysy D.A.Qonaev jumysynan bosatylyp, ornyna Reseıden Ýlıanov oblysynyń birinshi hatshysy G.Kolbınniń kelgenin habarlady. 17 jeltoqsan kúni saǵat ondar shamasynda halyq kóterilip, zııaly qaýym ókilderi bar, kóbinese jastar alańǵa jınala bastady. Bárimiz alańǵa bardyq. Tús aýa alańdaǵy minberge halyqty toqtatý maqsatynda 4-5 kisi kóterildi. Esimde qalǵandary joǵary shendi qyzmetkerler: Z.Kamalıdenov, Mıroshnık, N.Nazarbaev. Bir kezde shette turǵan kisi, «Men mınıstrler keńesiniń tóraǵasy Nursultan Nazarbaevpyn» dep sóz bastap, «Ortalyq komıtettiń shyǵarǵan sheshimine qarsy kelmeıik, jastar tarańyzdar» dep basý aıtty. Ony qulaqqa ilgen eshkim bola qoımady. Halyq, basshylyq máselesi sheshimin tappaı alańnan taramaıtynyn málimdedi. Keshkisin apyr-topyr ásker shaqyrylyp, jınalǵan halyqqa kóz ashytatyn tútindi dáriler laqtyrylyp, órt sóndiretin mashınalarymen sý shasha bastady. Bul, árıne, joǵarǵy jaqtyń tapsyrmasyn oryndaýshy qaýipsizdik komıteti KGB qyzmetkerleriniń quıtyrqy áreketteri edi. Qalaı desek te, TMD aýmaǵynda keńes dáýiriniń qyspaǵynan eliniń bostandyǵyn surap, birinshi bolyp bas kótergen qazaq jastary ekeni daýsyz edi. Bári búgingideı kóz aldymda saırap tur.
Tórtinde bastalǵan ereýil qańtardyń 10-na qaraı saıabyrsı bastady. Prezıdentimiz Qasym-Jomart Toqaev qańtardyń 11-i kúni halyqqa taǵy Úndeý jarııalady. Memleket qyzmetkerleri, jáne sheksiz baıyp alǵan at tóbelindeı alpaýyt olıgarhtar, monopolıstermen halyq arasynyń jer men kókteı alshaqtaýy, eldiń kedeılenýi, jastardyń jumyssyzdyǵy, jurttyń júıkesin juqartqan júıeniń osy máselelerge sebep bolǵandyǵyn basyp aıtty. Úkimet basshysynyń bar máseleni ýysynan shyǵaryp alǵandyǵyn synǵa ala otyryp, A.Mamındi oryn taǵynan bosatty. Otanymyzǵa lańkes, sodyrlardyń erkin kirgenin, syrtqy, ishki qaýipsizdikti qadaǵalamaı eline opasyzdyq jasaǵan UQK tóraǵasy Kárim Másimovti, jáne orynbasarlaryn ornynan alyp abaqtyǵa japty. Qaqtyǵysta kásipkerler zapa shegip, quqyq qorǵaý qyzmetkerleri men jazyqsyz jastar oqqa ushty. «Keseni qolyma alyp qaraı berdim, ishinde naqaq kózden jas bar ma dep?», dep Sultanmahmut Toraıǵyrov aıtpaqshy, jazyqtylar óz jazasyn alar-aý, beıbit sherýge shyǵyp, arandatýshylardyń kesirinen japa shegip, on ekide bir gúli ashylmaı nabyt bolǵandardyń analarynyń kóńilderiniń kógildir shyqtary, kóziniń jasy bolyp tamshylap, kesege tolǵany júregińe salmaq salady. Bul jazyqsyz jastardyń qany, obaly kimniń moınynda ekeni bir Allaǵa ǵana aıan.
Osy jaǵdaıdy qarap otyryp, bizder árkez naýqanshyldyqqa salyp urandata bermeı, nege aq taban at minip, qara soıyl súıretip ótken tarıhymyzdan sabaq almadyq eken degen oı keledi. HV ǵasyrdyń ekinshi jartysynda 1460-jyldardyń orta sheni men 70-jyldardyń bas kezinde Altyn Ordadan bólingen Aq Orda handarynyń urpaqtary Jánibek pen Kereı Qazaq handyǵyn, memlekettiligin qurǵan mezetten bastap, qazaq halqyna tynyshtyq bolmaǵanyn tarıhymyzdan bilemiz. 1640 jyly qazaq jerine alǵash joryǵyn bastaǵan Jońǵar shapqynshylyǵy 1760-jyldarǵa qarsy aıaqtala bastady. Júz jyldan asa qazaq jerine shapqynshylyq bolǵany, qanshama halqymyz osydan zardap shegip, joıylyp ketkeni tarıhymyzdyń qaraly betterinde taıǵa tańba basqandaı bolyp, soraqy áriptermen jazýly tur. Osy kezeńderdegi han, bı, batyrlarymyzdyń erligi týrasynda Qazaq radıosynan qanshama habar ótkizdim. Ony bireý tyńdasa, kúıbeń tirshilikpen janyn áreń baǵyp, bazarda arba súıretip júrgen qarapaıym halyqtyń tyńdaýǵa ýaqyty da bolmaǵan shyǵar-aý. Al egemendik alǵan otyz jylda memlekettiń, halyqtyń nesibesiniń esebinen baıyǵandarǵa ulttyq qundylyqtyń qajeti shamaly bolsa kerek. Elim, jerim dep eńirep ótken, halqynyń tarıhynda altyn áriptermen órnektelip jazylyp qalǵan qasqa joldy Qasym han, eski joldy Esim han, odan bergi Táýke, HVII-HVIII ǵasyrlarda qazaq dalasyn jońǵar shapqynshylyǵynan qorǵap, sapty aıaqqa as quıyp, sabyna qaraýyl qoıyp as ishken Abylaı han, Bógenbaı, Qabanbaı, Naýryzbaı, Raıymbek, Qoıgeldi batyrlar, Tóle, Qazybek, Áıteke, Jolbarys bıler halqynyń máńgi esinde. 1723 jyly shyǵysymyzdan seksen myń áskermen lap qoıǵan jońǵar shapqynshylyǵy kezinde, qıraǵan aýyl, tonalǵan elde esep bolmaı, qarsy soǵysqan qazaq jasaqtarynyń basym bóliginen kóbi qyrylyp, qazaq eli bosqynǵa ushyrap, «Qarataýdyń basynan kósh keledi, Kóshken saıyn bir taılaq bos keledi», dep bozdaǵan edi.
Ekpini qatty jońǵarlar Túrkistanǵa tý tikkende Tóle bı babamyz elin, jerin saqtap qalý úshin Qojabek pen Jolan atty eki balasyn birdeı kepildikke berip, amalsyzdan Qaldan Serenniń aldyna tize búgip, on bes jylǵa bodan bolyp, salyq tóleýge kelisip, kelisimshart jasasqanyn bar qazaq bilse kerek. 1640 jyldan 1760 jylǵa deıingi aralyqtaǵy handarymyz jáne halqymyzdyń bári kórgen quqaıy osylaı boldy desek, ótirik aıtqandyq emes shyǵar. 1847 jyly 43 jasynda ómirden ótken, halqyna temir noqta kıgizbeý úshin on jyl at ústinen túspeı otarlaýshylarmen shaıqasqan sońǵy hanymyz Kenesary, Naýryzbaı, Aǵybaı, Buǵybaı, Buqarbaı, Suranshy, Saýryq batyrlar, eliniń egemendigi úshin kúresip, Qoqan lashkerleriniń buıryǵymen úsh zeńbirektiń uńǵysyna tirideı baılanyp atylǵan Baızaq datqa, keshegi biz bes kún boıy záremiz zár túbine ketip, janymyzdy qoıarǵa jer tappaı shúberekke túıip shyryldap, typyrlaǵan saǵattardy olar bar ǵumyrlarynda bastarynan ótkizip ketken edi.
Mine, keshegi kúngi beıbit sherýdi paıdalanyp, syrtqy, ishki saıası kúshterdiń aıdaýymen elimizge, egemendigimizge qater tóndirgen bizder, «lańkes sodyr, terrorshylar» dep baǵa bergen áreket Prezıdentimiz Qasym-Jomart Toqaevqa da, sol handar basynan ótkizgen qaterli saǵattardy esine salyp, týra solardyń qandy joryqtaǵy hal-kúıin keshtirgendigi haq. Osydan-aq mamyrajaı tynysh kún men qan-qasap alasapyrannyń baǵasyn bile berińiz. Babalarymyz ultaraqtaı jer úshin janyn salyp, qanyn tógip qorǵap, asty-ústi baılyqqa toly jerimizdi urpaqtaryna amanattap berip ketkenin, keshe qolymyzdan sýsı jazdaǵan egemendigimizdiń quny qanshalyqty qymbat ekenin tarazy basyna salyp baǵamdap, ár pendeniń biletin kezi kelgen shyǵar.
«Aýrýyńdy jasyrsań ólim áshkereleıdi» degen sózdiń de baryn bilemiz. Prezıdentimiz, qazaq eliniń baılyǵynyń jartysynan kóbin kók serkeshe taqymyna basqan «shynjyr balaq, shubar tós» 162 baımen aqshaǵa qunyqqan qandykóz monopolıster men latıfýndısterdiń attaryn atamasa da baryn aıtty. Ashkózderdiń syrtqa tyqqan aqshalaryn elge qaıtaryp, halyq ıgiligine jaratýdy qolǵa alýyn, osy ýaqytqa deıingi qupııany el aldyna jaıyp salýy jáne 50 myń teńgege jan baqqan qarapaıym halyqtyń jaǵdaıyn ashyna aıtýy, halqyna janashyrlyǵy emes deı alasyz ba? Kim bilsin, bul bastamasy tasbaqanyń tańdaıyna japsyrǵan qasıetti márııam japyraǵyn alǵannan da qıyn bolmasyna kim kepil.
Asqaq oıly, ǵulama Muhammed Haıdar Dýlatı babamyz zamandasy, el bılegen Ubaıdolla han jóninde: «О́zi taqýa, dindar adam, onyń tusynda «ıgilik pen ádilettilik samaly álemdi hosh ıiske bóledi. Al onyń alaqany jomarttyq teńiziniń túbindegi laǵyldy dúr tostaǵan syndy bolatyn, aqylman bıleri de barshylyq edi», dep jazyp qaldyrypty. Ne degen parasattylyq deseńizshi. Prezıdentimiz Qasym-Jomart Toqaevtyń «Jańa Qazaqstan quramyz» deýiniń ózinde úlken astar, halqynyń bolashaǵynyń jarqyn bolatyndyǵyna zor úmit jatqany baıqalsa kerek. «Júk aýyryn nar kóterer, is aýyryn er kóterer, Erdiń isi eldiń moınynda, Eldiń isi erdiń qolynda» dep babalarymyz aıtpaqshy, mundaı kezeńde qýanyshyń ot, armanyń kúl bolmasy úshin, bir jaǵadan bas, bir jeńnen qol shyǵaryp, el bolyp uıysa, bar aýyrtpalyqty birlese kóterý kerek der edik.
Zarly Qoıshyǵul (Qoshan) MUSTAFAULY,
Jýrnalıst