ÚKIMET “Egemen Qazaqstannyń” aptalyq qosymshasy

BAǴANY BASYNDYRÝǴA BOLMAIDY Úkimet bul máseleni taǵy qolǵa almaq Alypsatarlardyń arany taǵy ashyldy. Ústimizdegi jyly ótken tórt aıdyń ishinde byltyrǵy jyldyń jeltoqsan aıymen salystyrǵanda, ınflıasııa kólemi 3,6 paıyzǵa ósti. Byltyrǵy jyldyń sáıkes merzimindegi bul kórsetkish 2,8 paıyzdy quraǵan bolatyn. Inflıasııanyń osynsha kóterilýine birinshi kezekte azyq-túlik baǵasynyń qymbattaýy sebep bolyp otyr. Inflıasııanyń ósýine azyq-túlik baǵasy­nyń qymbattaýynyń úles salmaǵy sáýir aıynda 52 paıyzdy qurady. 2009 jyldyń sáıkes merziminde bul kórsetkish 35 paıyz bolǵan. Halyq arasynda “jut kezinde qarǵa-quzǵyndar toıynady” degen sóz bar. Osy qaǵıdany ishki rynokta qalyptasqan ahýaldy óz paıdasyna jaratyp, halyq ústinen qaltasyn qalyńdatatyn bıznes­mensymaqtarǵa qaratyp aıtýǵa bolady. Barshaǵa belgili, tórtkúl dúnıeni tyǵy­ryqqa tirep, álemniń damyǵan ekono­mıkalarynyń ózin tizerletken jahandyq qarjy daǵdarysy bizge de jetken sonaý 2007 jyly ishki rynokta qalyptasqan tapshylyqty paıdalanyp, alypsatarlar elimizdegi qaptaǵan qara bazarlarda baǵany shekten tys ósirip jibergen bolatyn. Sonda Elbasynyń tikeleı tapsyrmasymen el Úkimeti baǵany aýyzdyqtaýǵa bel sheshe kiristi. Úkimet basshysy Kárim Másimov­tiń jetekshiligimen jumys jasaǵan mem­lekettik komıssııa qarjy tapshylyǵyna baılanysty ishki jáne syrtqy rynok­tarda qalyptasqan kúrdeli ahýalǵa qaramastan, qysqa merzimde jaǵdaıdy qalpyna keltirip, arany ashylǵan saýdagerlerdiń tábetin tejegen edi. Úkimet basshysy osy aptada ótken Úkimet otyrysynda atap kórsetkendeı, tıisti mınıstrlikter men vedomos­tvo­lardyń, jer-jerlerdegi ákimdikterdiń bul máselede tizgindi bosatyp alǵanyn paıda­lanyp, baqylaýsyz qalǵan bazarlar men qaptaǵan saýda ortalyqtaryndaǵy alypsa-tarlar taǵy da toıymsyz qul­qynnyń jetegimen júgensiz ketip barady. Turǵyn­darǵa aýadaı qajet áleýmettik azyq-túlik túrleriniń baǵasyn negizsiz qymbattatyp jibergen. Máselen, 2009 jyldyń jeltoqsan aıymen salystyr­ǵanda, bıylǵy jyldyń sáýir aıynda kókónis pen jemis-jıdektiń baǵasy 16,5 paıyzǵa, qant 9 paıyzǵa, et jáne et ónimderi 5,5 paıyzǵa, jumyrtqa 5,3 paıyzǵa, sút ónimderi 4 paıyzǵa qym­battaǵan. Qaltasy qalyńdar ǵana jeıtin jerik astyń baǵasyn emes, qarapaıym halyq kóp tutynatyn bul azyq-túlik túrleriniń baǵasyn osynsha qymbattatýda gáp bar. Sebebi, saýdagerler qara halyq­tyń qaltasyn taqyrlaýdyń arqasynda ǵana eselengen paıdaǵa kenele­tinin jete túsinip alǵan. Oǵan áleýmettik emes azyq-túlik túrleriniń jáne azyq-túlik emes taýarlardyń baǵasy osy merzimde bar bolǵany 1,6 paıyz ǵana kóterilgeni aıǵaq bolsa kerek. Tıyn saýǵan saýdagerlerden qýlyq aspaıtynyn myna bir mysaldan-aq kórýge bolady. О́tken sáýir aıynda Jambyl jáne Ońtústik Qazaqstan oblystarynda kartop baǵasy kúrt kóterilip, tıisinshe 38 jáne 19 paıyzǵa qymbattaǵan. Máseleniń astarynda Qyrǵyzstanda qalyptasqan ahýal jatqanyn jurt keıin túsindi. Atalmysh oblystar tutynatyn kartoptyń basym bóligi kórshi qyrǵyz elinen jetkizilip kelgen kórinedi. Sońǵy aılarda bul elde oryn alǵan búlikke baılanysty shekaranyń jabylýynan kartop tasymaly kúrt toqtatylǵan. Kókten suraǵanyn jerden bergen soń saýdager ataýlyǵa ne turys?! Kartop baǵasyn bir kúnde aspandatty da jiberdi. О́ndirýshiden tikeleı – tutynýshyǵa dep, urandatqanymyzǵa da talaı jyldyń júzi boldy. Iаǵnı, aýyl eńbekkerleri ózderi ósirgen ónimderin tikeleı tuty­nýshyǵa jetkizip, óz eńbekteriniń ıgiligin kórse degen ıgi maqsattan týǵan bastama ǵoı bul. Sol úshin barlyq óńirler­diń ákimdikterine aýyl eńbekkerleriniń ózderi óndirgen taýarlaryn ózderi satatyn kommýnaldyq bazarlar júıesin keńeıtý tapsyrylǵan edi. Amal ne, baıaǵy jartas – bir jartas. Búkil elimiz boıynsha bar bolǵany 70 qana kommýnaldyq bazar ashylǵan. Jabaıy naryqtyń saldarynan “jaýynnan keıingi sańyraýqulaqsha” qaptaǵan deldaldar ústemdiginiń murty qısaıar emes. Elimizde óndirilgen taýarlardyń da, shetten ımporttalatyn taýarlardyń da birde-biri jeń ushynan jalǵasqan deldaldarsyz saýda sórelerine jetpeıdi. Máselen, Qytaıdan ımportta­latyn qyzanaq Úrimshiden ótkende 80 teńge bolsa, Astana qalasyna jetkende 350 teńgeden asyp jyǵylady. Qazaqstanda óndiriletin barlyq sıyr etiniń 30 paıyzy Shyǵys Qazaqstan jáne Almaty oblystarynyń úlesine tıesili. О́kinishke qaraı, bıylǵy kóktemde bolǵan tabıǵat apatynan bul óńirlerdiń turǵyndary orasan zardap shegip, mal basy úlken shyǵynǵa ushyrady. Bul apattyń saldarynan bolatyn qıyndyq kesiri áli alda. Shyǵynǵa ushyraǵan mal basyn toltyrýǵa ýaqyt kerek. Iman men saýap­tan jurdaı bolǵan alypsatarlar apattyń aýyrtpalyǵyn dereý óz paıdasyna sheship, bazarlardaǵy sıyr etiniń baǵasyn 800 teńgeden asyryp jiberdi. Qanttyń baǵasynyń qymbattaýyna deldaldardyń tıgizip otyrǵan keri yqpaly mol. Sonymen birge, qant baǵasynyń kúrt kóterilýine álemdik rynokta qant jasaı­tyn shıkizat baǵasynyń ósip ketýi de áserin tıgizbeı qalǵan joq. Sonyń salda­rynan 2009 jylǵy sáýirmen salys­tyrǵanda, bıylǵy sáýirde qant baǵasy 40 paıyz qymbattaǵan. Tyǵyryqtan shyǵar jol qaısy? Seısenbi kúni ótken Úkimet otyrysynda basynyp bara jatqan baǵa máselesin retteýdiń joldary barynsha keńinen talqylandy. Bul rette Premer-Mınıstrdiń usynysymen daǵdarys kezinde, ıaǵnı 2007-2008 jyldary baǵany retteý maqsatynda qoldanylǵan tájirıbelerdi qaıta jańǵyrtý týraly sheshim qabyldan­dy. Sonymen birge, bul oraıda Parlament Májilisiniń qaraýynda jatqan “Saýda qyzmetin retteý máseleleri týraly” Zańnyń da zor yqpaly bolatyndyǵy atap kórsetildi. Zań qabyldanǵan jaǵdaıda Úkimet áleýmettik mańyzy bar azyq-túlik taýarlary bólshek saýdada kúrt qymbat­taǵan jaǵdaıda, 45 kúnge deıin baǵanyń múmkin bolatyn joǵary shegin belgileý jóninde ókilettik almaq. Bul alypsatar­lardyń shekten shyǵýyn tejeıtin tetik bolar edi. Osydan biraz jyl buryn elimizdiń barlyq óńirlerinde áleýmettik-kásipker­lik korporasııalary (ÁKK) qurylyp, olarǵa bıznestiń áleýmettik jaýapker­shiligin arttyrady degen úlken úmit júktelgen bolatyn. Sonymen birge, ol­arǵa jergilikti jerlerde kókónis ónim­de­rin saqtaý jáne jetkizý ortalyqtaryn ashý, ınfraqurylymdy damytý mindetteri tapsyrylǵan. О́kinishke qaraı, barlyq oblysta qurylǵan ÁKK-ler bul senim údesinen shyǵa almady. Búginde olardyń aty bar, biraq osy jyldar ishinde atqarǵan isteri joqtyń qasy. Solaı bola tursa da, bıylǵy jyly respýblıkalyq bıýdjetten ÁKK-lerdiń daıyndaý-qyzmet kórsetý ortalyqtaryn qurý úshin 5,6 mıllıard teńge qarjy bólindi. Bul qomaq­ty qarjy óńirlerde kókónis saqtaý qoı­malaryn, kókónis tasıtyn júk refrı­jeratorlar parkin qalyptastyrýǵa jum­salýy tıis. Elimizdiń kókónis qoımalaryna degen suranysy 684,2 myń tonnany quraıdy. Qazir jumys istep turǵan kókónis ónimderin saqtaıtyn qoımalardyń syıymdylyǵy 382 myń tonnadan aspaıdy. Sondyqtan Úkimet ındýstrııalyq-ınnovasııalyq baǵdarlama negizinde óńirlerde kókónis saqtaý ortalyqtarynyń júıesin keńeıtýdi belgilep otyr. Qant baǵasyn retteý úshin de Úkimet qolynda tıimdi tetikter bar. Otyrysta Ekonomıkalyq damý jáne saýda mınıstri Janar Aıtjanova atap kórsetkendeı, memleketimizdiń materıaldyq qorynda osydan eki jyl buryn tómen baǵamen sa­typ alynǵan qanttyń mol kólemi saqtal­ǵan. Elimiz boıynsha qanttyń baǵasyn túsirý úshin memlekettik qordaǵy osy taýardy tıimdi paıdalaný múmkindikteri qarastyrylýda. Elimizdiń ishki rynogynda sheksiz ústemdigin júrgizip, “áı deıtin áje, qoı deıtin qoja” kórmeı júrgen deldaldardyń júgensiz áreketine tosqaýyl qoıatyn ýaqyt ta jetti. Ol úshin shetten ımporttalatyn jáne ózimizde óndiriletin azyq-túlik taýarlarynyń tutynýshyǵa tikeleı jetýin baqylaýǵa alý kerek. Bul oblys ákimdik­teri men tolyp jatqan quqyq qorǵaý organdarynyń kezek kúttirmes mindeti. Ústimizdegi jyldyń alǵashqy tórt aıynda ósip ketken ınflıasııa deńgeıine retteletin tabıǵı monopolıster tarıfteriniń kóterilýi de zor yqpal etti. Jalpy ınflıasııa deńgeıindegi olardyń úles salmaǵy 26,7 paıyzǵa jetip otyr. Atap aıtqanda, jyl basynan beri elektr energııasynyń tarıfy 12,5 paıyz, sýyq sý 10,6 paıyz artqan. Qazirgi ýaqytta kúndelikti ómirdi elektr jaryǵynsyz elestetý múmkin emes. Jarty saǵat jaryq óshse, tirshilik te turalap qalatyndyǵyn kórip júrmiz. Osyny túsingen qýat kózderin taratý salasyndaǵy monopolıster tarıfterin ósirý maqsatynda oılaryna kelgenderin jasaıdy. Olardyń bul keleńsiz qadamyn tıisti atqarýshy organdardaǵy, Parlament­tegi keıbir lobbıstter de aqtaǵysy keledi. Olar elimizdegi elektr júıeleriniń eskir­gendigin, kommýnaldyq ınfraqurylymnyń tozǵandyǵyn jeleý etip, tarıfti arttyrý­dy aqtamaq bolady. Tipti, keıbir sheneý­nikter shetelderdegi elektr energııasy tarıfin alǵa tartyp, máselen, Germanııada elektr energııasynyń 1 kVt/saǵaty 30 eýrosentten joǵary, al eýropalyq ortasha baǵa 15-18 eýrosent deńgeıinde dep bilgishsinedi. Al sol sheneýnikter eýropa­lyqtardyń jalaqysynyń dárejesimen bizdiń qarapaıym eńbekkerler alatyn jalaqy deńgeıin bile me eken? Másele, munda da emes. Monopolısterdiń tozyǵy jetken elektr jelilerin, taratý qubyr­laryn tarıfti qansha qymbattatsa da tolyq almastyra almaıtyndyǵy anyq. Bul rette Memleket basshysy jylý, jaryq jáne sý júıeleriniń mekemelerin jekeshelendirip alǵan ınvestorlardyń osy salalardyń ınfraqurylymyn jańǵyrtýda eshqandaı qadam jasamaı otyrǵandyǵyn, osylaı bara beretin bolsa bul strate­gııalyq mekemelerdi qaıtadan memleket quzyryna alý qajettigin atap kórsetken bolatyn. Olar eskirgen ınfraqurylymdy tarıf esebinen emes, bankterden nesıe alyp, ınvestısııalar tartý arqyly jań­ǵyr­týy qajet. Elektr qýatyn óndirý jáne taratý oryndary, jylý ortalyq­tary, sý taratý mekemeleri memlekettiń strate­gııalyq kásiporyndary qataryna jatady. Endeshe, aldaǵy ýaqytta mundaı mańyzdy kásiporyndardy memleket menshigine qaıtarý kerek. О́ıtkeni, halyq múddesin kózdeıtin mundaı iri mekemelerdi jań­ǵyrtý tek memleket qolynan ǵana keledi. Jylqybaı JAǴYPARULY.