Ahmet Baıtursynuly – kórnekti lıngvıst-ǵalym, qazaq til bilimi men ulttyq ádebıettaný ǵylymynyń, jýrnalıstıkasynyń negizin salýshy, ulttyq álipbı men emle reformatory, alǵashqy álippeniń avtory, qazaq ǵylymy men bilim berý júıesin uıymdastyrýshy, qazaq fılologııasynyń tuńǵysh professorlarynyń biri (1928), (RK, fond 1142, ofıs 1, delo 1), aqyn, fılosof, mádenıettanýshy, saıasatker, ıdeolog, pedagog, ónertanýshy, XX ǵasyr basyndaǵy ult zııalylaryn tárbıelegen aǵartýshy ǵalym, qazaq rýhanııaty tarıhyndaǵy asa iri tulǵa, qoǵam jáne memleket qaıratkeri, Alash qozǵalysynyń ǵana emes, barlyq zamandaǵy ultshyldardyń rýhanı kósemi.
Ǵalymnyń ushan-teńiz eńbegi ult júreginen oryn tapqandyqtan, týǵan halqy «Ult ustazy», «Ulttyń rýhanı kósemi» dep ardaqtap at berdi. Sondyqtan Ahmet Baıtursynuly men memleket tutastyǵy, ult tutastyǵy – egiz uǵym. Ult ustazy – Táýelsiz Qazaqstannyń álem halyqtary aldyndaǵy bet-bedeli. Ustaz esimin ulyqtaý El táýelsizdigi men damýynyń, ulttyq qundylyqtar men ult muratynyń júzege asyp jatqanynyń belgisi. Sondyqtan Ahmet Baıtursynulynyń 150 jyldyq mereıtoıyn IýNESKO, álemdik deńgeıde toılaý Elimizdiń álemdik arenadaǵy bet-bedelin asyratyny sózsiz.
Ahmet Baıtursynulynyń biz kórsetpeı ketken atqarǵan ıgi isteri men óneri jeterlik, sonda bir basyna osynsha qasıet pen qaıratkerlik daryǵan tulǵanyń qozǵaýshy kúshi ne boldy, mundaı tulǵany qalaı ataýǵa bolady dep izdendik. Izdenis qorytyndysynda Ahmet Baıtursynulyn «passıonarlyq tulǵa» dep ataý durys dep sanadyq.
Passıonarlyq ıdeıasynyń avtory áıgili tarıhshy ǵalym L.N.Gýmılev. Onyń etnogenezge qatysty passıonarlyq teorııasy týraly ǵylymı pikir ártúrli. Akademık D.S.Lıhachev bastaǵan ǵalymdardyń bir toby L.N.Gýmılevtiń passıonarlyq ilimin jer betindegi etnostar evolıýsııasy qozǵaýshy kúshiniń bıosferalyq, geografııalyq, astrofızıkalyq negizderin kórsetken ári násilshildik ilimge negiz bolǵan biralýan teorııalarǵa qarsy qoıatyn, etnogenezge qatysty gýmanıtarlyq jáne jaratylystanýshylyq bilimderdi ushtastyrǵan ǵylymı jańalyq dep joǵary baǵalasa [2; 3], endi bir toby ǵylymı dáıegi álsiz, qııalshyl, t.b. sebepter aıtyp, joqqa shyǵaryp, synaıdy. Bir qyzyǵy, synaýshylarynyń kóptigine qaramastan, L.N.Gýmılev teorııasynyń basty uǵymy «passıonarlyq» basqa da ǵylym salalaryndaǵy qubylystardy sıpattaýda paıdalanylyp, ony tarıhshylar ǵana emes, psıhologter, pedagogter, tulǵatanýshylar da belsendi qoldanyp júr. Demek passıonarlyq ıdeıasynan basqa ıdeıamen túsindirýge kelmeıtin qubylystardyń bary aqıqat. Sondaı aqıqattyń biri – Ahmet Baıtursynulynyń tulǵasy.
Sonymen búgingi ǵylymı aınalymda «passıonarlyq tulǵa» degen uǵymǵa ártúrli anyqtama berilip júr, biraq olardyń barlyǵyna ortaq belgiler mynadaı:
– únemi qozǵalys ústinde júretin, izdenisten lázzat alatyn jasampaz áreketshildik ıesi;
– qalypty jaǵdaıdy, dástúrdi, bárine úırenshikti «komfortty» buzatyn tasqyn energııa ıesi;
– kúlli bir qoǵamdy, tutas etnosty jańa sapadaǵy deńgeıge shyǵaratyn qýatty ıdeıa ıesi;
– óz isine degen orasan mahabbat men jankeshtilik ıesi, isine degen adaldyǵy sonshalyq zor, maqsatyna jetý jolynda jeke basyn, tipti otbasy men aınalasyndaǵy jaqyndaryn da qurban ete alatyn tulǵa;
– tutas bir qaýymnyń, qoǵamnyń, ulttyń múddesin jáne bir qyzyǵy, sol ulttyń bolashaqtaǵy múddesin proeksııalap, ony da árdaıym bir óziniń nemese az ǵana toptyń múddesinen bıik qoıyp, soǵan qyzmet etetin tulǵa.
Atalǵan qasıetterdiń Ahmet Baıtursynuly tulǵasyna tán ekenin ahmettaný baǵytynda izdengen óz zamandastary M.Áýezov, M.Dýlatov, I.Omarov, S.Seıfýllın, T.Shonanuly, E.Omarov, orys ǵalymdary A.Samoılovıch, E.Polıvanov, N.Iаkovlev, A.Kononovtan bastap, zamanymyzdyń ǵalym zertteýshileri Á. Kekilbaev, R.Syzdyq, Á.Qaıdar, M.Júsipov, N.Ýálı, D.Qamzabek, K.Husaıyn, Ǵ.Ánes, B.Momynova, Sh.Qurmanbaıuly, Sh.Sátbaeva, Ú.Sýbhanberdına, Q.Muhamedhanov, Z.Ahmetov, Ǵ.Ahmedov, M.Qozybaev, K.Nurpeıis, R.Nurǵalı, T.Qordabaev, S.О́zbekov, M.Qoıgeldıev, S.Qırabaev, T.Kákishuly, J.Ysmaǵulov, K.Saǵadıev, Sh.Eleýkenov, B.Ábilqasymov, E.Janpeıisov, N.Ýálıuly, S.Dáýituly, T.Jurtbaı, A.Isimaqova, О́.Ábdımanuly, D.Qamzabekuly, Sh.Qurmanbaıuly, A.Qydyrshaev, Q.Saq, A.Mekteptegi, J.Baıtilesova, U.Erkinbaev, R.Imahanbet, O.Jubaeva, túrik ǵalymdary Ahmet Bıjan Erdjılasýn, Nergıs Bıraı, qyrǵyz ǵalymy K.Dyıkanov jáne basqa da kóptegen zertteýshilerdiń bári de kórsetken desek artyq emes.
«Repressııalanǵan ǵylym» termınin ǵylymı aınalymǵa engizgen, tulǵatanýdyń (personologııa) psıhologııalyq negizderin, ǵylym psıhologııasyn zerttegen ǵalym M.Iаroshevskıı (ózi de qýdalanyp L.N.Gýmılevpen GÝLAK-ta birge azap shekken) zertteýshi tulǵasynyń parametrlerin bylaı anyqtaıdy: ıdeıalardyń damý joly (ıdeogenez); burynnan belgili tanym júıesi (kategorııaldy appersepsııa); ishki ýájdeme; qarsylas orta; dara tanymdyq stıl; sanadan joǵary dúnıe.
Osy shamalar boıynsha Ahmet Baıtursynulynyń tulǵasy ózimizshe taldap kórdik.
Ideıalardyń damý joly (ıdeogenez). Ǵalym eńbekterindegi tarıhı mańyzdy nátıjelerge ákeletin ıdeıalardyń týyndaýy men jetilýi. Bul onyń esimin tarıh úkimimen ǵylym jadynda saqtalǵan adamdar tizimine engizedi. Ahmet Baıtursynulynyń ıdeogenezi 1882-1884 jj. aýyl moldasynan alǵan dinı bilimderi men 1886-1891 jj. Torǵaıdaǵy eki synyptyq orys-qazaq ýchılıshesinen alǵan dúnııaýı bilimderinen bastaý alady, 1895 j. Orynbor muǵalimder mektebindegi bastaýysh ýchılısheniń oqytýshysy retinde ıgergen bilimimen jalǵasyp, ómir boıyna tolyǵyp otyrdy. Ahmet Baıtursynuly tulǵasynyń ıdeogenezine áser etken bastapqy eki faktordy óz zamandastary atap ketti. Birinshisi, M.Dýlatulynyń «...V rannem detstve on koe-kak naýchılsıa mýsýlmanskoı gramote ý aýlnogo mýlly. Etım zakonchılos by ego obrazovanıe, ı on ostalsıa by na vsıý jızn polýgramotnym.., eslı by, po pogovorke «ne pomoglo ne schaste», – dep ákesi Baıtursynnyń Patshalyq Reseıdiń otarlaýshy shendisi, oıazdy sabap, jer aıdalyp ıtjekkenge ketkendegi hálin, aǵasynyń ony dúnıeáýı oqýǵa bergenin aıtyp tur. Ekinshisi, M.Áýezovtiń: «…1896-shy jyly Ombyǵa barǵan. Qazaq jerindegi mektepterdi basqaryp turǵan ınspektor Alektorovpen kezdesip, keńesýi Ahmettiń oıynyń oıanýyna úlken áser etti» degen pikiri, sodan beri Ahmettiń otarshyldyq saıasatqa qarsy baǵyttalǵan ıdeıasy jetekshi oryn aldy. Aleksandr Efımovıch Alektorov (1861-1918 nemese 1919) – Qazaq jáne bashqurt halyqtarynyń tarıhyn, mádenıeti men etnografııasyn zerttegen orys tarıhshysy, etnograf, shyǵystanýshy, mıssıoner. Orynbor jáne Astrahan gýbernııalyq Muraǵat komıssııasynyń múshesi.
Osylaı bastaý alǵan ultyn otarlyqtan aman alyp qalý ıdeıasy aǵartýshylyqpen ushtasty. Buǵan áser etken alyp tulǵalardyń basynda Abaı turdy, Abaıdy qazaq dalasyna tanytqan «Qazaqtyń bas aqyny» maqalasy Ahmettiń ózin de tanytty. Ahmet Baıtursynuly aldymen halqyn Abaıdaı oıatpaq bolyp, dál ustazyndaı halyqqa túsinikti mysal janryndaǵy A.Krylovtyń shyǵarmalaryn aýdardy, sol kezde óz mıssııasyn allegorııamen halqyna «Masamyn» dep jetkizdi. Budan keıingi kezeńde onyń ıdeogenezinde proaktıvti aǵartýshylyq ıdeıasy ornyqty dese de bolady, bul kezeńde Ahmet Ybyraı Altynsarınniń izimen oqýlyq jazý, halyqtyń saýatyn ashý ıdeıasyna kóp qyzmet etti. Osylaısha ár salada, arnada atqarǵan qyzmeti keńeıe tústi, san salalyq bilimderi sınkrettelip, uly sınergııaǵa ulasty. Ahmet Baıtursynuly ǵalymdyq tulǵasynyń bir parametri retindegi ıdeogenezi áli de tereń zertteýlerdi qajet etedi. Biz tek onyń bastaýyn ǵana kórsetip, bolashaq zertteýlerge qajet problemany alǵa tartyp otyrmyz.
Burynnan belgili tanym júıesi (kategorııaldy appersepsııa). Aprıorlyq ǵylymı-fılosofııalyq kategorııalar: ǵylymı tanymnyń aldyńǵy tarıhı tıp sanattarynyń tory, ǵylymda jańadan tanylatyn kez kelgen mazmun sonyń prızmasy arqyly qabyldanady. Ahmet Baıtursynuly ǵalymdyq tulǵasynyń qalyptasý, jetilýine áser etken onyń ǵylymı tanym keńistiginiń júıelenýine sebep bolǵan kontent mynalardan quralady: bala kezinen otbasy men ortasy tárbıesinen sýsyndaǵan dástúrli jalpyhalyqtyq bilimder júıesi, alǵashqy bilim alǵan mektepterindegi dinı jáne dúnııaýı bilimder júıesi, Abaı, Ybyraı jáne orys mıssıonerleri men zııalylarynyń aǵartýshylyǵy, XIX ǵasyrdyń aıaǵy men XX ǵasyrdyń basyndaǵy Eýropadaǵy jáne Reseıdegi ǵylymı ilimder, Ysmaıyl Gasparaly bastaǵan sol kezde erekshe qýat alǵan túrki órkenıetindegi jadıdshildik aǵym, Alash ıdeıasy.
Ishki ýájdeme. Bul shama tulǵanyń aqıqatty izdeýge degen súıispenshilik, ǵylymmen aınalysýǵa ıtermeleıtin qundylyqtar júıesin bildiredi. Ǵylymı qyzmet psıhologııasyn zerttegen ǵalymdar ádette ǵalym tulǵasynyń ishki ýájdemesine aqıqatty tanýǵa degen súıispenshilik pen ataqty bolýǵa degen talpynysty basty retinde kórsetedi, alaıda Ahmet Baıtursynulynyń ómirlik derekteri men onyń ǵylymı murasy mátinderiniń ishki ıntensııasy onyń búkil qyzmetiniń qozǵaýshy kúshi erekshe asqaq ekenin dáleldeıdi. Sondyqtyn Ahmet Baıtursynulynyń ishki ýájdemesine joǵaryda kórsetip ketken passıonarlyq qasıetin, ultyn súıýdi jatqyzýǵa bolady.
Qarsylas orta. Ǵalym shyǵarmashylyǵynyń jolynda qarsylyq kórsetken ortasy, qarsy pikir bildirgen opponentteri. Ádette bul shama boıynsha naqty tulǵalardy kórsetedi, al Ahmet Baıtursynulyna kelgende, bizdińshe, bular jeke tulǵadan góri tutas bir júıe degen oryndyraq bolar edi, sonymen ǵalymnyń opponenttik ortasy retinde Otarshyl Patshalyq Reseı, Keńestik repressııa, alaýyzdyq pen nadandyq, saýatsyzdyq kórinisterin ataýǵa bolady.
Dara tanymdyq stıl. Bul shama ǵalymnyń oılaý jelisi, ádisteri, tanym ereksheligin kórsetedi. Atalǵan shamanyń Ahmet Baıtursynulynyń tulǵasyndaǵy ereksheligin anyqtaý úshin, bizdiń oıymyzsha, eń aldymen onyń jasaǵan termınder júıesiniń negizderine, ómirsheńdiginiń syryna toqtalý asa mańyzdy. Árıne, A.Baıtursynuly eńbekteriniń ádisteri men oılaý jelisi, tanym ereksheligi tek osy máselemen ǵana anyqtalyp ashylmaıdy. Bizdiń oıymyzsha, munyń syry Ahmet Baıtursynuly avtorlyq pragmatıkasynyń myqtylyǵynda.
Pragmatıka degenimiz, qarapaıym tilmen aıtqanda, mátin jasaýshynyń sol mátindi tutynýshyny únemi oılap otyrýy, mátindi tyńdaýshy nemese mátindi oqýshy birden túsine ketetindeı, oıyn jetkizýde tildiń sol tutynýshyǵa tanys, soǵan etene jaqyn til birlikteri men quraldary arqyly bezendirý. A.Baıtursynulynyń kez kelgen týyndysy tek salalyq kásibı aýdıtorııa, ǵylymı ortaǵa emes, buqara halyqqa arnalǵan. Sonymen birge bir qyzyǵy, qandaı da bir salalyq ǵylymı aqparat ta júıeli ári ǵylymı stıldiń talaptaryna úıles berilgen. Osyny akademık R.Syzdyq «basqa ulttyń ǵalymdary (orys ǵalymdary): «Qalaısha mektep oqýlyqtaryn ǵylymnyń basy deısiz?», – dep tańǵalady. Árıne, burynnan oqý-jazýy bar, ǵylymy bar, ýnıversıtetteri osydan úsh júz, tórt júz jyl buryn ashylǵan halyqtar úshin ǵylymnyń bastaýyn mektepten bastaý oǵash kórinetin shyǵar. Shyndyǵynda, qazaqtyń ulttyq ǵylymy – qazaq tili men ádebıeti, qazaq tarıhy. Fızıka – qazaqtyń ulttyń ǵylymy emes, bıologııa – ulttyq ǵylym emes. Árıne, ondaı ǵylym salalary qazaq úshin kerek, qazaqtar zerttep jatqan ǵylymdar. Biraq qazaqtyń naǵyz ulttyq ǵylymy – qazaq tili týraly ǵylym, qazaqtyń ádebıeti, qazaqtyń tarıhy týraly ǵylym», – dep túsindiredi.
Ǵalym Sh.Jalmahanov Ahmet Baıtursynulynyń ǵylymı aınalymǵa engizgen tiltanymdyq termınderiniń jalpy sany 310 bolsa, onyń 38,5%, ıaǵnı 118-i búgingi kúni de belsendi qoldanysta ekenin anyqtady. Bul úlken jetistik, tipti álemdik ǵylymda mundaı tulǵalar saýsaqpen sanarlyq dese de bolady. Áıgili orys ǵalymy V.Vınogradov ǵylymı aınalymǵa úsh termındi engizip, sol termın bildiretin uǵymdy jalpaq jurttyń operasııalyq sanasynyń quraldaryna aınaldyrǵan ǵalym – uly ǵalym degen pikirin professor Erbol Janpeıisov dáristerinde mysalǵa jıi keltiretin. Olaı bolsa, Ahmet Baıtursynuly termınderiniń fenomeni nede degen suraq talaı tiltanýshynyń zertteýine arqaý bolyp kele jatqany beker emes. Máselen, Sh.Qurmanbaıuly «Termındelýshi uǵym men termındenýshi sózdi sáıkestendirý úshin uǵymdar júıesine de, termınder júıesine de birdeı mán berý termın jasaýshyǵa asa qajet. A.Baıtursynuly jasaǵan termınderdiń túgelge jýyq sátti shyǵýynyń syry – onyń naǵyz termınshi retinde termınge leksıkologııa turǵysynan da, konseptologııa turǵysynan da qaraı bilýinde jatsa kerek», degen qorytyndy jasaıdy.
Sońǵy pikirdegi sońǵy oı boıynsha Ahmet Baıtursynuly birer termıniniń konseptologııalyq, lıngvokognıtologııalyq negizderine toqtala ketken jón bolmaq. Ǵalymdar dúnıeniń ulttyq kognıtıvtik beınesi dep halyqtyń jekelegen ókilderi sanasyndaǵy jalpy, turaqty ári qaıtalana beretin dúnıe beınesin aıtý kerek dep kórsetedi. Dúnıeniń ulttyq beınesi, bir jaǵynan, abstraksııalyq qubylys bolsa, ekinshi jaǵynan, kognıtıvtik-psıhologııalyq aqıqat, ol halyqtyń oılaý, tanym áreketterinen, fızıkalyq jáne verbaldy minez-qulqy men ádebinen anyqtalady; dúnıeniń ulttyq beınesin stereotıpti jaǵdaıattardaǵy halyqtyń birizdi, birtekti júris-turysy men ádep-qylyǵynan, aqıqat dúnıe týraly sanasyndaǵy ortaq túsinikterden, «ortaq pikirden», paıymdaýlarynan, maqal, mátel, naqyl sózderden «ustap alýǵa» bolady. Bizdiń oıymyzsha, Ahmet Baıtursynuly jasaǵan termınderi ómirsheńdiginiń bir syry osynda jatyr. Onyń termın retinde alǵan sózderi men sóz tirkesteri, tipti mátinderinde qoldanǵan beıneli oramdary men tutas sıntaksıstik qurylymdary qazaq halqy sanasyndaǵy dúnıeniń ulttyq kognıtıvtik beınesine negizdeledi.
Joǵaryda keltirilgender sońǵy jıyrma-otyz jylda anyqtalǵan til men sananyń, til men tanymnyń araqatynasyn zertteıtin lıngvokognıtologııa salasyndaǵy tyń ǵylymı bilimder. Al Ahmet Baıtursynulynyń termınjasamynyń negizinde osy bilimder jatqanyn oılasaq, ǵalymnyń dara tanymynyń sol kezdegi ulttyq ǵylymı tanymnan qanshalyqty ozyq ekeni aıqyn bilinedi. Osy ozyqtyǵynyń arqasynda, ulttyq sanadaǵy dúnıeniń kognıtıvtik jáne tildik beınelerin jaqsy bilgendikten ári solardy termınjasamy men jalpy mátinderin qurýda tıimdi paıdalanǵandyqtan, Ahmet Baıtursynulynyń eńbekteriniń ómirsheńdigi búgingi kúni de qýatty.
Mysaly, Ahmet Baıtursynulynyń kósemshe termıniniń de lıngvokognıtıvtik negizi halyqtyń turmystyq mádenıetine tán kósem at degen realıımen baılanysty dúnıeniń ulttyq beınesine, onyń tildegi kórinisine qurylady. Joǵaryda atalǵan etnografııalyq eńbekte kósem at uǵymy «ozyńqy júretin jylqyny bildiretin ataý. Bul uǵym ártúrli jaǵdaılarda qoldanylady. Top attylardyń ishinde ózge attardyń ozýyna jol bermeı, ozyq júretin júırik, beldi attardy kósem at dep ataý kezdesedi» dep sıpattalǵan. Birtomdyq úlken túsindirme «Qazaq sózdiginde» kósem at «tirkestire jekken attyń aldyńǵysy, jol bastaıtyny, túpki attyń aldyna jegiletin at» dep anyqtaldy. Al eki komponenti sabaqtasa baılanysqan tildik qurylymdaǵy basyńqy komponent aldynan keletin baǵynyńqy komponenttiń erekshe formasyn ataý úshin onyń basqa qasıetterinen buryn osy «aldynda turatyn» qasıetin arbaǵa jegilgen attardyń ishindegi «aldynda júretin attyń» ataýynan jasap, negizgi ýáj retinde alǵa shyǵarýy bul termınniń de halyq qabyldaýyna jeńil tııýiniń birden-bir sebebi boldy. Sózimiz kórneki bolý úshin tómendegi sýret atalǵan ensıklopedııadan berilip otyr.
Sanadan joǵary júıe. Zııatkerlik-ýájdemelik shyǵarmashylyq belsendiliktiń shartty túrde alǵan formasy, ol arqyly sýbekt bilim nysanyn damytýda osy nysandy jetildirýdiń buryn-sońdy bolmaǵan ártúrli jobalaryn jasaıdy. Bul turǵyda aıtylatyn, zertteletin másele kóp, sebebi ahmettanýshylardyń deni ǵalymnyń praktıkalyq eńbekterine negiz bolǵan teorııalyq tujyrymdar onyń ózi ómir súrgen kezeńi úshin tyń jańalyq ekenin alǵa tartady. Biz solardyń birine ǵana toqtala ketpekpiz. Ol Ahmet Baıtursynuly eńbekterindegi tildiń eń tómengi dybystyq qabatyna sáıkes sanadaǵy birlikteri – fonemalarǵa qatysty másele. Ǵalym M.Júsipov Ahmet Baıtursynulynyń sıngarmofonologııalyq ilimin tereń taldaı kele, A.Baıtursynulynyń fonema uǵymy ol týraly uǵym álemdik tiltanymda áli bulyńǵyr bolǵan kezde anyq qalyptasqanyn dáleldeıdi.
Osy oıdy óz eńbeginde akademık Z.Bazarbaeva da keltiredi. Z.Bazarbaeva jaratylystanýdaǵy dúnıeniń eń kishi birlikteri, máselen, fızıkadaǵy atom teorııasy, hımııadaǵy hımııalyq element teorııasynyń tiltanýshylarǵa da qatty áser etkenin aıtady, dúnıeniń eń kishi, ári qaraı bólshektenbeıtin irgeli birligi bolatyny týraly ilim tildiń de irgeli eń kishi birligin izdeýge yntalandyrdy. Álemdik jáne orys tiltanymynda N.Trýbeskoı, R.Iаkobson, V.Malmberg, A.Martıne jáne t.b. ǵalymdar bastaǵan fonologııalyq izdenister údegen kezden biraz buryn Ahmet Baıtursynulynyń oqýlyqtarynda olar týraly tereń de júıeli túsinik berilgen bolatyn. Z.Bazarbaeva «Ahań fonema termınin qoldanbaǵan, biraq qazaq tiliniń fonetıkalyq júıesin fonologııalyq turǵydan qarastyrdy. A.Baıtursynulynda fonemalar (Ahmet Baıtursynuly fonemalardy «til dybystary» dep ataǵan – A.F.) áripke baılanystyra zerttelgen», – dep kórsetedi. Bul derekter álemdik tiltanymda fonema uǵymyn, ıaǵnı tildiń eń kishkene irgeli birligi týraly túsinikti alǵash qalyptastyrǵan ǵalym Ahmet Baıtursynuly ekenin aıǵaqtaıdy.
Osy turǵyda adamzat órkenıetinde Baıtursynulyna uqsas aǵartýshy-tulǵa izdesek, M.Lomonosovty mysalǵa keltirýge bolady dep oılaımyz. Ahmet Baıtursynulynyń tulǵasy men aǵartýshylyǵy M.Lomonosovtan artyq bolmasa kem emes, sebebi alǵashqy sóz bolǵan tulǵa orys tilin ǵylym tiline aınaldyrýǵa kúshin salsa, Ahmet Baıtursynuly qazaq tilin jalpyhalyqtyq sıpat alýyna, halyqtyń jappaı saýattanýyna jol saldy. Qazirgi kezde mádenıettanýda «orys fenomeni» degen uǵym qalyptasqan. Ony qarapaıym tilmen túsindirsek, máni mynadaı: eger M.Lomonosov, ǵylymnyń jaratylystaný salasynda da myqty bola tura, aldymen «Rýsskaıa grammatıkany» jazbaǵanda, sol arqyly orys tili «holoptyń» qarabaıyr tili emes, tereń ǵylymı tanym qaltarystaryn jetkize alatyn zııatkerlik til bolý qýatyn kórsetpegende, adamzattan ǵaryshqa tuńǵysh bolyp orystar ushpas edi.
Ahmet Baıtursynulynyń aǵartýshylyq fenomeni aldymen «Álippeni», «Til-quralyn» jazýy arqyly qazaq tilin barlyq ortadaǵy, ásirese bilim alý, ǵylym salasyndaǵy kommýnıkasııa quralyna aınaldyrýda, qoǵamdy azǵantaı ýaqyt ishinde saýattandyryp qana qoımaı, jańa bir rýhanı deńgeıge kóterýinde jatyr. Eger Ahmet Bmıtursynulynyń bul qyzmeti bolmaǵanda, Qazaqstanda bodan sana buǵaýyn buzatyn bostan sana negizderi qalyptasý múmkin be edi?!
Anar FAZYLJAN,
Ahmet Baıtursynuly atyndaǵy
Til bilimi ınstıtýtynyń dırektory