Eshkiólmestiń etegine Arqanyń aqtan keri Birjan at basyn buryp, «Bul úıde Sara bar ma?! Kelsin beri!» dep qıqýǵa basqanda, súırikteı Sara aqshabaqtaı shorshyp, qarmaqqa ilinbeıdi. Lajy quryp bara jatqan sal tal qarmap, «qalap tıgen kúıeýińdi kórset» dep, muqatýǵa sebep izdeıdi.
«Kelgende Jıenqulǵa shyqpaıdy únim!» dep aqtarylǵan aqyn Sara qyzyl tilge qushyryn tóge, bebeý janyn jubata almaı aǵyla jóneledi.
Sálem de Jıenqulǵa kelsin jatpaı,
Kelýge shoshynady neden batpaı?
Árkimniń qolda bary ózine altyn,
Birjanǵa bir tyrnaǵyn
turmyn satpaı.
Kórinsin Birjan salǵa aı sekildi,
Aq quıryq kóńil ashar shaı sekildi.
Usynsa qol jetpeıtin arǵymaǵym,
Arǵynǵa balamaımyn taı sekildi.
Asylym qudaı bergen óz baǵyma,
Teńelmes jeti Birjan tyrnaǵyna.
Naımanda
ol – darııa, saıatkerim,
Balyq bop ilinemin qarmaǵyna.
Besinnen qalmaı jetsin jany bolsa
Bógelmeı jete kórsin áli bolsa!
Elden qaıyr suraǵan kedeı Birjan,
Almaı ma mendeı qyzdy maly bolsa!
Qajeke-aý, kisi jiber balańyzǵa,
Ázázil boldy Birjan aramyzǵa.
Syrtynan maqtasam da kerek boldy,
Kórsetpeı jigitti urlap qalamyz ba?
Es-aǵa, qula jorǵań barsyn oǵan.
Erttetip, «Bejin» erin salsyn oǵan.
Eldiń eńsesi salbyrap, unjyrǵasy túsip ketken edi. Aqqýdyń suńǵaǵyndaı taldyrmash bitimdi arýǵa bári aıanyshpen qarady. Ol tordaǵy saıraǵan bulbul qustaı kórindi. Sol kezde asqaq úndi saldyń lebi alaburtqan kóńil men alasurǵan júrekterdi shaıqaı jóneldi.
– Bilesiń arǵyn, naıman tegis zatyn.
Alashqa shyǵyp edi Birjan atym.
Kisige sen sekildi malyn shashpaı,
Qazaq ta qylady eken ıtti qatyn.
Esimbek boqqa satpa asylyńdy,
Syılaı kór qyzda bolsa násilińdi.
Uqpasań, «arǵyn joqty aıtty»
dersiń,
Eseke-aý, qulaǵyńa al osynymdy,
Qylaıyn kóp uzatpaı sózdi qysqa.
О́leńge jan kórmedim munan usta.
Aty urǵashy demeseń qaryndasyń,
Adamnyń artyǵy eken osy tusta.
Birjan sal baǵalaǵanyndaı adamnyń asyly – on segizde ǵana talshybyqtaı buralǵan aqyn Sara bolsa, dál sol tusta jylqynyń pyraǵy – jańa ǵana aqyn Sara aıtqan Esimbek qajynyń qula jorǵasy edi.
... On eki ata jalaıyrdy jaıǵaıtyn Sóktiń uly Dúr tóre men Qambar sultannyń uly Naımanhan Kóksý ózeniniń boıyn meken etip, áýelden qutty qonysyna aınaldyrǵan. Ákeleri Qambar sultan ýaǵynda Kenesary hanǵa qarsy Qopaly men Aıagózdegi patsha áskerin astyrtyn jolmen Pishpekke bastap aparǵan jáne aq patshaǵa «Kenesary óldi» dep, alǵash habar tıgizgen adam edi...
Ol zamanda tóreler ózderin aqsúıek, kók maýyty sanaǵandyqtan qyzdaryn qarataban jurtqa bermeı tórelerge uzatatyn. Osy bir dástúrmen ekeýi qudandalasyp, balalaryn otastyratyn mámilege toqtady. Naımanhannyń qyzy Dúrdiń ulyna uzatylatyn bolyp sheshildi. Sol ýaqytta Dúrdiń bosaǵasyndaǵy sý tógilmes asqan jorǵa qula qunan eldiń kózin qyzyqtyratyn. Bul qulaǵa Jonyqar taýdyń bókterin jaılaǵan Tánekeniń uly Esimbek qajynyń da nazary aýyp, áýkesi salbyraı qarady. Kezinde ákesi Táneke Baraq sultan ekeýi Kenesary-Naýryzbaıdyń kegin qýyp, qyrǵyzdy shaýyp, Tórekeldi manapty tutqyndap qamatqany; han men sultandardyń, qazaq sarbazdarynyń qasiretti ólimi úshin qunyn alǵan erligi – tórelerdiń jatsa-tursa esterinen ketpeıdi. Ári Eskeldi bıdiń shóberesi Ulbaıdan týǵan jıeni bolyp keletin Esimbek batyl qozǵaldy. Qorjynyna altyn bilezik pen ózge de jyltyraqtar salyp, qanjyǵasyna zerton bóktertip, qos shabdar qasqa at jeteletip, Naımanhanǵa arnaıy kisi jóneltti. Oǵan «jorǵany áper» dep qolqa saldy. Bulaı aıaqty erkin kósýiniń sebebi, Naımanhannyń uly Qasen Esimbektiń Toqbala degen qyzyn aıttyryp, úki qadap ketken.
Baıanjúrekten jetken buıymtaıdy jerge tastamaı Naımanhan janyna balaǵan qunany ekenin bile tura Dúrge bardy, biraq qunandy ala almady. Sosyn lajy taýsylǵan ol tyǵyryqtan shyǵar jol izdep, qaptaǵaıdan kelgen syı-syıapattyń ústine taǵy da tartý-taralǵy qosyp, jáne eki at alyp Esimbektiń aldyna moıny salbyrap ózi jetti.
– Qudasyn qudaıyndaı kóretin qazaq bolǵannan soń, bir aýyz sózińe bola Dúrge bardym, áıtkenmen, amal qansha, qolymdy qur qaıtardy. Endi ózińe jaıymdy aıtyp, kelip turmyn. – Taýdaı úıelmeni sólbireıip, átúıiri qasha sóıledi.
Alǵan betinen qaıtpaıtyn, kókeıine túıgen násteden taıynbaıtyn Esimbek sarǵysh óńi bozara qalyp:
– Týysqanyńnan bir qylquıryqtyny alýǵa jaramasań, qudandalyǵymyzdyń esh qadiri joq, qyzymdy bermeımin, – dedi sileıip. Eńsesi túsip, ıini qulap eline oralǵan Naımanhan Dúrge kelip:
– Ishi boq, syrty túk bir qunanyńdy qımadyń. Endi Esimbek qudalyqty buzbaq. Sózin jerge tastaǵan bizge qyzyn uzatpaıtyn túri bar. Seniń aldyńda týysqandyǵym bylaı ári quda bola turyp, bir kisilik qunymnyń joq ekenin kórdim, taýdaı basymdy qadirlemediń, men de senen qudalyqty buzamyn! – dedi.
Mynany estigen Dúr qıpyjyqtaı bir bozaryp, bir sazaryp otyrdy da bálege qaldyrǵan qunandy Naımanhanǵa jetektetip jiberdi. Sóıtip Esimbek tizege salyp otyryp, qula jorǵany 1863-jyly qolyna túsirdi.
Adymy attan artyq qula qunandy qajy ústinen qus ushyrmaı mápeledi. Baýyry jerge tıip, kósilip salatynyn bildi – aqqan jorǵa. Dóneninde janýarǵa kúsh túsirmeı, dóń de asyrmady. Bestisinde bappen ǵana mindi. Alty jasqa qaraǵan qysta shilde terin alyp, úlken jarystarǵa daıyndady. Qula tizgindi súzip tastap jorǵalaǵanda shapqan atty ilestirmeı, qarqynyna qarqyn qosyp, talyqpaı salatyn boldy. Naǵyz kórgen kózge tap tastaıtyn qaz moıyndy, jarma jalǵa aınaldy.
Sol jyly kezinde Aıagózge aǵa sultan bolǵan, Kenesary hanǵa jetegine ereýil at ilestirip, alty júz azamat bergen Aǵadaıuly Beksultan tóreniń asyna saýyn aıtyldy. Beksultan tóre bertinge deıin arǵy bettegi qazaq dalasynda júrgendikten ol jaqtan da kil yǵaı men syǵaılar qotaryla jetti. Bul jarysqa qytaıdyń Qoshýytynan da qalmaq jorǵalary qatysqan edi. Kókshe, Baıanaýyl, Kereký tarabynan da arǵyn, kereı jıylyp, quıryq-jaly súzilgen nebir sańlaqtaryn úkilep jiberdi. Biraq báıge qula kúliktiń qanjyǵasynda ketti. Sońynan shańdy shubyrtyp, qulaǵynyń túbinen beıpil jeldi saýlata nópir qalyńnyń aldynan janýar jeke ótti. Tizgindi súzip, kózi tostaǵandaı janyp alǵan.
Kelesi jyly da Balpyq bıdiń uly Tilenshi qazynyń asynda, keń qoltyq arǵymaq, qara sýdy teris aǵyzdy. Baıqorjyn sazynda, qula jorǵa taǵy báıgeden birinshi keldi. Muny kórgen Dúrdiń ishi qyz-qyz qaınap, qudasyna zildene kóziniń astymen qarady. Suǵy Naımanhanǵa emes, ólmeli ákesine tıgen sııaqty. Astan qaıtqan el Qambar qarııanyń dáýirin teris salǵanyn estidi.
Keler jyly Naımanhan tóreniń ákesi Qambar sultannyń asynda attar kúndik jerge aıdalyp, qula jorǵa qara ter súmektegen saıyn juldyzsha aǵyp, qara úzip, laǵyp shyqty. Qoltyǵy aqtań kerge ulasqan qula arǵymaq qulaǵyn qaıshylap, údete-údete samǵady. Al Tánekeniń kishi uly Razbektiń qara aty alamanda bas báıgeni aldy.
Qudaı sańlaqtyqty súıegine bitirmegennen soń, qansha jemdese de jabynyń tulpar bolmaıtyny belgili. Qula jorǵa arǵymaqtyń ishindegi artyǵy bolyp shyqty: bir shúý dep ketse on kún tynbaı qarasúrgin minis berip, jaratylysynan qabyrǵaly, beldiliginen laýǵa talmaı júre beretin. On kúnde bir demalsa, jetip jatyr. Muny jurttyń bári bilip, jylqysúreı syrqyndylar ún-túnsiz basyn shaıqady. Dál osy kezde qytaıdyń astanasy Beıjińde Sın ımperııasynyń basshylary Shyńjań dúngenderi men uıǵyrlaryna qarsy soǵysta ústemdikke jetip, ulttyq toı jasady. Oǵan ejelgi ymdas odaqtasy orystardy arnaıy shaqyrdy. Ol shaqyrtýdyń biri Qopal ýezi basqarma basshysy – Erentalǵa da tıdi. Jol uzaq, ataman qytaıǵa minip baratyn at izdedi. Minse atqorasynda sandaqtar jetedi, jerdiń sonshalyq shalǵaılylyǵynan janyn qajytpaıtyn jylqy kerek edi. Tóńiregindegiler birden Esimbektiń qula jorǵasyn aýyzdaryna aldy. Biraq oıaz múdire berdi, múdiretini alǵash Qopalyǵa tabany tıgen jyldary Táneke ordasyn shaýyp, ózin aıamaı sabaǵan. Esimbektiń de soqqysy tıgeni jadynda. Sol keleńsiz kórinis kóz aldyna kólbeı tizbekteldi. Biraq odan beri neshe zaman ótti, qazir túkirigi jerge túspeıtin oıaz. Yzbary men yzǵary kez kelgendi yqtyryp jiberedi. Aıbyny tasyp turǵanda qajyǵa kisi saldy.
Qopań-qopań etip, jıren tory mingen ekeý Esimbek bıdiń aýylyna tústi. Sýyrtpaqtatyp otyryp, oıazdyń sálemin jetkizdi. Sosyn qajy oıazdyń ýaǵynda soıyly tıse de kek qýmaǵan myrzalyǵyn syılap, qula jorǵany Beıjińge minip barýǵa jeteletip jiberdi. Patsha ókili Beıjińnen ádemi er satyp ap, sony erttep, han saraıynyń aldyndaǵy alańda atty sherýmen ótken eken. Boǵdyhannyń qabyldaýyna baryp, qonaqasyn ishipti. Kelgennen keıin «bejin» erdi qula jorǵadan almaı, aıshyqty ábzelderimen qajyǵa ákeldirip saldy. Qytaı eri áspetimen qurandy naıman erlerden oqshaýlanyp kórindi. Saranyń Birjanmen aıtysyndaǵy:
«Es-aǵa qula jorǵań barsyn oǵan,
Erttetip, «bejin» erin salsyn oǵan», – degeni, osy oqıǵany qamtı aıtqany bolatyn.
Keler jyly jaz áletinde bes-alty atty Qopalydan tike shyǵyp, Baıanjúrektiń irgesindegi Esimbektiń aýylyna tústi. Dáýleti tasqan baı-manaptyń esigine kimder kelmeıdi? Áıtkenmen mynalardyń júris-turystary oqshaýlaý, sóıtse – qyrǵyzdar. Qajynyń tabaldyryǵynan «assalaýmaǵaleıkúm» dep áýendete endi. Tórge shyǵyp jaılasyp, mán-jaı surasa bastady. Bul kelip otyrǵan Shabdan manaptyń uly Muqysh shora eken. Ákesi Jantaı Tánekemen syılas bolǵan. Orystyń qysymynan úsh mataı eli yǵyp, qalyń dýlattyń arasyna Qordaı jaqqa barǵanda Táneke bı atasy Jantaı manappen shyǵysyp, ekeýi syılasyp ketken. Jantaı qaptaǵaıdyń qurmettilerin bastap, qoqannyń hany Mádelige aparǵan. Sonda Táneke men Tastanbek otyz-otyzdan alpys arǵymaq shyǵaryp, hanǵa tartý-taralǵy jasady. Syı-syıapatpen kelgen aýǵan eldi Mádeli jaqsy qarsy alyp, jadyraı kúldi. Tórine ozdyryp, arnaıy qonaqasy berdi. Mámile barysynda qoqan hany:
– Kóship kelgen jerlerińdi mekendep, aınaladaǵy jurtpen tatý turyńdar, – dedi meımanasy tasyǵan qalybyn búrkemelemeı. О́ziniń de iltıpatyn tanytyp, Tánekeniń úlken aǵasy, qydyralynyń aqsaqaly Qalqabaıǵa qodastyń quıryǵynan jasalǵan tý, qulshannyń bas ıesi Tastanbekke baǵaly syı tartý etti.
Sóıtip qýǵynshylyqqa túsken mezette az ýaqyt mataılar dýlat arasynda saıa taýyp edi. Atajurttan aýyp músápir hal keshkende qyrǵyzdyń qamqorlyǵyn umytpaǵandyqtan qulyn soıyp, qol qýsyryp qarsy aldy. Qonaqasy ústinde murtynyń shalǵysyn suq saýsaǵynyń syrtymen dámil-dámil kóterip qoıyp, Muqysh ta atalary men ákeleriniń dostyǵyn tań atqansha jyr ǵylyp aıtty. Erteńinde attanarda buıymtaı suraǵanda, sharýasy qula jorǵa bolyp shyqty.
– Esimbek kóke, alystan at arytyp jetkendegi sharýam, dańqy men daqpyrty Jonyqar alataýynan asyp, sonaý Tıan-Shan alataýyna jetken qula jorǵa. Qyzyǵyn bir dáýren siz kórdińiz, endi bir dáýren biz kóreıik, – dedi aıyr qalpaqty shora. «Kezinde qoqanǵa alpys arǵymaq bergen, bizge bir atty qııar» degen dámesi zor. Tartynyp qalsa «jaqsylyqty umytqan qaıyrsyz» dep jazǵyryp, ata-babasyna ǵana emes, qazaq halqynyń atyna kir jaǵyp ketetinin uǵyp, janyna balap, taqymyna basqan qula jorǵanyń shylbyryn qoldaryna ustatty. Sóıtip qula jorǵa 1872-jyly Jetisýdan qyrǵyz aýyp ketti, sonda 11 jastaǵy at edi.
Orystarda jorǵa bolmaıdy. Jeliskerler, shoqyraqtar shyǵady, ara-tura júırikter de ushyrasty. Olar atty sabyltyp, qus qanaty talatyn qashyqqa shaptyrmaıdy. Onyń ústine jylqyny kúsh-kólik retinde qabyldap, qasıetin tolyqtaı uǵyna qoımady. Sondyqtan jorǵa degendi bilmeıtin, óıtkeni olardyń qoltýma tuqymynda jorǵa nyspy joq. At shaýyp jete almaıtyn jelisker jylqylar kóbine páýeske men kashóbkige shegildi. Sebebi onyń ústinde uzaqty kúnge jelisine shydap otyrý úshin, qazaq bolyp týý kerek. Osyny uqqan qyrǵyzdar sý tógilmes qula jorǵaǵa Túrkistan general-gýbernatory K.Kaýfmannyń taqymyn bir tıgizip, janyn raqatqa bólegileri keldi. Sóıtip ózderine qatysty sharýalaryn rettep almaq.
Osy kókeıine túıgen kúldibadamdy tyndyrý úshin Shabdan manap ákeleriniń dostyǵyn alǵa tartyp, ulyn Muzdybulaq pen Baıanjúrekke attandyrǵan edi.
Este joq sonaý eski zamanda 1786-jyly babalary Áteke jyryq orystyń qol astyna ótýdi surap, Peterborǵa elshi jibergen eken. Sodan beri sarqylshyqtar dese urpaǵynyń esi aýyp, ańsary qulaı beredi. Saıaq pen sarybaǵyshty burataranyń bodaýyna baılap bergisi bar. Aqyrynda nemeresi sony iske asyrdy. Bir kezde qara qyrǵyzdyń bútindigi men múddesin kózdegendeı bolǵan Jantaı manap, aq patshanyń el ishindegi azǵyryndy aıýanyna aınalǵan. Orystarmen tonnyń ishki baýyndaı bolyp ketken Jantaı manap pen onyń uly Shabdan Toqmaqtyń tóńiregin ýysynda ustady. Alaıda Shabdannan kúlli sarybaǵysh syrt aınalyp, onyń ishindegi tynaı ǵana yqpalynda qalǵan edi.
Mine, osy orysshyl ozbyr top, jaqsylyqty patsha gýbernatoryna jasaǵysy keldi. Qula jorǵany jetelep aparyp, Azııa atamanynyń aldyna kóldeneń tartty. Konstantın Petrovıch fon Kaýfman erge qonyp, ústinen sý tógilmes jorǵanyń janyn terbetkenine qatty súıindi. Mynandaı keremet tartý jasaǵan Shadman manapty uly Muqysh ekeýin arqasynan qaqty.
Sýretteı symbatty kóz tartar syılyqty ózine alyp qalǵandy jón sanamaı, sańlaqtyq súıegine bitken qula jorǵany II Aleksandr patshaǵa tartý retinde Peterborǵa jiberdi. Onyń keremettigin kórip, jer tanabyn qýyrǵan adýyndy ekpinine súıingen patsha, jeliskerlerdiń báıgesine qosty. Mundaı jarystar jertezek mujyqtar qaptaǵan Reseıde az, tipti bolmaıdy da. Sondyqtan taqymy aqtan ker qulany Eýropalyq elderdegi halyqaralyq báıgelerge saldy, janýar talaı topty jardy. Jerdiń qysqalyǵynan keıde ekinshi, úshinshi oryn alyp qalyp jatty. Qazaq jylqysynyń jaıyn súndetsizder qaıdan bilsin... Bul kezde aınalasy eki dýannyń aýmaǵynda ǵana shabatyn Qulager endi-endi týyp jatsa kerek...
Dańqqa baılanǵan taǵdyrlar únemi dańǵyl bola bermeıdi. Sana men súıekke bitken sańlaqtyq ámise baqytqa bastaı qoımaıdy. Qula asqan jorǵalyǵynan týǵan jerinen qııanǵa birjola kindigin úzip ketti. Aqyn Sara asqan sańlaqtyǵynan ózin-ózi taba almaı, sherge batyp, qysqa ǵumyr keshti. Birjan da qyzyl tilge qushyryn tókken orta júzdiń bulbuly bolsa da, ókinish pen qusaǵa býlyǵyp óldi.
Keıde sańlaqtardan sandaqtar ozyp ketip jatady...
Ádilbek YBYRAIYMULY,
Halyqaralyq ádebı «Alash» syılyǵynyń laýreaty