Prezıdenttiń Joldaýyn bárimiz Jańa Qazaqstannyń bastaýy dep qabyldadyq. Bul qujatta jańa saıası júıeniń sulbasy kóringendeı boldy. Biraq Jańa Qazaqstan tek jańa memleket, jańa saıası júıe emes, bul jańa qoǵam degen sóz. Al jańa qoǵamdy qalyptastyrý, qoǵamnyń sapasyn ózgertý memlekettik jáne saıası júıeniń sapasyn ózgertýden áldeqaıda qıyn.
Prezıdent kóp ókilettikti ózinen ókildik bılikke, Parlamentke, túptep kelgende qoǵamǵa berip jatqandaı. О́ıtkeni Parlament degenimiz – qoǵam ókilderi. Bul – qoǵamnyń ishinen sýyrylyp shyǵyp, iske aralasýǵa, pikir aıtýǵa, oı aıtýǵa daıyn orta degen sóz. Azamattyq qoǵam ınstıtýttary, qoǵamdyq uıymdar, jalpy qoǵam elde júrip jatqan prosesterge jáne sheshim shyǵarý prosesiniń sapasyn kóterýge belsendi aralasýy qajet. Biraq osy tusta «Buǵan bizdiń qoǵam qanshalyqty daıyn? Bizde qandaı áleýet bar?» degen zańdy suraqtar týyndaıdy. Biz osyǵan deıingi kezeńde saıası yryqsyzdandyrýǵa qoǵam daıyn emes dep keldik. Sebebi «qoǵamnyń saıası, quqyqtyq saýaty jetpeı jatyr, qazir erkine jibersek, ıe bola almaı qalamyz» degen oılar aıtylyp júrdi. Al qazir tolyqtaı yryqsyzdandyrsaq, siz ben biz daýys beretin partııalardyń alǵa shyǵatynyna senimdimiz be? Sebebi bolyp jatqan oqıǵalardy baǵalaýǵa, oǵan ún qosýǵa qoǵamnyń qazirgi jaǵdaıy jáne basym kópshiliktiń tanym-bilimi biz oılaǵandaı deńgeıde emes.
Jumys barysymen aýyl-aımaqtardy kóp aralaımyz, aýdandarda bolamyz. Mektepterge kóp baryp, muǵalimdermen kóp sóılesemiz. Sonda baıqaıtynymyz, ókinishke qaraı, óńirlerdegi jaǵdaı máz emes. Máselen, Dúnıejúzilik bank ótken jyly Adam kapıtaly ındeksi esebin jarııalady. 2017 jyldan beri bul esep barlyq elge qatysty jarııalanyp kele jatyr. Sonyń ishinde Qazaqstanǵa bergen baǵasy 63 paıyz. Iаǵnı, biz bala týǵannan bastap 18 jasqa deıin onyń tolyq áleýetin ashýǵa qajetti dúnıeniń 63 paıyzyn ǵana berip otyrmyz. Qazaqstandaǵy oqýshylardyń 1 paıyzy ǵana olardyń baǵasy boıynsha sapaly dep aıtýǵa bolatyn bilim alyp otyr. Elimizde 3,5 mln oqýshy bar, al arnaıy baǵytta oqıtyn bala sany 35 myńnyń aınalasynda ǵana. Adam kapıtalynyń ındeksi, shyn máninde, biz aıtyp otyrǵan ulttyq múdde máselesine tikeleı qatysty. Sebebi, ol tek balalardyń bilim deńgeıin ǵana emes, azamattyq ustanymyn, saýatyn, elde bolyp jatqan prosesterdi durys túsinýi – jalpy azamat retinde durys ósip-ónýi men tıisti deńgeıde damýyn bildiredi. Osy turǵydan kelgende qoǵamnyń ósýi, qoǵam men memlekettiń perspektıvalyq damý mindetterine qanshalyqty saı? Bul úderiske qandaı úles qosa alamyz? Ne isteı alamyz? Qazirgi tańda osy suraqtarǵa meılinshe kóp kóńil bólinýi qajet dep sanaımyn. Jańa Qazaqstan jańa mektepten bastalýy kerek. Sebebi, elimizdegi qazirgi mekteptiń jaǵdaıy, ustazdardyń búgingi deńgeıi, balalardyń qazirgi alyp otyrǵan bilimi bizdiń qoıyp otyrǵan maqsattarǵa saı emes.
Ekinshi jaǵy, biz zııaly qaýym týraly kóp aıtamyz. Búgingi basqosýdyń da mańyzy óte zor. Ásirese ult múddesi degen uǵymnyń tóńiregine uıysa alatyn orta qaıdan paıda bolady? Ol da aspannan túspeıdi. Ony da bireý tárbıeleýi kerek, ony da bireý ósirip, jaǵdaıyn jasaýy qajet. Ilgeri damyǵan elderdiń mysalyna kóz salsaq, mundaı memleketterde bul máselemen júıeli túrde aınalysady. Bul suraq uıymdastyrylǵan, úılestirilgen belgili bir ortada talqylanady. Mundaı orta damyǵan elderde mektep qabyrǵasynan bastap qalyptasa bastaıdy. Máselen, aǵylshyn qoǵamynda eldi tárbıeleıtin arnaıy mektepter bar. Ol mektepterde «sen osy eldiń azamatysyń», «osy memlekettiń tiregisiń», «qandaı mamandyqty tańdasań da, sen eń birinshi osy eldiń azamaty retinde oılaýǵa jáne áreket etýge daıyn bolýyń kerek» degen ulttyq múddeni balaǵa kishkentaı kezinen bastap sanalaryna sińirip ósiredi. Sondyqtan da bizdiń maqsatymyz eń birinshi bilim berý emes, azamat tárbıeleý, minez qalyptastyrý bolýy kerek. О́kinishke qaraı, bizde mundaı mektepter áli qalyptasa qoıǵan joq. Bul suraq kóterilse, ýnıversıtetterge, odan ári qaraı qoǵamdyq ınstıtýttarǵa kelip tireledi. Al azamat ósirý, sapaly qoǵam ósirý ınfraqurylymy bolmasa bizdiń uzaqmerzimdi bolashaq týraly aıtýymyz qıyn.
Raýan KENJEHAN,
Bilim Media Group JShS dırektory