Qansha kúlbiltelesek te, qoǵamnyń qos tilde sóıleıtinin moıyndaýymyz kerek. Alaıda bul úrdisti múdde men maqsat jolyndaǵy kemshilik dep emes, ult pen ulystyń arasyndaǵy dástúr, mádenıet, til sııaqty negizgi qundylyqtarǵa qurmet dep qabyldaýymyz kerek. Al eldi tutastyrýshy faktor retinde memlekettik tildiń mártebesi árdaıym joǵary turýy tıis.
Qazaq tiliniń qoǵamdaǵy orny týraly Memleket basshysy Qasym-Jomart Toqaev ta únemi aıtyp keledi. Buǵan deıingi baspasózge bergen suhbatynda Prezıdent «Qazaqtyń tili – qazaqtyń jany! Halqymyzdyń tarıhy da, taǵdyry da tilinde. Mádenıeti men ádebıeti de, dili men dini de tilinde. V.Radlov aıtqandaı, qazaq tili – eń taza ári baı tildiń biri. Til ótken tarıhpen ǵana emes, búgin men bolashaqty baılanystyratyn qural. Menińshe, tildiń tuǵyry da, taǵdyry da besikten, otbasynan bastalady. Otbasynda ana tilinde sóılep ósken baldyrǵannyń tilge degen yqylasy tereń, qurmeti bıik bolady» degendi tilge tıek etken. Iаǵnı el bıligi memlekettik tildiń mártebesin kóterýdi balabaqsha men mektepterden bastaý kerek ekenine basa nazar aýdaryp otyr. Bul – qýanarlyq jaǵdaı, árıne.
Alaıda elimizdegi aralas mektepterdiń jaǵdaıy da kún tártibinde turǵanyn esten shyǵarmaýymyz kerek. О́ıtkeni qoǵamda qazaq tiliniń damýyna keri yqpal etýshi faktordyń biri retinde osy eki tilde bilim beretin mekemelerdegi jaǵdaı atalyp júr. Derek boıynsha, búginde 6 957 memlekettik mektep bar eken. Onyń 53 paıyzy, ıaǵnı 3 733 bilim uıasy taza qazaqsha oqytsa, orys tilinde bilim beretin 1 160 mekeme bar kórinedi. Bul eldegi jalpy mektepterdiń 16,6 paıyzyn quraıdy. Al qalǵan 29,4 paıyz bilim oshaǵynda oqýshylar aralas tilde tárbıelenip jatyr. Demek, qoǵam belsendileri alańdaýshylyq bildirgen aralas tildi urpaq osy 2 047 mekteptiń partasynda otyrǵany anyq. Kezinde bul másele Parlament minberinen de aıtylǵan. Depýtat Dınar Nóketaeva Parlamenttiń kezekti otyrysynda «Qazaqstandaǵy aralas mektepter el mektepteriniń 30 paıyzyn quraıdy. Álemniń eshbir elinen mundaı kórsetkishti kórmeısiz. Bizdegi jaǵdaı osy. Eger osy úrdis jalǵasa berse, qazaq tiliniń bolashaǵy qandaı bolatynyn, elimizdiń taǵdyry nendeı bolatynyn eshkim boljaı almaıdy» degen edi. Iаǵnı atalǵan aralas mektepterde oqıtyn 1,5 mln-ǵa jýyq balanyń qazaq tiline degen suranysty tómendetetin býyn bolyp qalyptasyp otyrǵany qoǵamdy alańdatýy tıis.
Álbette, aralas mektepter sany Almaty men Nur-Sultan qalalarynda kóbirek bolǵanymen, aımaqtar da qalyspaı turǵany shyndyq. Mysaly, Almaty oblysynda 306 aralas mektep bolsa, onda 256 myńǵa jýyq oqýshy bilim alady. Al óńir turǵyndary bul jaǵdaıǵa narazy. Ata-analar atqarýshy bılikti mektepterdi aralas tilde oqytýǵa laıyqtap ashyp otyr dep aıyptaıdy. Mysalǵa, «Egemen Qazaqstan» gazetiniń tilishiler qosynyna hat joldaǵan Talǵar aýdanynyń bir top turǵyny Talǵar qalasyndaǵy Turar Rysqulov atyndaǵy №9 jalpy bilim beretin orta mekteptiń bolashaǵyna alańdaýshylyq bildirgen edi.
«Talǵar qalasynda jańadan salynǵan mektep ǵımaratyna apatty jaǵdaıda bilim berip kelgen T.Rysqulov mektebi qonystanady degen kelisim bolǵan. Bul – taza qazaqsha oqytatyn bilim oshaǵy. Alaıda jańa ǵımarattyń qurylysy aıaqtalyp, paıdalanýǵa beriletin kezde aýdan ákimdigi tarapynan bul «aralas mektep bolady» degen nusqaý shyqty. Jalpy, Talǵar qalasynda №1, №5, №6 jáne №8 mektepter aralas tilde oqytady. Munan bólek, №3 jáne №4 orta mektepte taza oryssha bilim beredi. Al aýdan ortalyǵyndaǵy turǵyndardyń denin qazaqtar quraıdy. Qazir aýdanda 63,77 paıyz turǵyn qazaqsha sóılese, orys tildiler sany 18,25 paıyz jáne basqa da ult ókilderi bar. Al 1 200 oryndy jańa mekteptiń «aralas mektep» bolyp ashylatyny bizge túsiniksiz», deıdi Talǵar qalasynyń turǵyny Kámnur Tálimuly.
Aıtpaqshy, jaqynda ǵalamtorda Reseı federasııasy Memlekettik dýmasynyń depýtaty G.Zıýganovtyń jarııa málimdemesi paıda bolǵan edi. Kórshi eldegi kommýnıster partııasynyń lıderi sanalatyn saıasatker Qazaqstandaǵy ult, til jáne áleýmettik ustanymdarǵa qatysty pikir bildire kelip, elimizde «orys múddesiniń aıaqasty bolyp otyrǵanyn» aıtty. Zıýganov óz sózinde «eldiń soltústiginde orys tiliniń yqpaly saqtalyp otyr, al ońtústikte qazir oryssha oqytý toqtady...», degen dáıek keltiredi. Bizdi reseılik kommýnıstiń saıası ustanymy emes, jarııa málimdemesindegi salystyrýlar qyzyqtyrǵan bolatyn. Shynymen Qazaqstandaǵy orys tiliniń mektep deńgeıinde oqytylýy qandaı dárejede? Bul suraqqa jaýap tabý úshin biz ashyq derek kózderindegi málimetterge súıene otyryp, birqatar oblys pen qalanyń bilim berý mekemelerindegi oqytý tiline taldaý jasap kórdik. Sonymen ońtústik oblystarda, onyń ishinde Shymkent qalasyndaǵy mektepterde 2020-2021 oqý jylyńda 152 myń bala qazaq tilinde, 54 myń bala orys tilinde jáne 20 myń bala ózbek tilinde bilim alǵan. Al Almaty qalasyndaǵy bilim oshaqtarynda 153 myń oqýshy orys synyptarynda jáne 140 myń oqýshy qazaq synyptarynda oqyǵan. Ortalyq oblystardaǵy jaǵdaı bylaı eken: osy 2020-2021 oqý jylynda Qaraǵandy qalasynda 12 mekteptegi oqý úrdisi bir tilde – orys tilinde júrgizilse, 56 mektep aralas tilde bilim bergen. Al qazaq tildi mektepterdiń sany – 10. Sondaı-aq sáıkes merzimde Nur-Sultan qalasyndaǵy mektepterde 108 myń oqýshy qazaqsha jáne 85 myń oqýshy orys tilinde bilim alǵan. Elimizdiń soltústik oblystaryndaǵy ahýaldy bylaı sıpattaýǵa bolady: 2021 jylǵy derek boıynsha Qostanaı qalasynda 17 mektep taza orys tilinde, 10 mektep aralas tilde jáne 6 mektep qazaq tilinde oqýshylarǵa bilim bergen. Al Pavlodar qalasynda da atalǵan kezeńde 7 qazaq mektebi, 12 orys mektebi jáne 18 aralas mektep jumys istegen. Sondaı-aq Aqmola oblysynda jalpy bilim beretin 555 mektep bolsa, onyń ishindegi 159 mektep qazaqsha oqytyp, 218 mektep aralas tilde bilim bergen. Al Soltústik Qazaqstan oblysyndaǵy oqýshylar 259 orys tildi mektepte, 114 qazaq tildi mektepte jáne 95 aralas tildi mektepte 2020-2021 oqý jylyn aıaqtaǵan.
Jalpy, elimizdegi til saıasaty ornyqty damý ústinde dep aıtýǵa bolady. Iаǵnı memleket qazaq tili men basqa da ulystardyń ana tiliniń qoldanys aıasyn keńeıtýge barynsha qoldaý bildirip otyr. Ony keıingi 4-5 jyl kezeńinde tildi damytýǵa bólingen qarjynyń kóleminen de baıqaýǵa bolady. Mysaly, memlekettik jáne basqa da tilderdi damytýǵa 2018 jyly 973 mln 621 myń teńge bólinip, ıgerilgen. Sáıkesinshe, 2019 jyly 933 mln 674 myń teńge jáne 2020 jyly 743 mln 105 myń teńge jumsalǵan. Al byltyr bul qarjy kólemi – 773 mln 513 myń teńge shamasynda bolǵan. Sondaı-aq bıyl til damytýǵa 591 mln 590 myń teńge qarastyrylǵan. Bul qarjynyń negizgi bóligi memlekettik til saıasatyn nasıhattaý is-sharasy men álipbı aýystyrýǵa ázirlik jumysyna jumsalǵan kórinedi. Sondaı-aq etnostardyń mádenı ortalyqtaryndaǵy ult tilin qoldaý men memlekettik tildi oqyp, úırenýge de biraz qarjy jumsalady deıdi bizge málim ashyq aqparat kózderindegi derekter.
Almaty oblysy