Qarapaıym zattar ekonomıkasy: Otandyq óndiristi damyta alamyz ba?

Ulttyq bank osy baǵdarlama arqyly memlekettiń ekono­mıkadaǵy úlesin azaıtamyz dese, Úki­met ishki jalpy ónimdegi shaǵyn jáne orta bıznestiń úle­sine tyń serpin beremiz dep úmit­­tendi. Bul qujat, aty aıtyp turǵandaı, shıkizattyq emes sektordyń landshaftyna óz­gerister alyp kelýi tıis edi. Biraq sońǵy nátıjede bári basqasha bo­lypty. Sarapshylar joba bo­ıynsha Rixos Turkestan jáne ózge de 30 shaqty qonaqúıdiń qurylysyna da qarjy bólinip ketkenin aıtty.

Endi bárin basynan bastasaq, álemde qarapaıym zattar ekonomıkasy (QZE) – qazirgi zamanǵy ekonomıkanyń eń tabysty jáne ınnovasııalyq sektorlarynyń biri. Bizde bul segmentti damy­týǵa shıkizatty resýrsymyz jetkilikti.

Ekonomıst Beısenbek Zııa­be­kovtiń túsindirýinshe, 2018 jyly bul baǵdar­lamany júzege asyrý úshin 600 mlrd teńge bólingen. 2022 jyldyń ba­synda 1 trln teńgemen qosymsha qar­jy­­landyryldy. Onyń 500 mlrd teńgesi – agroónerkásip keshe­nindegi óndiriske, 200 mlrd teń­gesi – óńdeý salasyna, al qalǵany ónerkásipke jáne qyzmet kórsetý salasyna baǵyttalǵan.

«Baǵdarlama qabyldanǵan kezde qaı­ta óńdeýmen, tereńdetip óńdeý­men aı­na­­lysatyn 300 jobanyń qarjy­lan­­dy­rylatyny aıtylǵan. Biraq joba­nyń tıimdiligi týraly aıtylǵan málim­demelerde nátıje tym jalpylama baıan­dalady. Mysaly, Ulttyq ekonomıka mınıstri Álibek Qýantyrov byltyr jumsalǵan sýbsıdııanyń ár 1 teńgesine 40 teńgeniń ónimi shyǵarylǵanyn, 3 teńgeniń salyǵy tólengenin aıtty. Bul kórsetkish ras bolsa, ishki naryqtaǵy qazaqstandyq taýarlardyń «ishegin bir maılaýǵa» shamasy jetetin-aq faktor. Biraq nátıje múlde basqasha bolyp shyqqanyn myna derekter aıqyndap tur: 2019 jyldyń basynda Qazaqstanda qaıta óńdeýmen aınalysatyn 712 kásiporyn bolsa, 2022 jyldyń basyndaǵy kórsetkish eki kásiporynǵa kóbeıip, 714-ke jetken. «Nátıjesinde, memlekettiń qarjysy qarapaıym zattar ekonomıkasyna túk te qatysy joq sulýlyq salondaryna, qonaqúıler jobasyna, basqa da relevantty emes jobalarǵa jumsalǵan», deıdi B.Zııabekov.

Onyń aıtýynsha, bul qujat – tolyq­qan­dy baǵdarlama emes. Ony áli de je­til­dirý kerek. Sebebi baǵdarlama qa­byl­­­da­nardyń aldynda qarjy ınstıtýt­taryn­da shamadan tys qarjy jınaqtaldy. Sol sebepti Úkimet qarjyny qysqa merzimde me­hanızmder arqyly aınalymǵa shy­ǵarýǵa sheshim qabyldady. Úkimettiń jos­pary boıynsha baǵdarlama ımport­tyń ornyn basýy kerek edi. Sebebi baǵdar­lamanyń alǵashqy nusqasyn daıyn­daǵan kezde ekonomıkalyq qyzmettiń jalpy jikteýishi (EQJJ) aıasynda naqty salalar tizimi belgilendi. Alaıda kásiporyndardyń qajettiligin zerttep, anyqtaýǵa múmkindik bolmaı, bas­tap­qy tizimge basymdyq berildi. Iаǵnı «biz­de ne shyǵarýǵa bolady, qaı sala tıim­direk, múm­kindigimiz nege jetedi, qalta­myz qan­daı jobany kóteredi» degen saýal­dar­dyń jaýaby tereń zerdelenbedi.

Álbette, baǵdarlama qabyldanǵan 2018 jyl men qazirgi jaǵdaıdy salys­tyra almaımyz. Bizdiń elde reforma degen túsiniktiń qadiri ketkenin, oǵan jurt tiksinip qaraıtynyn sarapshylar jıi aıtady. Baǵdarlamany tolyqqandy júzege asyrý úshin nesıeniń qoljetimdi­ligi ma­ńyzdy. Sondaı-aq kedergi bolatyn taǵy bir faktor – ekonomıkany qarjylandyrýdyń tómendigi. Mysaly, qarapaıym zattar ekonomıkasy baǵdar­lama­synyń jumys isteıtin merzimi de, qarjylyq kapıtaly da syn kótermeı­di. Mysaly, Qytaıda osyǵan uqsas baǵ­darlama 1980 jyldardan beri jumys isteıdi. Qazirgi úshinshi kezeń QHR-dy álemdegi eń damyǵan elderdiń qataryna qosty. Al osyndaı baǵdarlamany 2017 jyly qabyldaǵan Reseı 2023 jyldan bastap onyń ekinshi kezeńi bastalatynyn aıtyp otyr. Kórshi el bul kezeńde iri qalalar tóńireginde ónerkásip parkterin damytyp, olarda tutyný taýarlaryn óndirýdi jolǵa qoımaq.

B.Zııabekov 2018 jyly baǵdarlamanyń qarjylyq kapıtaly 600 mlrd teńge bolǵanyn, keıinnen bul soma 1 trln teńgege qaıta qarjylandyrylǵanyn aıta kele, ony ústemeletip qarjylandyra berý máseleni sheshpeıtinin aıtady. «2018 jyldan beri baǵdarlamanyń sharttary alty ret qaralyp, jalpy kólemniń besten bir bóligi ǵana ıgerildi. Igerilgen soma shamamen 200-300 mlrd teń­geden sál asady. Baǵdarlamanyń qorjy­nynda ıgerilmegen 1 trln 300 mlrd teńge ınflıasııaǵa jelinip, bos jatyr. Shalǵaı aımaqtaǵy adamdar baqylaýshy organdardan qorqyp, bız­nespen aınalyspaıdy. Bulaı jalǵasa berse, QZE baǵdarlamasy da ádemi ataýynan basqa túgi joq qujattardyń biri bolyp qalady» deıdi B.Zııabekov.

Kórshimiz О́zbekstan naryqtyq ekonomıkaǵa kóshýdi naq osy qarapaıym zattar ekonomıkasynan bastaǵanyn bilemiz. Ortalyq Azııa elderiniń ishinde ShOB-tyń mańyzdy róli О́zbekstanda naqty baıqalady. Munda shaǵyn bıznestiń úlesi IJО́-niń 53,9 paıyzyn quraıdy. Bul kórsetkish Qazaqstannan áldeqaıda kóp. О́zbekstan Respýblıkasy Memlekettik statıstıka komıtetiniń málimeti boıynsha, 2020 jyldyń qańtar-jeltoqsan aılarynda shaǵyn bızneste jumys isteıtinderdiń úlesi ekonomıkalyq belsendi toptyń 73,8 paıyzyn quraǵan.

Ishki naryqty otandyq taýarlarmen qamtý bir-eki jylmen shektelip qalmaıtynyn sarapshylar ǵana emes, kásipkerler de aıtady. Kásipker Maham­bet Asabaev on jyldan beri qurylysqa arnalǵan qolǵapty shyǵarýmen aınalysyp júrgenin, naryqta úles úshin tartys «tar jol, taıǵaq keshýmen» birdeı ekenin aıtady. Taýarǵa paıdalanatyn shıkizattyń 90 paıyzy elde shyǵarylsa ǵana otandyq taýar bolyp sanalady. QZE baǵdarlamasy sheńberinde daıyndalǵan taýarlardy qazaqstandyq ónim dep tanýdyń ózi kúrdeli prosess eken. Demek, baǵdarlamaǵa qatysýǵa nıet bildirgen kásipker taýarǵa paıdalanatyn shıkizatty da elimizde shyǵaratynyn dáleldeý kerek. «Men QZE baǵdarlamasynyń birneshe kezeńge bólinip, uzaq merzimdi qamtyǵanyn qalaımyn. Bul tájirıbe Reseı, Túrkııa, Qytaı elderinde synnan ótken. Qarjylandyrylǵan jobalardyń oq boıy ozyq shyqqandary ústemeletip qarjylandyrylsa, kásipker bıznes-josparyn ártaraptandyrady, taýar shıkizatyn ózi daıyndaýǵa múmkindik alady», deıdi kásipker.

Bul baǵdarlamanyń oryndalý merzimi Memleket basshysy Qasym-Jomart Toqaevtyń pármenimen jyldyń aıaǵyna deıin uzartylyp, qosymsha 1 trln qarjy bólindi. Endi baǵdarlamaǵa qalaı ilesip ketetinimizdi 2022 jyldyń ekinshi jartysy kórsetedi.

Úkimet tarapynan bizdi kútip turǵan nátıjeniń naqty kórsetkishi týraly málimetter juqalap bolsa da aıtylyp jatyr. El ishinde shaǵyn kásiporyndar ashýǵa nıet bar. Nanotehnologııalardy shyǵara almasaq ta balǵa men shegeni, kese men sháınekti ózimizde shyǵarýǵa múmkindik bar. Mysaly, Qapshaǵaı qala­synda kezinde KSRO-ǵa málim bolǵan Qap­shaǵaı farfor ydysyn shyǵaratyn áıgi­li óndiristiń jurnaǵy saqtalyp qal­ǵanyn estidik. Sondyqtan kásipker QZE baǵdar­lamasy operatoryna jobasyn usynbastan buryn «erterekte bizdiń aımaq qandaı zattar shyǵarýmen daralanǵan edi, sony jalǵastyrsa qalaı bolady?» degen oıdy bir saralap shyqqany artyq bolmaıdy.

M.Asabaevtyń aıtýyna qaraǵanda, qarjylyq jáne ıntellektýal­dyq múmkindigimizben iPhone men Tesla ónim­derine balama bolatyn taýarlardy dál qazir shyǵara almaımyz. Biraq álem damyp jatyr, ýaqyt bir orynda tur­maıdy. Damyǵan álemmen birge jastarymyz da ósip jatyr. Damyǵan eldermen salys­tyrǵanda bizde adam kapıtalynda ósim bar, demografııalyq daǵdarystyń aýyly alys. 19 mıllıonnan asqan halyqtyń 27 paıyzy 18-30 jas aralyǵyndaǵy jas býyn. Jastardan kóp úmit kútýge bolady.

M.Asabaev aıtyp ótkendeı, naryq zańy boıynsha ekonomıkamyzdyń ne­gizin qarapaıym zattar ekonomıkasy­nan bastaýǵa múmkindik berilýi kerek edi. 1990-jyldardyń basynda qara­paıym kıim-keshek tigip, ony satýmen aınalysqandar bıznesin damyta berse, búginde iri fabrıka ıelerine aınalar edi. Shıkizatty shetelge eksporttaǵandar, shetel­den taýar ákelip satatyndar bıznes zańyn basqa arnaǵa buryp, jabaıy na­ryq­qa aınaldyryp jiberdi. Osylaısha, «tez baıyp ketýdiń tóte joly» bıznestiń múm­kin­digin toqtatyp tastady. Tipti qazaq­tyń káde-syı­larynyń súıegin qyrǵyz, qýyr­shaq­taryn Qytaı daıyndap, ony «ózi­mizdiki» dep satqan kúnder de boldy. Dál qazir bızneste júrgen azamattardyń qan­shasy alypsatarlyqpen aınalysatyny, qanshasy taýar shyǵaratyny beımálim.

Postındýstrıaldy qoǵamnan aqparat­tyq-tehnologııalyq qoǵamǵa aýysqany­myzdy aıtyp ótken sarapshy joǵary tehnologııalar jasap, týrısterdi ǵarysh­qa jibere almasaq ta ımporttyq tutyný taýarlarynyń óndirisin almastyrýǵa múmkindik bar ekenin atap ótti.

«Qazaqstanda qarapaıym zattardyń ekonomıkasyn qalaı qalpyna keltirý­ge jáne ony tartymdy jáne tıimdi etýge bolady degen másele Úkimetti ǵana emes, bıznesti te shyndap oılandyrýy tıis. Sodan keıingi másele – kez kelgen taýardyń syrtqy kórinisi, dızaıny baǵasyna da, suranysqa da áser etedi. HHI ǵasyrdyń turǵynyn ótken ǵasyrda aına­lymǵa shyqqan taýar úlgisimen qarata al­maısyń. Sapasy, syrtqy kórinisi bir-birimen úılesip turǵan taýarlar kez kelgen ýaqytta joǵary suranysqa ıe. Sol sebepti qarapaıym zattar ekonomıkasy maman daıarlaýmen qatar júrýi, JOO baǵdarlamalaryna bul baǵyt akademııalyq saǵat retinde enýi tıis», deıdi M.Asabaev.

ALMATY