Aýyl kásipkerlerin jetkilikti deńgeıde qoldaý qajet

Aýyl turǵyndarynyń áleýmettik-ekonomıkalyq ál-aýqatyn arttyrý – memleketimizdiń júrgizip otyrǵan saıasatynyń basym baǵyty. Jalpy, aýyldyq óńirlerde kásipkerlikti damytý – naqty sheshimin tappaı kele jatqan máselelerdiń biri. Ásirese aımaqtardaǵy baı shıkizat kózderin paıdalana otyryp, shaǵyn jáne orta bıznes kásiporyndaryn damytýǵa keń múmkindikter berý kerek.

Búginde 19 mln halyqtyń 41%-y aýyldyq jerde turady. Elimizdiń aýylsharýashylyq salasynda óte mol shıkizat qory bar. Osy mol shıkizat kózi shaǵyn jáne orta bıznesti damytýdyń áleýetin arttyratyn úlken múmkindik ekenin esten shyǵarmaý qajet. Eń bas­ty­sy, aýyldyq jerlerde mal jáne ósim­dik sharýashylyǵynyń shıki­zat­taryn tereń óńdeý arqyly jańa jumys oryndaryn ashýǵa jáne hal­qy­myzdy otandyq sapaly azyq-túlik ónimderimen qamtamasyz etýge qol jetkize alamyz.

Aýylda ártúrli kásippen aınaly­sý­ǵa bolady. Aǵash ósirý jáne ony óńdeý, jemis-jıdekter baptaý, zergerlik bu­ıymdar daıyndaý, qus ósirý, mal sharýashylyǵymen aınalysyp, aq ónimder óndirýge múmkindik mol. Eń bas­tysy, kásiptiń kózin taba bilgen abzal. Sondyqtan aýyldaǵy kásipkerlikti damytý jáne ony barynsha qoldaý tetikterin áli de jetildirý qajet. Bul másele rettelmegen, júıelenip zerttelmegen halde qalyp otyr.

Álemdik tájirıbe kórsetkendeı, kez kelgen memlekettiń ekonomıkalyq damýy eldegi shaǵyn jáne orta kásip­ker­likpen tikeleı baılanysty. Eko­no­mıkasy qarqyndy damyǵan aldyńǵy qatarly memleketterdiń shaǵyn jáne orta kásipkerlik salasynda eńbekke qabiletti halyqtyń 60%-y jumys isteıdi, bul saladaǵy jańa jumys oryn­­darymen qamtamasyz etilýi 80%-dy quraıdy. Máselen, shaǵyn jáne orta ká­sipkerlik sektorynda jumys isteıtin halyqtyń úlesi Eýroodaqta – 75%, AQSh-ta – 65% , al Reseıde – 26%, Japonııada – 80%. Damyǵan elderdiń ekonomıkasyndaǵy shaǵyn jáne orta kásipkerliktiń úlesi 50%-dan asady. AQSh, EO elderinde bıznes jaqsy jolǵa qoıylyp, eldiń ekonomıkalyq turaqtylyǵyn qamtamasyz etýdiń bas­ty tetigi retinde qalyptasqan. ShOB damýynyń basty kórsetkishteri – el­de­gi kásiporyndar sany, osy salada jumys isteıtin turǵyndar sany men kásipkerliktiń úles salmaǵy.

Halyqaralyq tájirıbe kórsetip otyrǵandaı, shaǵyn jáne orta kásip­ker­liktiń damýy memlekettiń qol­daýynsyz múmkin emes. Mysaly, AQSh-ta shaǵyn jáne orta kásipkerlikti ádis­temelik qamtamasyz etý, qarjy ja­ǵy­nan jár­dem­desý, tehnıkalyq jáne ın­no­va­sııa­lyq damytý syndy memle­ket­tik qol­daý­lar bar.

Bıznesti damytýdyń alǵashqy kezeń­derinde shaǵyn jáne orta kásip­ker­lik sýbektilerine jeńildetilgen nesıe beriledi. Aıta ketý kerek, AQSh – da­myǵan naryqtyq ekonomıkasy bar álemdik derjavalar arasyn­daǵy jal­ǵyz ókil, ol shaǵyn jáne orta ká­sip­kerlikti nesıelendirý baǵdar­la­ma­­laryna kóbirek kóńil bóledi. Osy ba­ǵyt­ta kepildendirilgen qoldaýlary bar­shy­lyq.

Japonııa da kásipkerlikti nesıe­len­dirýge aıryqsha mańyz beredi. Munda shaǵyn jáne orta kásipkerlikti damytýǵa arnalǵan arnaıy baǵdarlama bar, sonyń nátıjesinde ShOB bul elde memlekettik saıasattyń basty qu­ramdas bóligi bolyp otyr. Elde bız­neske bet alǵan kásiporyndardy damytýdy úılestiretin arnaıy qol­daý ortalyqtary jumys isteıdi. Sýbsıdııalaý baǵdarlamalary da durys jolǵa qoıylǵan. Kásipkerlerge je­ńil­detilgen salyq rejimi qol­da­ny­la­dy. Kásibin endi bastaǵan azamattardy qoldaý maqsatynda trenıngter, semınarlar, taǵylymdamalar ótkizilip, ǵylymı jetistikterin óndiristik proseste paıdalanýǵa múmkindik beriledi.

Al Eýroodaq elderinde ShOB-ty ult­tyq qoldaý júıesi bar. Sony­men qa­tar maqsatty qoldaý baǵdar­la­ma­la­ryn qurýda biryńǵaı tásil qol­da­nylady.

Mine, kásipkerlikti damytýdyń álemdik tájirıbesin Qazaqstanda da ke­ńinen qoldanýymyz kerek. Sebe­bi, elimizde dala órkenıetiniń baı tájirı­besi bar jáne sonyń negizinde bız­nes­tiń damýyna jaǵdaı jasaý kerek. Aýyl halqyn ornyqtyrýdyń bas­ty tetigi – otbasylyq kásipti jan­dandyrý jáne onyń tetikterin mem­le­kettik deńgeıde únemi jetildirip otyrý. Naryqtyq bá­se­kelestik ortada ot­ba­sylyq kásip­ker­liktiń ónimderi kóbeı­gen saıyn sapaly buıymdar kólemi de artady, baǵa tómendeıdi, otba­sylyq kásiptiń tabysy molaıady. Eń bastysy, qazaqstandyq otbasylar jumyspen qamtylady jáne eldi meken­der­degi jumyssyzdyq máselesi ońynan sheshiledi.

Zertteýlerge súıensek, 2022 jyl­dyń 1 naýryzyndaǵy jaǵdaı boıyn­sha, elimizdegi shaǵyn jáne orta kásip­ker­­lik sýbektisi – 1 457 308, onyń 21%-y shaǵyn kásipkerlik bolsa, 0,2%-y – orta kásipkerlik, 62,9%-y – dara ká­sip­ker, 15,9%-y sharýa, fermer qo­ja­lyqtary eken.

Otbasylyq kásipkerler óz ónim­de­rin óndirip, ınternet arqyly taýaryn jan-jaqty jarnamalaýdy ıgerýi tıis. Kásipkerler aldyn ala qandaı ónimder suranysqa ıe jáne qaı óńirlerde ótkizý múmkindikteri keńirek, sonyń bárin zer­delep otyrǵany jón. Aýyldyq jerde básekelestik ortany damytyp, kásip­kerlerge ǵımarat berý, jergilikti ákimdik tarapynan zańdyq, qarjylyq jaǵynan kómek bolýy kerek.

Jergilikti basqarý ákimderiniń bá­se­kege qabilettilik deńgeıin jetil­di­rý, ar-ádep kodeksin joǵary ustaý jáne taǵy basqa da qasıetter jınaqtala kele, sannyń sapaǵa aýysýyna yqpal etedi. Aýyl halqynyń jergilikti ózin ózi basqarýǵa belsendi qatysýy ákim­­der­diń sheshimderin qabyldaý prose­si­niń ashyqtyǵyna, jergilikti mańyzy bar máselelerdi tıimdi sheshýge, ómir súrý sapasyn jaqsartýǵa, 6 288 eldi mekenniń áleýmettik-ekonomıkalyq deńgeıin arttyrýǵa alyp keleri sózsiz.

Ońalbek ABRALIEV,

ekonomıka ǵylymdarynyń

doktory, professor