Tasqa jazdym esimińdi...

Iаǵnı kitap oqý da kóńil kúıge baılanys­ty deımiz. Sol avtordy, sol shyǵarmany, sol keıipkerdi, sol kúıdi, sol sezimdi qaıta keshýge yntyǵýdyń negizgi sebebi klassıka ǵana ma? Bálkı, bul saǵynýǵa basqa da beımálim sebepter bar shyǵar.

Qaıtalap aıtyla beretin ańyz-ǵumyr aqyn­dar týraly áńgime de uzaq-uzaq jyldar boıy jalǵasyp keledi. Bir adamnyń az ǵana ómiri osynshama jyldarǵa sozylyp, jyrlanyp kele jatqanyna tańǵalasyń. Svetaeva jaıynda da talaı sóz aıtylyp, talaı óleń, talaı kitap jazyldy. Tipti Svetaevanyń esimi qaǵazǵa qansha ret jazyldy eken dep oılaısyń. Sheksizdik.

Ony daýyldy tas qarańǵy túnde óshpeı janyp turatyn shyraqqa uqsatady. Hám «buzyqtaý» aqyn deıdi. Onyń óleńi de óziniń bolmysy sekildi «bóten» seziletin. Sony­symen «kúmis dáýir ádebıetindegi» poezııaǵa lırıkalyq jańa boıaý, svetaevalyq daýys alyp keldi. Keıde Svetaevanyń asqaq ta órshil óleńderi keıbireýlerdiń seziminen, namysynan, batyldyǵy men seniminen bıik kórinedi. О́leńdegi minez degen osy shyǵar, bálkı.

«Jaryq kúndi men demegenińiz unaıdy,

Jan dertimdi emdemegenińiz unaıdy.

Tartylystyń tańǵajaıyp zańyna

Boıusynyp,

kónbegenimiz unaıdy.

Til bezemeı,

Kúnádan pák balasha

Qyzyq,

ári buzyq bolǵan unaıdy.

Hám qyzarmaý –

Qoldarymyz janassa,

Jasyra almaı jalyn atqan syńaıdy».

(Aýdarǵan Gúlnar Salyqbaı)

Aqynnyń tili men tynys belgilerin oınatyp otyryp, óleńdi bir tolqytyp, bir shaı­qaltyp órýi bárine jańalyqtaı erekshe sezildi. Tipti óleńdegi turaqsyzdyǵy bireýdi tańǵaldyrsa, endi bireýge alabóten kórindi. Al ádebıetshilerdiń aıtýynsha, Svetaeva ózin ózi qatty baqylaǵan aqyn desedi.

Jarty ǵasyrlyq ómirinde segiz júzden asa lırıkalyq óleń, on jeti poema, segiz pesa, 50-ge jýyq prozalyq shyǵarma jáne 1000-nan asa hat jazǵan (zertteýshilerdiń aıtýynsha, bul derek tek anyqtalǵany ǵana, kóp jazbalary (ásirese hattary) áli kúnge deıin tabylyp keledi) aqynnyń taǵdyry barshaǵa aıan: shym-shytyryq hám qaıǵyly kartına. Mahabbat, joqshylyq, ashtyq, jumyssyzdyq, «halyq jaýynyń áıeli», «halyq jaýynyń anasy», qýǵyn, Praga, Parıj, ydys jýýshy, jalǵyzdyq... Osynyń bári Svetaevanyń «jal­ǵyzsyrap jabyrqaǵan rýhyn» sóndirdi, kerbez daýsyn óshirdi. Júrektegi órekpigen, nazdan­ǵan, saǵynǵan óleńderi kúzdegi qustarmen birge ushyp ketti. Al ol taǵdyryndaǵy qol­dan jasalǵan qıyndyqtardan óz-ózin qut­­qa­ra almady. «Meniń janazam áýede bolady» deýshi edi, olaı bolmady. 1941 jyly jazdyń sońǵy kúninde Marına Svetaeva óz-ózine qol jumsady.

Aqyn prozalyq shyǵarmalaryn kóbinese avtobıografııalyq baǵytta jazatyn. О́mirinde bolǵan, kezdesken adamdardyń, tipti esimin aýystyrmaı beıneleıdi. Balalyq shaǵynyń aspanyn «Ana men áýen», «Chert» povesteri men «Ananyń ertegisi», «Shyrmaýyqtaǵy munara» áńgimelerinde sýretteıdi. Svetaevanyń prozasy jóninde Brodskıı jaqsy baǵa berse, rýhanı hám ómirdegi dosy, ádebıetshi Dmıtrıı Svıatopolk-Mırskıı aǵylshyn tilinde shyqqan kitabynda: «Orys tilinde jazylǵan eń soraqy shyǵarma», deıdi.

Svetaeva sońǵy óleńin «Shaqyrylmaǵan bárinen de qaıǵyly» («Nepozvannaıa – vseh pechalneı») dep aıaqtaıdy. Zaman ótip, qoǵam aýysqan soń aqynnyń aty men ómiri jala-jábirden tazaryp, svetaevalyq jazý ǵana qalǵan tusta ony bári «shaqyra» bastady: júzdegen aqyn, myń-mıllıon oqyrman – shyn júrekpen.

Andersen: «Ertegilerime ómirimniń qunyn tóledim» deıdi. Jazý úshin, jaqsy jazý úshin, tipti óz qalaýynsha tynysh ómir súrý úshin Svetaeva da óz ómirimen «eseptesken» bolar.

Keıde Svetaevany jurt nege sonsha jaqsy kórdi dep oılaısyń: lırıka ma, maqul, qý­ǵyn-súrgin be, maqul, ádiletsizdik pe, maqul. Alaı­da ol ýaqytta qoldan jasalǵan qıly taǵ­dyrǵa ushyraǵan zııalylar az bolǵan joq. Sonda svetaevalyq ǵumyrdyń ereksheligi ne? Onyń aqyndyq minezi – óleńdegi minezi poe­zııany jazdaǵy aq jaýyndaı shaıyp ótti. Ol óleńde talantty, erkin, názik, erke. Sol úshin de oqyrman Svetaevanyń sezimmen órilgen kerbez óleńderin oqyǵysy keledi. Bálkı, sol keıipker sııaqty essiz súıý úshin, bálkı, jaı ǵana saǵyný úshin...

«Tasqa jazdym esimińdi,

Taqtaıǵa da tyrnalap.

Qumǵa da atyń kóshirildi,

Muzǵa syzdym syrǵanap».