Úıirli shegirtkeler úreı týǵyzady

Shegirtke zııankesteri úıirli jáne saıaq bolyp ekige bólinedi. Sonyń ishinde úıirli shegirtkeler aýyl sharýashylyǵy daqyldarynyń asa qaýipti zııankesi ti­zi­mine engizilgen. Olarǵa qamysty qo­ǵa­ly jerlerge qonystanǵan el aýzynda kók­qasqa shegirtke dep atalatyn Azııa­lyq (Locusta migratoria migratoria), qum­dy-shaǵyldy shóldi jerlerde marok­kalyq (Dociostaurus maroccanus) jáne ıta­lııa­lyq (Caliptamus italicus) shegirtkeler jatady.

Shegirtkelerdiń úıirli túrleriniń ne­gizgi sıpaty artqy aıaqtarynyń iri, sekirýge beıim jáne murtshasynyń qysqa bolýy tán. Olar saıaq shegirtkelerge qa­raǵanda taralý tyǵyzdyǵyna baılanys­ty ózderiniń fenotıpin, fızıologııasyn jáne ómir súrý obrazyn ózgerte alatyn qabiletke ıe. Sonymen qatar olardyń dernásilderi oıdym-oıdym oshaqtarda sherý quryp, al ımagosy, ıaǵnı eresek shegirtkeler birneshe myńdaǵan shaqyrym araqashyqtyqqa deıin ushyp baryp basqa jerlerdi meken ete alady.

Erte kóktemde topyraq temperatýrasy qolaıly jıyntyqqa jetken kez­de jumyrtqalary jer betine shyǵa bas­taıdy. Kóktem-jaz aılary boıyna der­násilderi (lıchınkalary) 5 damý satysynan ótedi. Jazdyń sońǵy aılary men kúz aıynyń basynda analyq shegirtkeler jumyrtqalaryn topyraq qabatyna salyp, ózderi ómir súrýlerin toqtatady.

Shegirtke zııankesterine qarsy jyl saıyn júıeli túrde hımııalyq óńdeý ju­mystary júrgizilip jatqanymen, zııan­kes popýlıasııalaryn birjola qurtyp jiberý múmkin emes, tek olardyń san mól­sheri azaıtylyp otyrady. Jyl sa­ıyn­ǵy hımııalyq kúres jumystary uıym­­dastyrylyp, qanshama adam jumyl­dy­­rylyp, qarajat bólinip jatqanymen olardyń taralý arealy keı jyldary ór­ship ketedi. Bul jerde «nege» degen suraq týyndaıdy. Bul suraqqa jaýapty bir­neshe saty boıynsha qarastyrýǵa bolady:

Birinshiden, shegirtke «kóshpendi» zııan­kes, ıaǵnı ol bir jerde ǵana turaqtap tur­maıdy jáne ol jappaı mıgrasııa ja­saǵan kezinde birneshe myńdaǵan sha­qyrymdy artqa tastap usha alady. Son­dyq­tan oǵan qarsy kúres sharalaryn kór­shiles turǵan aýdan, oblys, tipti shekara­las el bolyp birlese júrgizý qajet.

Ekinshiden, qazir dúnıe júzinde bolyp jatqan ǵalamdyq jylyný, kún sáýlesi belsendiliginiń artýy, sý qorynyń azaıýy, jaǵalaýlardyń qurǵap qalýy men teńiz jaǵalaýynda jańa araldardyń paıda bolýy sııaqty tabıǵı qubylystar zııankes arealyn arttyryp otyr.

Úshinshiden, osy saladaǵy kóptegen ǵalym shegirtke zııankesiniń  árbir 11-12 jyl saıyn sany kóbeıip sharyqtaý shegine (pık) jetip baryp qaıta báseń­deıtinin alǵa tartady. Bul da áli tolyq zert­teý júrgizetin, shala paıymdaý, de­gen­­men dál múshel bolmaǵanymen, shyn­dyqqa janasatyn qubylys.

Osy saladaǵy kóptegen ǵalym shegirtke tuqymdastarynyń jappaı kóbeıip nemese depressııaǵa ushyraýyn kún sáýlesiniń belsendiligimen baılanystyrady. Keıingi jyldarǵa kóz júgirter bolsaq, S.Seıfýllın atyndaǵy agrarlyq ýnıversıtettiń professory, jaratylys ǵylymdarynyń doktory V.K.Ajbenovtyń kóptegen eńbeginde shegirtke tuqymdastarynyń jappaı kóbeıý kezeńderi 1909-1912, 1924-1927, 1931-1933, 1944-1947, 1953-1956, 1967-1970, 1977-1982, 1988-1991, 1996-1999 jyldarǵa sáıkes keledi eken. Sodan keıingi jappaı kóbeıý 2012-2014 jyldarǵa sáıkes keldi.

Zııandy shegirtkelerdiń sanyn azaıtý – mem­leket nazarynda turǵan bú­gin­gi tańdaǵy basty másele bolyp otyr. Úkimet qajetti uıymdar quryp, mate­rıal­dyq-tehnıkalyq sharalar men ǵylymı zertteýlerdi qoldap, aýyl sharýashyly­ǵy alqaptaryn zııandy aǵzalardan qor­ǵaý maqsatynda bıýdjetten jyl saıyn qarajat bólip otyr.

Asa qaýiptiler qataryna engen úıirli shegirtkelerdiń jappaı kóbeıgen kezde aýyl shaýashylyǵyna tıgizer zalalyn, sonymen qatar shekaralas elderge ushyp taralý qaýpin eskerip, olarmen kúres sharalary respýblıkalyq bıýdjet qarajaty esebinen júrgiziledi. Al saıaq shegirtkelerge qarsy júrgiziletin is-sharalar jergilikti bıýdjetten qarjylandyrylady.

2021 jyly respýblıkalyq bıýdjetten 2 mlrd tenge bólinip, pestısıdter satyp alý jáne barlyq boljamdalǵan 626,121 myń gektar alqapta hımııalyq óńdeý jumystaryn júrgizýge jumsaldy.

2022 jyly bıýdjetten 1,9 mlrd tenge bólinip, atalǵan qarajatqa shashylatyn pestısıdter, olardy saqtaý, tasymaldaý jáne qoldaný qyzmetteri satyp alyndy. Úıirli shegirtkelerge qarsy hımııalyq óńdeýden ótetin alqap boljam boıynsha 997,27 myń gektar bolsa, onyń 760,688 myń gektary ıtalıan prýsyna, 201,002 myń gektary azııalyq shegirtkege qarsy júrgiziledi jáne 35,58 myń gektary marokkalyq shegirtkege qarsy Túrkistan jáne Jambyl oblystarynda kúres sharalary bastalyp ketti.

Respýblıka boıynsha júrgizilgen monıtorıngtik zertteý nátıjeleri kór­setip otyrǵandaı, shegirtkelerdiń fa­zalyq jaǵdaıy týraly kórsetkish 2021 jylǵa deıin úıirli shegirtkelerdiń qonystaný aımaǵy báseńdegen bolsa, 2022 jyldan bastap kóterilip kele jatqanyn baıqaýǵa bolady. 2025 jylǵa qaraı úıirli shegirtkelerdiń qonystaný arealy 1 546,94 gektarǵa deıin ósedi dep boljamdalyp otyr.

Bıylǵy óńdeý jumystaryna 165 birlik arnaıy búrikkish tehnıka, so­nyń ishinde 116 jerústi jeldetkishti búrik­kish, 26 aerozoldy generatorlar, 16 bort asa jeńil avıasııa jáne 7 ushaq ju­myldyrylady.

Búgingi tańda Eýropa, Reseı jáne Qytaı óndirýshilerinen boljamdalǵan kólemge arnalǵan Lokýstın, Vanteks, Regent, Gren gold sapaly pestısıdteri satyp alyndy, merdiger kompanııalar anyqtalyp, kelisimsharttary jasaqtaldy. Ońtústik óńirler marokkolyq shegirtkege qarsy hımııalyq óńdeý jumystaryna kiristi, al qalǵan aımaqtar boıynsha josparǵa sáıkes zııankestiń kóktemgi kúbirshik kezeńindegi zertteý jumystary júrip jatyr. О́ńdeý jumystaryna qa­jetti preparattar hımııalyq óńdeýler bastalǵanǵa deıin jetkiziletin bolady.

Al zııandy shegirtkelerdiń oshaqta­ryn anyqtaý-zertteý maqsatynda GPS-navı­gatorlar, GPS-trekerler jáne FitoKZ geo­gra­fııalyq aqparattyq júıesine tirkel­gen (GAJ) planshetterdi paıdala­nady.

Basqa memlekettermen shekaralyq aımaqta shegirtkelerdiń taralyp, damýyn boldyrmaý maqsatynda kelisimder jasalyp, birlese jasalatyn jumys jos­parlary bekitilip, sala mamandary bir-birimen apta saıyn fıtosanıtarlyq ahýal jóninde málimet almasyp otyrady.

Aýyl sharýashylyǵyna jappaı kó­beıip ketken jyldary saıaq shegirt­ke­ler­den de keler zalal az emes. Soǵan baılanysty, shegirtkelerdiń bul túrlerimen kúresý sharalaryn uıymdastyrý maqsa­tyn­da jergilikti bıýdjetten qarjy bó­linedi. Bıyl saıaq shegirkeler 269,24 myń gektar alqapta boljanyp, jergilikti bıýdjetten 659,9 mln tenge qarjy bólindi.

Respýblıka aýmaǵynda saıaq shegirt­ke­lerdiń taralýyna sońǵy 10 jylda júrgizilgen taldaý jumystary kórset­ken­deı, 106,37 myń gektardan (2011) 239,285 myń gektarǵa (2022), ıaǵnı shegirtkelerdiń bul túrimen qonystanǵan alqaptyń da jyldan-jylǵa artyp kele jatqanyn baıqatady.

Shegirtke zııankesteriniń jappaı taralýyn, egistik jerler men jaıylym, shabyndyqtardyń otalýyna jol bermeý maqsatynda jergilikti jerlerde je­del áreket etý shtabtary qurylyp, jumys josparlary bekitildi. Oblystyq aýmaqtyq ınspeksııalar men jergilikti atqarý organdary birlesip, shegirtke zııan­kesterimen ýaqtyly jáne sapaly kúresý boıynsha barlyq qajetti sharalardy qabyldaý qajet.

Joǵaryda aıtylǵandardy qorytyn­dylaı kele, tutqıyldan shabýyl jasaıtyn asa qaýipti zııankes – shegirtkelerge qarsy kúresti ýaqtyly jáne sapaly júrgizý úshin jergilikti jerlerde:

- asa qaýipti zııandy organızmderge qarsy kúres jónindegi jedel áreket etý shtabtardyń jumysyn jalǵastyrý;

- aýyl sharýashylyǵy taýar óndirýshi­leri arasynda shabyndyq jerler men jaıylymdarda nemese basqa da aýyl sharýashylyǵy jerlerinde shegirtkeler kóringen boıda tıisti organdardy aq­parattandyrý, hımııalyq óńdeý ju­mys­tary júrgiziletin jerlerde mal jaıýǵa, shóp shabýǵa jol bermeý jáne basqa da is-sharalar týraly túsindirý jumystaryn júrgizý;

- árbir oblys, aýdan, okrýg ákimdik­teri­nen qajetti zertteý sharalaryn júrgizýge adam bólý, sý jetkizýge jáne basqa da sharalarǵa járdemdesý;

- kútpegen jaǵdaılar týyndaǵan jaǵdaıda avtokólikpen qamtamasyz etý jóninde jadynamalar taratý suralady.

Shegirtke zııankesteriniń shekara mańyndaǵy aýmaqtarǵa kóship qonýyn boldyrmaý úshin shekaralas aımaqtarǵa erekshe nazar aýdarylýy qajet.

Almabek MARS,

Aýyl sharýashylyǵy mınıstrliginiń

Agroónerkásiptik keshendegi memlekettik ınspeksııa komıtetiniń tóraǵasy