Mýzyka salasynyń muzbalaǵy

Pernebek Momynuly Túr­ki­s­tan oblysy (burynǵy Ońtústik Qazaqstan) Túlkibas aýdany Kók bulaq aýylynda dúnıege kel­gen. Ákesi erterek dúnıeden ozady. Marqum ákesi balalaryn «Adamǵa eń aldymen keregi – adamgershilik. Osy abzal qasıetti joǵaltpańdar», dep tárbıelegen. Dombyra shertip, yńyldap otyryp, Pernebekke «osy ónerdi ıgerseń de jaman bolmas» deıdi eken. Balasynyń atyn Pernebek qoıýyn da sol kúıshiligimen baılanysty bolsa kerek. Ákeniń kú­ıin, ananyń ánin estip ósken Pernebek kúı ónerine bet bura bastaıdy. Pernebek 7-synypty úzdik bitiredi. Anasy «Qaraǵym, senderdiń bárińdi asyraý maǵan ońaı emes. Balyqshyda mektep-ınternat bar eken. Seıitkárim Nurmatov degen dırektormen ke­lisip keldim. Seni qabyldaıtyn boldy, kelesi jyldan bastap sonda oqıtyn bolasyń», deıdi. Bul el esin jııa bastaǵan 1948 jyl edi.

Mektepte Pernebek belsendi oqýshylardyń biri bolady. Horǵa jetekshilik jasaıtyn ulty nemis muǵalimniń sońynan qalmaı júrip, akkordeon aspabynda oınaýdy úırenedi. Birde ustazy oǵan mýzykalyq qabileti joǵary ekenin aıtyp, konservatorııa­ǵa barýǵa keńes beredi. Bala Perne­bek sonda konservatorııa degen sózdi birinshi ret estigen eken. Pernebektiń óner ıesi bol­sam degen armany asqaqtaı tú­sedi. Anasy kolhozda jumys isteıdi, artyq qarajat joq. Ákesi kózi tirisinde nán isekke satyp alǵan bes gektar baý-baq­shasy bolǵan. Ol jerge bıdaı, arpa, tary, noqat egetin. Alma, órik, shıe sııaqty neshe túrli jemis aǵashtary jaıqalyp ósip turatyn. Amalsyzdan osy jerdi satýǵa týra keledi. Arman qýǵan ójet bala Pernebek mektep dırektoryna baryp, «Aǵa, men Almatyǵa oqýǵa barǵym ke­le­di, meni jiberetin sheshemniń qa­rajaty joq. Siz bizdiń baý-baq­shany satyp alyńyz», dep oıyn ashyq aıtady. Aqyry sol kisige jer satylady.

1951 jyly konservatorııa tabaldyryǵyn attap, Ahmet Ju­ba­novtyń aldynda emtıhan tap­syrady. О́z qulaǵymen estip úıren­gen kúılerdi dombyrada tar­typ, bir-eki án aıtyp beredi. Baǵy janyp, synaqtan ótip, Jubanovtyń shákirti bolyp qabyldanady. Alǵashynda qobyz-prıma klasynda oqyp júr­gen ol keıin bas qobyz klasyna aýysady. Sóıtip Almaty­daǵy Qurmanǵazy atyndaǵy mem­le­kettik konservatorııanyń stý­denti atanady. Munda ult­tyq mýzyka óneriniń kórnekti qaı­rat­kerleri, dosent-profes­sorlar F.Balǵaeva, B.Sa­ry­baev, F.Mansurov, L.Ha­mıdı, Sh.Qajyǵalıev, L.Shargo­rod­skıı, S.Shabelskıı, Ǵ.Bısenova, Q.Muhıtov sııaqty, t.b. tulǵa­lar­dan tálim-tárbıe alady. О́zimen qatar oqyǵan M.Bestibaev, T.Toq­tarov, N.Jomartov, M.Qus­­­pan­ǵalıev, R.О́tegenova, al jo­ǵa­ry kýrstaǵy D.Tezekbaev, J.Er­­kinbekov, D.Botbaev, kýrsy tómen M.Daýytbaev, V.Ten, Q.Aınaqulovtarmen jaqsy qa­rym-qatynasta bolyp, qyzyq­ty stýdenttik jyldardy birge ótkizedi.

1956 jyly konservatorııany támamdaǵan Pernebekti dıp­lomy qolǵa tıer-tımesten bes jyl boıy «qaısar bala» dep ataıtyn Ahmet Jubanov ózine shaqyryp: «Qaıda baryp, qandaı jumys istemek oıyń bar?» dep suraıdy. «Mýzykant bolatyn shyǵarmyn», deıdi Pernebek. «Mýzykant deımisiń? Al men seni Semeıde budan bir jyl buryn ashylǵan mýzykalyq ýchılı­shege dırektor bolýǵa usyndym. Qazir Mádenıet mınıstrligindegi kadr­lar basqarmasynyń bastyǵy Ǵ.Ǵapparovqa barasyń, qalǵa­nyn sol jerde aıtyp ózi retteı­di. Esińde bolsyn, bul sheshilip qoıǵan másele. Mádenıet mı­nıstri Ámir Qanapın biledi. Pálen-túgen dep júrme. Semeı­degi ýchılıshe tórt aıaǵynan aqsap, jumysy júrmeı tur. Sony jolǵa qoıasyń, ol qolyńnan keledi, men saǵan senemin», dep kúlimsireıdi Ahmet Qýanuly.

Sóıtip oqýdy jańa bitirgen jas jigit Mádenıet mınıstri­niń buıryǵymen Semeıde jańa ashylǵan mýzykalyq ýchılıshe­niń dırektory qyzmetine taǵa­ıyndalady, eńbek jolyn, Abaı men Áýezovtiń týǵan jerinen bastaıdy.

Músini symdaı tartylǵan sulý, batyr tulǵaly, kúsh-qýa­ty kemeline kelip turǵan kó­rik­ti jigitti syrttaı unatqan qyz­dar kóp edi. Pernebek ataq­ty qyl­qobyzshy Dáýlet Myqty­baevtyń qyzy Tamaramen kóńil jarastyryp, otaý qurady.

Jas basshy Pıonerler sara­ıynda ashylǵan ne oqıtyn ǵı­maraty, ne jataqhanasy joq, muǵa­limderge, tipti ózine de pá­ter joq, bar-joǵy 7-8 bólmesi, eki qa­zaq muǵalimi, otyz bes stý­denti men móri ǵana bar oqý or­nyn qabyldap alady. Senip tapsyrǵan jumysty ári qaraı alyp ketý kerek, aqyldasatyn eshkimi joq, ózin-ózi qamshylap, izdenýge týra keledi. Orystyń ataqty pedagogteriniń kitaptaryn túgeldeı oqyp shyqty. Isker basshylardyń tájirıbesine den qoıdy. О́zin-ózi qamshylap, kúni-túni izdenedi.

Pıanıno, skrıpka, án klasyna qosymsha sol jyldary qobyz, dombyra, baıan klassy ashylady. Almatyǵa arnaıy baryp, belgi­li sheber Qambar Qasymovtyń mýzykalyq aspaptarynyń arasynan on eki dombyra, jeti qobyz sııaqty halyq aspaptaryn tańdap alyp keledi. Adal eńbegimen, qaısarlyǵymen kózge túse bas­taǵan jas jigit sol kezdegi Má­denıet mınıstri Á.Qanapınge jolyǵyp, Máskeýge barý týraly oıyn aıtady. Ondaǵy maqsaty – ýchılıshege qajetti klassıka­lyq aspaptar alý. Máskeýge sapar shegip, Odaqtyq mınıstrdiń qabyldaýynda bolady. Abaıdyń, Muhtardyń elinen kelgenin aıtyp, oqý orny mýzykalyq aspap­tarǵa zárý ekenin jetkizedi. Odaq­tyń Mádenıet mınıstri sózge kelmeı, óziniń sala basshysymen habarlasyp, máseleni tez arada sheship berýin tapsyrady. Sol jerde P.Momynov Á.Qanapınge telofon soǵyp, qarjy másele­sin de sheship alady. Aıtqan ótini­shi oryndalyp, P.Momynov Se­meı­ge qaıtyp oralǵanda, mýzyka­lyq aspaptardyń kelgeni týra­ly qujatty kóredi. Qujatta 1 kon­serttik roıal, 7 pıanı­no, 57 úrmeli aspap dep kór­se­­tilgen. Mundaı aspaptar Qazaq­standa óńiń túgili tú­siń­de de kórmeısiń. Sóıtip «qaı­sar ba­la» ýchılısheniń oqý-ádiste­me­lik qoryn qoımaı júrip tolyq­tyrady.

Pernebektiń jumysqa kel­ge­n­ ekinshi jylynda oqýshy sany 240-qa artady. Osynsha oqýshy­ny úsh aýysymda oqytýdyń ózi múmkin bolmaı, oqytatyn oryn jetispeıdi. Jas maman qala, oblys basshylaryna qaıta-qaıta ótinish jazady. Olardan qaı­ran bolmaı, ýaqyt sozyla bergen soń, Odaq, Respýblıka ortalyq partııa komıtetine hat joldaıdy. Bul eki arada ustazy Ahmet Jubanov «qaısar bala» dep ataıtyn Pernebek, endi semeılik basshylar tarapynan «daýkes bala» atanady. Kóp uzamaı dırektordyń atyna: «Gýrevke baryp, Semeıdegi ýchılısheni sonda kóshirý týraly jaıynda obkomnyń birinshi hatshysy Nurtas Ońdasynovpen kelisim jasaýǵa 10 kúnge ruqsat etilsin. Mınıstr Á.Qanapın» degen telefonogramma keledi.1958 jyl. Shilde aıy. Pernebek Momyn­uly Mádenıet mınıstrliginiń ókili retinde Gýrevke (qazirgi Atyraý oblysy) sapar shegedi. Oqý ornyna kerekti: ǵımarat, oqý qural jabdyqtary, ja­taqha­na, ustazdarǵa páter sııaq­ty má­selelerdiń barlyǵy oń sheshi­min tabady. Sóıtip mýzykalyq ýchılıshe Gýrevke kóshiriletin bolyp kelisiledi. Biraq Pernebek sol sapardan Semeıge oralǵan­da eki áriptesi súıinshilep qarsy alady.

– Siz ketisimen obkomnyń birin­shi hatshysy Novıkov qyz­­met­ten qýylyp, ornyna Mu­hamed­ǵalı Sýjıkov degen óz qan­dasymyz keldi. Jeti-segiz muǵa­lim qabyldaýynda bolyp, bar­lyq jaıdy aıttyq. Ol kisi qat­ty tańdanyp, dırektorlaryń oral­ǵan boıda maǵan kelsin. Abaı elinde ashylǵan eshbir oqý orny eshqaıda kóshirilmeıdi», dep bizdi qýantyp tastady, – deıdi.

Muhamedǵalı Sýjıkovtiń tapsyrmasymen obkom hatshysy Mustafın men Pernebek eke­ýi qalany aralap ýchılıshege ǵımarat izdeıdi. Sement zaýytyna tıesili záýlim ǵımaratty kórip, ýchılısheni ornalastyrýǵa laıyq dep tabady. Kezekten tys ótken bıýroda birinshi hatshy M.Sýjıkov: «Joldastar! Biz kimbiz? Qyzmetimizdi qalaı atqaryp júrmiz? Halyq ne deı­di, qandaı baǵa beredi? Eger ul-qyzdarymyz oqyp jatqan ýchı­lısheni jaýyp, basqa oblysqa bere salsaq, kim bolǵanymyz? Gýrevtikter Abaıdyń otanyn­daǵy ýchılısheni kóshirip áketýge, búkil shyǵynyn kóterýge sheshim qabyldapty. Qalaı qaraısyz­dar? Meniń sheshimim: ýchılıshe eshqaıda kóshpeıdi de, jabylmaıdy da. Dırektor ózi úshin shyryldap júrgen joq. Búgin túske deıin Mustafın joldas ekeýi qalany aralap, laıyqty ǵımarat taýyp keldi. Oqý ornyn sonda kóshiremiz. Bıýro osyndaı sheshim qabyldaıdy, onyń oryndalýyn baqylaý Mustafın joldasqa tapsyrylady», deıdi.

Mine, osylaısha Semeı qala­syn­daǵy mýzykalyq ýchılıshe ashylǵanyna úsh jyl bolmaı jatyp qurdymǵa kete jazdaǵan edi. Bul jerde kásibı jas maman Pernebek Momynulynyń ulttyq óner úshin janyn berýge daıyn ekeni anyq kórinedi. Jas ta bolsa Pernebek Momynulynyń bul eńbegin, qazaqtyń ulttyq óner tarıhynda altyn árippen jazylatyn eńbek dep baǵalaımyn.

Jas basshy ataqty Júsipbek Elebekovtiń shákirti Mádenıet Eshekeevti halyq ártisi dáre­jesine deıin kóterip, rýhanı demeýshisi, qamqorshysy boldy. Tabıǵı týma talantty birden tanyp, bar-joǵy 6-aq synyptyq bilimi bolǵanyna qaramaı mýzy­kalyq ýchılısheniń oqýshysy etip qabyldaǵan. Osy isi úshin ishi tarlar joǵary jaqqa deıin domalaq aryz jazǵan. Bul jerde «qaısar bala» óner úshin jan pıda dep, naǵyz ultjandylyǵyn kórsetti.

1960 jyly Pernebek Mo­myn­ulynyń qoldaýymen, qa­zaq­tyń klassıkalyq mýzyka­sy­nyń negi­zin qalaýshy, kompozıtor Mu­qan Tólebaevtyń esimi osy óner ordasyna beril­di. Sóıtip Pernebek Momyn­uly 1956-1961 jyldary mýzyka­lyq ýchı­lı­sheniń jumysyn isker­lik izdenýmen qatar, qaısar mi­nez tanytyp, bes jylda aıaq­qa turǵyzdy. Búginde «qaısar bala» irgesin qalaǵan óner orda­synan qanattanyp shyqqan óner qaıratkerleri jeterlik. Olar: kompozıtor Temirjan Bazar­baevtan dáris alǵan Jolan Das­tenov, Bolat Qabylbaev, Máý­lit Rahımbaev, dombyrashy Qur­manǵalı Rahımovtiń shá­kirt­teri: Myrzaǵalı Aıdabolov, Qadyr Dosymjanov, Janas Bek­turov, Otantaı Káripjanov, Márııa Qusaıynova, ánshi Daýyl Qaırollınniń shákirtteri: Nur­lan Kósherov, Medet Chotabaev, osy maqalany jazǵan avtordyń shákirtteri: Seken Turysbekov, Serik Malaev, Saılaýǵazy Ahme­tov, ánshilerden Kenjeǵalı Myr­jyqbaev, Roza Rymbaeva, t.b.

Búginde ýchılısheniń jas dırektory Saılaýǵazy Ahmetovtiń bastamasymen mýzykalyq ýchılıshe ǵımaraty ishinen Pernebek Momynuly atyndaǵy kabınet ashylǵan.

M.Tólebaev atyndaǵy ýchı­lı­sheniń tuńǵysh dırektory P.Momynulynyń óner sala­sy­na sińirgen eńbegi jaıly bir ma­qalada aıtyp taýysý múmkin emes. Ulaǵatty ustaz, Qazaqstan­nyń eńbek sińirgen qaıratke­ri, pedagogıka ǵylymdarynyń kan­dıdaty, T.Júrgenov atyn­daǵy Qazaq ulttyq óner akade­mııasynyń, Q.A.Iаsaýı atyndaǵy Halyqaralyq qazaq-túrik ýnı­versıtetiniń professory, mýzyka zertteýshisi, 100-den asa ǵylymı-pedagogıkalyq, mýzykalyq-estetıkalyq baǵyttaǵy eńbektiń avtory Pernebek aǵanyń jasy búginde 90-nan asyp otyr. Sonyń 68 jylyn mýzyka tarıhyn zertteýge, jas urpaqqa estetıkalyq tárbıe berýge, oqýlyqtar jazýǵa arnalǵan ulaǵatty ustazdyń «Mýzykaly estetıkalyq tár­bıe», «Qazaq mýzykasynyń qys­qasha tarıhy» atty úsh tomdyq jınaǵy, «Ǵumyrnama» atty monografııasy óte qundy eńbekter bolyp sanalady.

«Egemen Qazaqstan» basylymynda ótken jyly «Ult­tyq mýzykamyzdyń tarıhy men qudi­retin dáripteı almaı ke­le­miz» degen taqyryppen shyq­qan suhbatynda Pernebek aǵa: «Eli­mizde án, bı, mýzyka dúnıesin zert­teý isi kenjelep qalǵany ja­syryn emes. Ádebıettaný, tarıh­taný, tiltaný baǵytynda zert­teý isi jolǵa qoıylǵanymen, ǵy­lymı-zertteý baǵytynda óner­taný ınstıtýty joq. Áli kúnge ulttyq mýzykalyq aspaptar tarıhyn ǵylymı deńgeıge kótere almaı otyrǵanymyz eldigimizge syn. ...Qazaqtyń ulttyq mýzy­ka aspaptaryn jasaıtyn kási­bı óndiristiń joqtyǵy qyn­jyltady», dep oı túıedi.

Qazaqstannyń bilim berý isi­niń úzdigi P.Momynulynyń aldynan ótken, tárbıesin kórgen shákirtteri búginde el ıgiligine eń­bek etýde. P.Momynuly jasy 90-nan assa da áli tyń, kóki­regi oıaý, sózi tııanaqty, oıy ser­gek, áli de jastarǵa tálim-tár­bıe berýden jalyqpaıdy.

Qadyr DOSYMJANOV,

Qazaqstannyń eńbek sińirgen qaıratkeri

SEMEI