Osy jurt 16 shýmaq óleńi úshin 18 jylǵa sottalǵan aqyn, Qazaq KSR-niń halyq ártisi Shahan Mýsındi bile me eken?.. Basqa-basqa, jerlesteri – pavlodarlyqtar tarıhı tulǵany áspettep júr me? Solaı bolsa, nege áli kúnge deıin oblys ortalyǵynda kóshe bylaı tursyn, bir mádenı ortalyqtyń esimi Shahannyń esimimen atalmaıdy? Osy kúnge deıin birde-bir is-shara uıymdastyrylǵanyn da estimedik, kórmedik. Týǵan topyraǵy – Maı aýdanynyń belsendileri nege únsiz? Álde alystaǵy Almatydan berilgen qysqa kóshege shúkirshilik etip otyr ma?
Nesin jasyramyz, nasıhat jumystary júrgizilmegendikten Kerekýdiń qazirgi jastary Shahan Mýsındi bilmeıdi de. Ǵalamtordyń kómegine júginse de tolymdy aqparat tabýy ekitalaı. Olardyń kinási joq. Joǵaryda aıttyq qoı, eshqandaı shara uıymdastyrylmaǵandyqtan jurtshylyq qandaı da bir maǵlumattan maqurym. Áıtpese, óńirde tiri adamdardyń qurmetine mádenı-sporttyq is-sharalar ótkizilip jatady. Shahan Mýsınniń rýhyna taǵzym etip, jylyna bir ret bolsyn aýqymdy kesh uıymdastyrýǵa kim kedergi? Bul jerde pandemııany syltaý ete almaımyz. El úshin eńbek etken, kúresken erlerdiń esti dúnıeleri eskerýsiz qalyp eskirip bara jatqany ókinishti-aq.
Bireý biler, bireý bilmes Shahan Mýsın 1913 jyly jeltoqsanda Pavlodar oblysy Maı aýdanynyń Aqjar aýylynda dúnıege kelgen. 1932 jyly oqýdan týǵan jerine oralǵan ol ashtyqtan qynadaı qyrylǵan halqyn kórip, et júregi ezilip, ádildik izdep «Narkomǵa hat» degen óleń jazady. Sol óleńi úshin sottalyp, 10 jyl Kolymaǵa, 8 jyl Sibirge aıdalyp, ómiriniń 18 jylyn tar qapasta ótkizedi.
Aqynnyń jary, belgili ǵalym Rábıǵa Syzdyqova estelikteriniń birinde: «Shahań eń alǵash GPÝ-dyń túrmesine 1936 jyldyń 6 qańtarynda qamalady, ustalý sebebi – Semeıde Keńes ókimetine qarsy ultshyl uıym bolypty-mys, biraz adam ustalady. MásKeýdiń ózinen KSRO Joǵarǵy sot komıssııasy kelip tekserip, eresekterdi 3-5 jylǵa sottaıdy, al Shahańa shartty túrde eki jyl berip, bosatyp jiberedi. 22-23-terdegi boıdaq jigit ultshyldyq áreketpen kóp nárseni qıratyp tastamaǵan bolar dese kerek. Biraq kóp uzamaı 1937 jyldyń basynda taǵy qamaıdy, bul jolǵy aıyby: Semeıde kontrrevolıýsııalyq jastar uıymy bolypty-mys, sony uıymdastyrýshylardyń biri Shahan Mýsın bolypty-mys. Sóıtip, túrme esigin ekinshi ret ashady. Kolymadan aman kelip, endi azat ómirge kóshtim be dep júrgende, 1948 jyly túrmege úshinshi ret taǵy qamalady. Ol – buryn sottalyp, aıdalǵandardy qaıtadan ustap 25 jylǵa Sibirge jer aýdarý naýqany bastalǵan kezeń bolatyn», deıdi.
Tar qapastan 1954 jyly bosap shyǵyp, sol ýaqyttan bastap ómiriniń sońyna deıin 45 jyl boıy teatr sahnasynan túspeı, mádenıet salasynyń úzdikteri qatarynan tabylady.
Birde belgili aqyn Qalıjan Bekhojın Shahańnan:
– Shahan, sen osy túrińdi bermeı, asa qartaımaı qalaı saqtalyp júrsiń? – dep surasa, Shahan:
– E, etti buzylmasyn dep muzdatqyshta saqtaıdy ǵoı, meni de 20 jyldaı 45-50 gradýstyq qaqaǵan aıazy bar, qysy 9 aıǵa deıin sozylatyn tabanyńnan ótken yzǵar mıyńnan bir-aq shyǵatyn sýyq jerde saqtady. Ekinshiden, dıeta saqtaǵan adam kóp aýyrmastan dene bitimi birqalypta qartaımaı júredi deıdi ǵoı, meni san jyldar ashqursaq ustady. Úshinshiden, eshkim uryp-soǵyp ketpesin, júıkesi tynysh bolsyn dep 10 jyldap tórt buryshtan tórt kúzetshi myltyq ustap kúzetip turdy, men saqtalmaı, kim saqtalady?! Menimen birge bolsań, sen de qartaımas ediń, – depti.
Sh.Mýsın jaıly estelikter kóp. Qazaqstannyń halyq ártisi Asanáli Áshimov: «Men Shahan Mýsınnen ómirde de, ónerde de kóp nárse úırendim. Ol kisi ishki mádenıeti joǵary, kórgeni kóp, aqynjandy azamat edi. Biz sol kezderi jastar edik, ol kisi baýyryna tartyp, erkeletti» dep eske alady.
Jaza bersek, óz ultynyń adal perzenti Shahan Mýsın jaıly maǵlumat jeterlik. Dese de, áli tolyq zerttelgen joq. Bul baǵytta qandaı jumystar atqarylyp jatyr eken degen oımen týǵan jeri – Maı aýdanyndaǵy zııaly qaýym ókilderine habarlastyq.
Aqjar aýylynyń turǵyny, jergilikti ardagerler keńesiniń tóraǵasy Halıda Qurmashevanyń aıtýynsha, 2013 jyly Shahan Mýsınniń 100 jyldyǵy aýyl kóleminde ǵana atap ótilipti. Sodan beri únsizdik jaılapty.
– Bıyl aýylishilik jınalysta turǵyndar «nege dańqty jerlesimizdi qadirlemeı júrmiz?» dep batyl qadamdardy jasaýǵa oqtaldy. Búginde aýyl mektebine esimin berý, mektep aldyna músinin qoıý sııaqty jumystardy qolǵa alý kózdelýde. Sátin salsa, aldaǵy jańa oqý jylynda mektep aldynda aqynnyń músini boı kóteredi degen senim mol. Negizi osydan 4-5 jyl buryn mektepke Shahan Mýsınniń aty beriledi dep súıinshi habar jetken bolatyn. Biraq belgisiz sebeppen jabýly qazan kúıinde qaldy. Kelesi jyly Shahan Mýsınniń týǵanyna – 110 jyl. Sondyqtan quzyrly organdar úlken sharýalardy atqarsa degen tilegimiz bar. Biz, aýyl turǵyndary óz tarapymyzdan birligimizdi tanytyp, mádenı-sporttyq sharalardy uıymdastyrýǵa atsalysýǵa daıynbyz! – deıdi zeınetker.
Saýalymyzdy oblystyq mádenıet, tilderdi damytý jáne arhıv isi basqarmasyna da joldadyq. Basqarma basshysynyń orynbasary Medet Taýasqan kóshege ıakı nysanǵa tulǵanyń esimin berýdiń óz reti bar ekenin aıtty.
– Qoldanystaǵy zańnamalyq aktilerge sáıkes mekemelerge jeke adamdardyń esimin berý máselesi Respýblıkalyq onomastıka komıssııasynyń oń qorytyndysyna sáıkes, el Úkimetiniń qaýlysy negizinde beriledi. Eń áýeli komıssııaǵa jeke adamnyń esimi beriletin mekemeniń ujymdyq kelisiminen keıin ǵana joldanady. Bul rette osy ýaqytqa deıin Maı aýdanynyń atqarýshy organdary tarapynan aýdandyq mádenıet úıine Shahan Mýsınniń esimin berý týraly eshqandaı qujattar túsken joq. Kóshe berý isi de Úkimettiń qaýlysymen bekitilgen turǵyndardyń pikirin eskerý qaǵıdasyna sáıkes arnaıy ótkiziletin kópshilik tyńdaýlarda retteletinin atap ótken jón. 2018 jyldan bastap kósheler men nysandarǵa kisi esimin berý jumystary Úkimet janyndaǵy Respýblıkalyq onomastıka komıssııasymen maquldanyp, Prezıdent Ákimshiligimen kelisilgen «Tarıhı tulǵalar» tizimi boıynsha júrgizilýde. Tıisti organǵa ol tizimge Shahan Mýsındi kirgizý jónindegi usynys hat joldanǵanymen, engizilmedi. Aldaǵy ýaqytta tizim boıynsha tolyqtyrýlar men ózgerister oryn alǵan jaǵdaıda bul máseleni eskeretin bolamyz, – deıdi Medet Taýasqan.
Basqarma basshylyǵy bıyl ekinshi jartyjyldyqta Shahan Mýsınniń 110 jyldyǵy qarsańynda Maı aýdanynda «Qazaqtyń aıaly azamaty» atty portrettik kesh, «Sahna óneriniń sardary – Shahan Mýsın» tanymdyq saǵaty, kitap kórmeleri, dóńgelek ústelder, kórkem fılmder kórsetilimi jáne shyǵarmashylyq keshter uıymdastyrý josparlanǵanyn habarlady.
Bul máselemen Maı aýdanynyń ákimi Aǵybaı Ámirınge habarlastyq. Onyń aıtýynsha, aýdan jurtshylyǵy Shahan Mýsındeı zańǵar tulǵasyn umytpaq emes. Sońǵy jyldary jergilikti tarıhshylar, jýrnalıster, qoǵam belsendileri shama-sharqynsha zertteý jumystaryn júrgizip jatqan kórinedi.
– Aqjar aýyldyq mektebiniń aldyna qoıylatyn músin daıyn dese de bolady. Músin qoıylmastan buryn mektepke esimi berilse degen tilegimiz bar edi. Ázirge quzyrly organdarmen baılanys ornatyp, esim berýge baılanysty qujattardy rettep jatyrmyz. Onyń da ózindik tártibi, talaby bar. Bir kúnde sheshiletin másele emes. Jalpy, Shahan Mýsınniń ǵıbratty ǵumyryn nasıhattaý jumystary úzdiksiz júrgiziletin bolady, – dedi aýdan basshysy.
Iá, kelesi jyly Shahan Mýsınniń týǵanyna – 110 jyl! Pavlodarlyqtarǵa dańqty jerlesin qurmettep, elep-eskerý úshin jetkilikti ýaqyt. Álde taǵy 10 jyl qajet pe eken?! Bir rettik mádenı-sporttyq is-sharalardy uıymdastyrýmen, asta-tók as berýmen is bitpeıdi. Tarıhı tulǵanyń esimi kóshege nemese mádenıet ordasyna berilse, óskeleń urpaqtyń bolashaǵyna qamqorlyq degen sol bolmaq. Ǵıbratty ǵumyryn nasıhattaýdy da umyt qaldyrmaǵan jón.
Pavlodar oblysy