Qoıdy eti úshin ǵana ósirý qatelik

Eńbek ardageriniń aıtýyn­sha, aýyl sharýashylyǵy salasyn­da sheshimin tappaǵan túıtkildi máse­le kóp. Ásirese mal sharýashy­lyǵyndaǵy másele shashetekten.

– Keńes Odaǵy taraǵannan keıin aýyl adamdary burynnan ósirip kele jat­qan qoı tuqymdarynan bas tartyp, tek qazaqy Edilbaı tuqymdaryn ósirýge kóshti. Bizdiń qatelesken jerimiz osy boldy. Keńestik kezeńde jer jaǵdaıyna baılanysty sharýashylyqtar bııazy júndi merınos, arqar-merınos, qarakól, jartylaı qylshyq júndi krossbred tárizdes býdan qoılardy ósiretin edi. Bulardyń árqaısysynyń ózine tán erekshelikteri bar. Sondyqtan olardy bir-birine qospaı bólek ustaıdy, bólek jaıady. Máselen, qazirgi qoı tuqymdary tabıǵaty qataldaý taýly, qyratty, sýyq jerlerde ósiriledi. Bulardyń eti bolmasa, júni men terisi jaramsyz. Sondyqtan ony eshbir jer qabyldamaıtyndyqtan, aýyl adamdary órtep jiberedi. Demek biz qoıdy eti úshin ǵana ósirip otyrmyz. Mun­daı etti basqa da qoı tuqymdarynan alý­ǵa bolady jáne júni men terisin de ká­de­ge jaratýǵa múmkindik bar. Júnnen sa­pa­­syna qaraı ártúrli kezdeme matalar men jyly kıimder toqýǵa, teriden ár­túrli kúzdik kıimder men jyly tondar tigý­ge bolady. Mundaı baǵaly shıkizatty beker­ge órtep jibergenshe, ony aqshaǵa aı­nal­dyryp, sol túliktiń ózine qajetti jemshópti ázirleýge paıdalanǵan jón, – deıdi A.Nysanbaev.

Eńbek ardageri aýyl adamdary qoı basyn ósirýge beıildi emes ekenin alǵa tartty. Beıildi bolǵanda basqasha áreket eter edi. Mysaly, tabıǵı jaratyly­syna baılanysty qazirgi qazaqy qoılardyń árbir 100 saýlyǵynan 70-75 qozy alyna­dy. Al joǵaryda atalǵan qoı tuqym­dary­­nyń árbir 100 saýlyǵynan 120-125 qozy alýǵa múmkindik bar. Demek qazir biz­diń sharýalar árbir 100 saýlyqtan 50 qozy joǵaltyp otyr.

– Aýyldaǵy qozy men laq, buzaý men qulyn terileri, aýyl adamdary ustaǵan qarsaq, túlki, borsyq, qoıan sekildi ań terileri kádege jaratylmaı jatyr. Bular asa qundy teri ekenin eskersek, olardan neshe túrli jyly kıimder tigýge bolady. Alaıda muny eskerip jatqan eshkim joq, – dep qynjylady aqsaqal.

Jyl saıyn ár shańyraq soǵymnyń etin jep, súıegin qoqys­qa tastaıdy. Aman­qul Nysan­baev­tyń aıtýynsha, osy súıektiń ózin kádege jaratýǵa bolady. О́ıtkeni súıek maıy – emdik qa­sıeti bar eń taza maı. Ony qoqysqa tasta­ǵan­sha, qaınatyp maıyn alyp, súıekti dıir­menge tartyp súıek unyn alý kerek. Súıek unyn jemge qosyp berse, mal tez semiredi.

– Munyń bári aýyl ekonomıkasyn kóteretin qosymsha tabys emes pe?! Jumyssyz júr­gen aýyldyqtar osyndaı jumys­tarmen nege aınalyspaıdy?! Biz eldiń ekonomıkasyn, halyqtyń turmysyn kóteremiz desek, aldymen osyndaı qarapaıym ǵana dúnıelerge de mán berýge tıispiz. Sondyqtan qoı ósiretin sharýa qojalyqtarymen túsindirý jumystaryn júrgizý kerek dep esepteımin. Qoı tuqymdaryn qazirden almastyrsaq, aldaǵy eki-úsh jylda saladaǵy kemshi­lik­terdiń bári ózdiginen joıylady, – deıdi A.Nysanbaev.

Onyń aıtýynsha, álemdegi aýyl sharýa­shylyǵy salasyndaǵy áleýeti joǵary el retinde Qazaqstanda aýyl sharýashylyǵy ónimderine, onyń ishinde mal ónimderine degen suranys eshqashan joıylmaıdy.

– Sondyqtan óz baılyǵy­myzdy qor­ǵaý úshin aýyl sharýa­shy­lyǵy ónim­deriniń memlekettik ólshemderin (GOST) jáne ónimniń sapasyna baılanysty bú­gingi kúnniń talabyna sáıkes turaq­ty baǵasyn bekitip alý mańyzdy. Bul qadam ónim baǵasyn turaqtandyrýǵa jáne aýyl eńbekkerleriniń ál-aýqatyn kóterýge septigin tı­gizedi. Sonda memleket te sýbsıdııa tóleýdiń mashaqatynan qu­ty­lady. Jasyratyny joq, qazir el­degi azyq-túlik baǵasy qymbat. Halyq tarapynan buǵan qatysty shaǵym da jıi aıtylady. Dese de, ózimizde óndirilip jatqan aýyl sharýashylyǵy ónimderiniń baǵasy áldeqaıda arzan ekenin esten shyǵarýǵa bolmaıdy. Bul jerde baǵany kóterip otyrǵan – ortadaǵy deldaldar. Máselen, aýyldan kelgen arzan etti bazar aldyndaǵy deldaldar esikke jetkizbeı-aq qaǵyp áketedi. Sosyn ishek-qarnyn, qazy-qartasyn, bas-sıraǵyn etten bólektep sórege shyǵaryp, árqaısysyna qosymsha ústeme aqy qosyp satady. Sóıtip aýyldan jetkizilgen arzan et áp-sátte jasandy túrde qymbattap shyǵa keledi. О́kinishke qaraı, muny eshkim qadaǵalamaıdy. Mundaı ala-qula saýdany tyıyp, bazar baǵasyna shekteý qoıylýy kerek, – deıdi eńbek ardageri.

A.Nysanbaev jemis-jıdek, kókónis óndirisine qatysty da másele baryn jasyrmady.

– О́kinishke qaraı, ońtústik óńirde óndirilip jatqan ónimder tolyqtaı ıgerilip jatqan joq. Olardy óńdeıtin konservi zaýyttary joqtyń qasy. Bar­larynyń ózi qazirgi tehnologııalarǵa beıimdelmegen. Máselen, Keńes dáýirinde Almaty, Taldyqorǵan, Jambyl oblys­tarynda aýyl adamdary qant qyzyl­shasyn ósirýmen aınalysatyn. Qazir sol kezde óndirilgen qyzylshanyń 20 paıyzyn ǵana kádege jaratyp otyrmyz. Qant zaýyttarynyń keıbiri qı­rap, quryp ketti. Árıne, ótkendi keri qaı­tara almaımyz. Biraq ótkennen sabaq alýǵa bolady. Demek qant qyzylshasy egi­letin alqaptardyń kólemin arttyrýǵa múm­kindik bar. Qant zaýyttarynyń jumy­syn jan­dan­dyrýdyń da tetikteri kóp.

Bul rette qant qyzylshasyn ósirýshi­ler zaýyttar qabyldap alynǵan ónimge tólemaqyny durys eseptemeıdi dep shaǵymdanady. Tólem­aqy ótkizilgen qant qy­zyl­shasynyń salmaǵy men qant­ty­ly­ǵyna qaraı tólenetini málim. Mysaly, zaýyt ónimdi ortasha eseppen 15 paıyzdyq qanttylyqpen qabyl­dap ala­dy. Al odan alyn­ǵan qant shekeri 20 pa­ıyz­dyq qant­tylyqty kórsetýi múm­kin. Mundaı jaǵdaıda artylǵan 5 pa­ıyz zaýyt­tyń paıdasynda qalady. Muny tek­serý qıyn, árıne. О́ıtkeni qant zaýyt­tarynyń deni jergilikti atqarýshy bılikke emes, Almaty qalasyndaǵy qant kor­porasııasyna qaraıdy. Sondyqtan osy máseleni de retteý mańyzdy, – deıdi ol.

A.Nysanbaevtyń pikirine qara­ǵanda, túptep kelgende sala­daǵy problemanyń deni memleket­tik organdardyń enjar­lyǵynan týyndap otyr.

– Joǵary jaqqa durys aqparat berilmeıdi. Qaǵaz júzindegi aqparat shynaıy jaǵdaımen sáıkes kelmeıdi. Eldegi, aýyldaǵy jumyssyzdyq týraly kóp aıtamyz. Shyndyǵynda, aýylda jumys kóp. Biraq oǵan moıyn buratyn eshkim bolmaı tur, – deıdi aqsaqal.