Qoǵamdy úlken ózgerister kútip tur

Depýtat Irına Ýnja­kova­nyń sózinshe, aldaǵy referendýmda el turǵyndary respýb­lı­kanyń Negizgi Zańyn qabyl­daıtyn bolady. Bul – asa mańyzdy mindet. Ata Zańdaǵy 98 baptyń 33-ine, ıaǵnı úshten birine ózgerister engizilmek. Mundaı aýqymdy reforma re­fe­rendým ótkizýdi, atap aıt­qanda, azamattardyń pikirin bilýdi talap etedi.

Referendým bıýlleteninde «Konstıtýsııaǵa engizilgeli otyr­ǵan ózgeristerdi qoldaısyz ba?», degen saýal bolady. Aza­matqa «ıá» nemese «joq» degen eki tańdaý usynylady.

«Konstıtýsııaǵa enetin óz­geristerdiń bári mańyzdy jáne árbir azamattyń turmys-tir­shiligine tikeleı áser etedi. Aıtalyq, joba boıynsha jer halyqqa tıesili bolady. Osy rette «Jerasty baılyqtarynan túsken qarjy endi azamattar­ǵa teń bólinip berile me?», degen saýaldy kóp qoıady turǵyndar. Atap óterligi, mundaı tájirıbe álemniń bir ǵana elinde bar, ol – Birikken Arab Ámirlikteri. Onda munaıdan túsken qara­jat tek ulty arab turǵyndar­dyń esepshotyna túsip otyra­dy. Al bizdiń elde Ulttyq ál-aýqat qory bar. Qara altynnan túsken aqshanyń bir bóligi son­da jınaqtalady. Memleket ol qarjyny 2006-2008 jyldar­daǵy daǵdarys kezinde paıdalandy. Pandemııa kezinde taǵy da Ulttyq qorǵa qol sal­dyq. Jýyrda taǵy 4 mlrd teńge alyndy, ol qarajat ekonomıkany qoldaýǵa, atap aıtsaq kásipkerlikti sýsbsıdııalaýǵa, shaǵyn nesıelendirýge qaras­­ty­rylyp otyr. Iаǵnı munaı­dyń aqshasy el ıgiligine jum­salý­da», dep túsindirdi depýtat.

Reforma aıasynda elimizde Konstıtýsııalyq keńestiń ornyna Konstıtýsııalyq sot qurylady. Buryn ol organǵa tek Prezıdenttiń ózi jáne Par­lamenttegi depýtattardyń úshten eki bóligi birlese oty­ryp qana júgine alatyn. Al keleshekte qurylýy tıis Kons­tıtýsııalyq sotqa elimiz­diń kez kelgen azamaty júgine alady. Sondaı-aq adam quqyǵy jónin­degi ýákil ınstıtýty kúshe­ıe­di. Saılaý júıesin de úlken óz­gerister kútip tur.

«Majorıtarlyq júıeniń engizilýi el arasynda tanymal, biraq esh partııanyń qatarynda joq azamattarǵa de­pýtat atanýǵa, jurttyń máse­lesin sheshýge múmkindik tý­ǵyz­baq. Proporsıonaldy júıe­niń saqtalýy da mańyzdy. Par­lament depýtattarynyń 70 pa­ıyzy, oblystyq máslıhat­tar­daǵy depýtattardyń 50 pa­ıy­zy partııalyq tizim boıynsha saılana beredi. Bul mańyzdy máselelerdi tıimdi sheshý úshin qajet», dep oıymen bólisti Irına Ýnjakova.

Oblys ákimderin taǵaıyn­daý isine de ózgeris enbek. Endi Prezıdent oblystyq máslı­hatqa kem degende eki kandıdatty usynady. Máslıhat depýtattary solardyń ishinen laıyqtysyn taǵaıyndaýy tıis.

Kezdesýge qatysyp otyrǵan medısınalyq qyzmetkerler depýtattardyń aıtqandarymen kelisip, reformalardyń rasynda da qajet ekenine kóz jetkizgenderin atap kórsetti. «Qańtar qasiretinen» keıingi ornaǵan qazirgi tynyshtyqty myzǵymas dep oılaý – qatelik. Qaýip áli de tolyq seıilgen joq. Elimizdegi olıgopolııa áli de myqty. Sondyqtan Jańa Qazaqstandy qurýdaǵy úl­ken reformalar osy referen­dýmnan, ıaǵnı Negizgi Zańdy ózgertýden bastalmaq. Prezı­denttiń usynysyn qoldaı­syzdar dep senemin», dedi I.Ýnjakova.

Al Z.Qamasova majorı­tarlyq júıeniń qaıtarylýyna úlken úmit artyp otyrǵanyn jetkizdi. Atap óterligi, saılaýshylar ózderi qalaǵan depýtatqa kóńilderi tolmaǵan jaǵdaıda ony qaıtaryp alý quqyǵyna ıe. Sonymen qatar partııalar da óz mindetterin durys oryndamaǵan depýtattaryn qaıtara alady.

«Sizderdiń referendýmǵa óz erikterińizben barýlaryńyz mańyzdy. Ádettegideı, mekeme basshysynyń nusqaýymen, májbúrli túrde daýys berý degendi umytý kerek. Áleýmettik jelide «Referendýmnyń qajeti qansha? Qazyna qarjysyn shyǵyndaýdan ne paıda?», degen sekildi pikirlerdi oqyp júrmiz. Buǵan aıtarym, tipti usynylyp otyrǵan reformalar unamasa da, daýys berý ýchaskesine baryp, bıýlletenge «joq» dep belgileńiz. Referendýmnyń ádil ótýi – mańyzdy», dedi jı­nal­ǵandar aldynda sóılegen Zarına Aıdarhanqyzy.

Depýtat Igor Panchenko Ata Zańǵa engeli otyrǵan óz­geristerdiń eshqaısysy aza­mattyń birde-bir quqyǵyn shektemeıtinin, kerisinshe quqyq­tardy keńeıtetinin atap ótti. «Májilis depýtattary bir aptadan asty oblystyń aýdan-qalalaryn aralap, jer-jerde turǵyndarmen kezdesip júr. Ár bapqa jeke-jeke toq­talyp, ózgeristerdiń ár adamǵa naq­ty qandaı paıdasy bar eke­nin uǵyndyryp keledi. Re­for­manyń qajettilik ekenin túsi­nip, aldaǵy saıası naýqanǵa bir kisideı qatysýymyz kerek», dedi Araılym Esimbekova.

Kezdesý sońynda dárigerler depý­tattarǵa ózderiniń másele­lerin de jetkizdi. Olar memleket tarapynan polıseıler men dárigerlerdiń quqyǵyn qorǵaıtyn arnaıy zańdardyń bar ekenin aıtyp, dárigerler­ge de óz dárejelerin naqtylaı­tyn qujattyń qajettigin atap kórsetti. «Naýqastar tarapynan, ózge azamattar tarapynan túrli balaǵat, qorqytý sózderin estımiz, soqqyǵa da jyǵylatyn kezderimiz bolady», degen olar osy máselege jiti kóńil bólýin surady. Al depýtattar bul máse­leni quzyretti organdarǵa jetkizetinderin aıtty.

Shyǵys Qazaqstan oblysy