Táýelsiz jeke el bolýdyń bir sıpaty – onyń rámizderi. Osy oraıda ulttyq geraldıkamyzdyń tuǵyry – memlekettik rámizderdi qoldanýdyń quqyqtyń normatıvin saqtaý maqsatynda Qazaqstan Respýblıkasy Úkimetiniń 2021 jylǵy 31 naýryzdaǵy №195 qaýlysymen Mádenıet jáne sport mınıstrligi Arhıv isteri jáne qujattamany basqarý komıtetine qarasty Geraldıkalyq zertteýler ortalyǵy qurylǵan bolatyn. Iske kiriskenine bir jyldyń júzi bolǵan atalǵan ortalyq qandaı keleli ister atqardy jáne aldaǵy jospary qandaı? Bul suraqtarǵa jaýap alý úshin biz Geraldıkalyq zertteýler ortalyǵynyń basshysy Asylbek Baıjumamen áńgimelesken edik.
– Asylbek Baıjumauly ózińiz basqaryp otyrǵan Geraldıkalyq zertteýler ortalyǵynyń quqyqtyq mártebesi men qyzmettik mindeti jaıly aıtyp berseńiz?
– Zaman talabyna saı jańadan qurylǵan ortalyq 2007 jyly 4 maýsymda qabyldanǵan «Memlekettik rámizderi týraly» zań jáne 2011 jyly 15 jeltoqsanda qabyldanǵan «Qazaqstan Respýblıkasy Úkimetiniń qurylymyna kiretin keıbir memlekettik organdardyń vedomstvolyq nagradalary týraly» qaýlysyn negizge alyp memleketke qyzmet kórsetedi.
Osy oraıda mekemege – eń áýeli, qazaq geraldıkasynyń arǵy-bergi tarıhyn zertteý; memlekettik rámizder men geraldıkalyq belgilerdi nasıhattaý jáne olardy qoldanýdyń normatıvtik-quqyqtyq júıesin baqylaý; vedomstvolyq jáne olarǵa teńestirilgen ózge de nagradalardyń geraldıkalyq sıpattamasyn jetildirý; zańdy jáne jeke tulǵalardyń memlekettik rámizderge quqyqtyq aktiler aıasynda qurmetpen qaraýyn qamtamasyz etý sııaqty mindetteri júktelgen.
Onyń syrtynda, jergilikti atqarýshy organdarǵa memlekettik rámizder men geraldıkalyq belgilerdi qoldaný jáne nasıhattaý jóninde konsýltasııalyq hám ádistemelik kómek kórsetý – ortalyq jumysynyń basty baǵyty. О́ıtkeni qazirgi tańda, qoǵamdyq uıymdardy qospaǵanda, memlekettik organdarǵa tán vedomstvolyq nagradalardyń jalpy sany 200-ge jetipti. Sol sebepti ortalyqqa memlekettik mańyzǵa ıe vedomstvolyq nagradalardyń geraldıkalyq sıpattamasyn jetildirý jóninde usynystar ázirleý fýnksııalaryn júzege asyrý mindeti júktelip otyr. О́ıtkeni keıbir salalyq mekemeler óz qyzmetkerlerin yntalandyryp, mártebesin kóteremiz degen jeleýmen jóndi-jónsiz vedomstvolyq nagradalar daıyndap, qatelik jibergendikten, zańmen kózdelgen vedomstvolyq nagradalardyń sıpatyna qoıylatyn biryńǵaı talaptardy ázirleý dál qazir kún tártibinde tur.
– Joǵaryda atap ótken talaptardy oryndaýdyń quqyqtyq hám ákimshilik tetigi týraly aıtyp berseńiz?
– Ortalyq ózine júktektelgen mindetterdi tyńǵylyqty atqarý úshin ákimshilik jáne ǵylymı-saraptamalyq tetikterin jetildirý qajet degen oıdamyz. Bul rette elimizdegi mańdaıaldy mamandarmen tyǵyz baılanys ornatyp, arhıv, mýzeı qyzmeti, kitaphana isiniń kómegine júgingendi jón kórip otyrmyz. Sonymen qatar memlekettik rámizderdi jáne geraldıkalyq belgilerdi qoldaný boıynsha halyqaralyq tájirıbe zerdelenbekshi.
О́ıtkeni qazirgi ýaqyt – jańa tehnologııalar men aqparattyq tasqyn ǵasyry. Búgingi tańda turmysymyzǵa syrttan dendep ene bastaǵan neologızm sıpatty jat elementter jeterlik. Bul qubylystar ulttyq geraldıkamyzdyń rýhanı-tarıhı jáne etnokeskindemelik sıpatyna áser etýde. Onyń syrtynda qazaq geraldıkasynyń termın máseleleri, geraldıka sózdigin ázirleý jumysy tur.
– Oqyrmandarymyzǵa túsinikti bolý úshin jalpy geraldıka ǵylymy jaıynda qysqasha maǵlumat berseńiz?
– Geraldıka degenimiz – qazaqsha aıtqanda tańbataný ilimi. Bul óner adam balasy jaratylǵannan beri bar. Aıtalyq Uly dalanyń sánine aınalǵan jartas tańbalary (petroglıf) men jazbalaryn (ıeroglıf) ejelgi dalalyqtar geraldıkasynyń bastaýy deýge bolady. Al eýropalyqtar bolsa, ár kezderi ómir súrgen jeke tulǵa, áýlet, qaýymdastyqqa tán qabyldanǵan aıyrym tańba-belgini «geraldıka» dep atap júr. Al naqty ǵylymı tujyrymdamasyna toqtalar bolsaq, geraldıka – memlekettiń, mekemeniń, rýdyń, áýlettiń, jeke tulǵanyń jáne t.b. erekshelik tańbasy retindegi gerbterdi zertteıtin tarıh ǵylymynyń bir salasy. Buǵan sımvoldyq beıneler men emblemalardy jatqyzýǵa bolady. Sondaı-aq bul sala – onomastıka, geneologııa, nýmızmatıka, paleografııa, cfragıstıka sııaqty pándermen de tyǵyz baılanysty. Teorııalyq geraldıka degen bar. Bul gerbti beınelený jáne ony jasaýdyń tásilderi men erejeleriniń jıyntyǵy. Olardy bilmeı gerb jasaý, erekshelikterin aıqyndaý jáne quramyn anyqtaý kúrdeli máselege aınalady.
– Al ulttyq qazaq geraldıkasy jóninde ne aıtasyz?
– Bizdiń ulttyq qazaq geraldıkamyzdyń rýhanı-áleýmettik aýqymy óte keń ári tarıhy tereń. Basqany bylaı qoıǵanda, sońǵy jyldary qazaq jerinen tabylyp jatqan arheologııalyq atrefaktiler, erte ǵasyrlarda memlekettik basqarýdyń ózegi bolǵan geraldıkalyq belgiler: kirke (paızy), tý, jalaý, handardyń móri, kartagrafııa, hat-habar, t.b. jádigerler qazaq geraldıkasynyń dáleli. Úlken ǵalym Álkeı Marǵulan, kirke-paızylar sonaý ǵun dáýirinen bastaý alady, dep tujyrym jasapty. Odan keıin qazaq geraldıkasynyń bir sıpatyna jatatyn mór-tańba, sfragıstıkalar. Muny kóne túrki mátinderinde «tamǵa, tamǵachy» dep ataǵan eken.
Qazaq geraldıkasy ýaqyttyq turǵydan – saq-ǵun dáýiri, kók túrkiler kezeńine jikteı otyryp, aralyq memleketter: úısin, qarlyq, qańly, qypshaq, hazar, kımek, sarmat dáýirleri, oǵan jalǵas Ulyq ulys – Altyn Orda, Qazaq handyǵy, reseılik otarshylyq, keńestik kezeń, Táýelsiz Qazaqstanǵa deıingi ýaqytty qamtysa, óner týyndysy retinde, onyń etnografııalyq mańyzyn, tarıhı qundylyǵyn, jasalý stılin, qoǵamdy tutastandyrýshy kúsh retindegi áskerı-jaýyngerlik qýatyn, qarapaıym turmystyq erekshelikterin jeke-jeke aıqyndap alǵan jón. Ol úshin: qazaq geraldıkasyn ulttyq tanym turǵysynan saraptaı alatyn ǵylymı-sarapshylar; ejelgi muralar (petroglıf, ıeroglıf, jartas jazýlary, t.b.); qazaq folkloryndaǵy jaýyngerlik jyr-mátinder sııaqty derekterge júgingen jón.
– Joǵaryda atap aıtqan quqyqtyq-qyzmettik mindetterdi atqarý úshin tez arada sheshimin tabýǵa tıis qandaı máseleler bar jáne aldaǵy josparlaryńyz qandaı?
– Ashyǵyn aıtqanda, bizde geraldıka týraly zań bar da, ıdeologııa joq. Onyń syrtynda, geraldıst maman tapshy. Aldaǵy ýaqytta L.N.Gýmılev atyndaǵy Eýrazııa ulttyq ýnıversıtetimen birlesip geraldıst mamandar daıarlaý isin qolǵa alsaq degen jospar bar. Sonymen qatar qazaq geraldıkasynyń tarıhyn, etnografııasyn nasıhattaý jáne qoldanystaǵy memlekettik rámizder men belgilerdi tanytý maqsatynda «Qazaq geraldıkasy» atty ǵylymı-tanymdyq jýrnal shyǵarýdy qolǵa almaqpyz.
Aldaǵy kúnderi memlekettik rámizder boıynsha óńirlerdiń ishki saıasat basqarmalaryna, memlekettik standarttaý jáne metrologııa komıtetterine, sertıfıkattaý men standarttaý ınstıtýttarymen birlesip jumys júrgizý isin jandandyratyn bolamyz. Osy maqsat turǵysynda Eltańba avtory Jandarbek Málibekovpen birlesip elorda sheńberinde birneshe is-shara ótkizdik.
Dál qazir kásibı mamandardyń kómegimen kóptomdyq «Qazaq geraldıkasy» atty eńbektiń alǵashqy tomy jasalý ústinde. Bul týyndy 4 maýsym – Memlekettik rámizder kúni merekesi qarsańynda jaryq kórdi. Sonymen qatar ortalyq qasynan ǵylymı-saraptamalyq keńes qurý isi kún tártibinde tur. Memlekettik rámizderdi nasıhattaý jáne ony paıdalaný men qoldanýdyń erejelerin túsindirý maqsatynda óńirlerge ekspedısııa uıymdastyrý, semınarlar ótkizý jumystary atqarylady.
Sondaı-aq aldaǵy jyly ortalyq janynan qazaq geraldıkasynyń ekspozısııalyq kórme zalyn ashýmen qatar, osy sharaǵa oraılastyryp geraldısterdiń halyqaralyq konferensııasyn ótkizý, tipti bolashaqta geraldısterdiń eýrazııalyq odaǵyn qurý qatarly úlken isterge muryndyq bolsaq deımiz.
Áńgimelesken
Beken QAIRATULY,
«Egemen Qazaqstan»